Chia se vdi Gourou nhan dinh ve t l m quan trong eua nfldc trong ddi sd'ng ndng dan, dng eho rang cai quan he gifla nhflng ngfldi ndng dan khdng cung huyet thd'ng trong lang dfldc eung e
Trang 1Xa hoi hoc so 1 (109), 2010 11
LANG XA: DAN VAO M O T NGHIEN CtJtJ
Btri QUANG DUNG*
Tai eae xa hoi ndng nghiep dang qua do sang eae quan he thi trUdng, bie'n dd'i
xa hoi du dien ra trong bd'i eanh nao eung dan tdi sU tie'n trien ciia eae the ehe ehinh tri xa hoi Va'n de dat ra dd'i vdi trUdng hdp ndng thdn Viet Nam la qua trinh ehuyen bie'n nay dien ra nhU the nao, xet trong bd'i eanh nen kinh te va xa hoi dang ehuyen manh sang edng nghiep hda va hien dai hda
Bai viet nay thao luan ve mdt sd' khai niem lien quan tdi cae the che xa hoi tai ndng thdn, n h i m md d i u eho mot nghien cflu sau hdn ve eae va'n de nay cua xa hdi ndng thdn dfldng dai
Cdc khuon mdu cU tru
Ngfldi mdi tdi vflng Trung Tay va eae bang ddng b i n g d Hoa Ky se nhan ra tinh deu dan eua viee xay eat nha ciia va eua nhflng eau true nhan tao khae tai eae vung ndng thdn Bang qua eae ndng trai, ngfldi ta se nhan tha'y hau bet nha cfla vUdn tUde phan bd'rai rac Cu dan thudng lam viee tren eanh dcng sau nha hay ben eanh a'p trai,
va a'p trai deu d g i n dUdng cai Cac cum nha rai rac chen vao gifla nhflng a'p trai va dan sd'ng d dd di lam eae edng viee phi ndng nghiep hang ngay tai eae thi tra'n lan can
Di gin tdi khu ngoai vi eua thi tra'n, nhflng ngfldi quan sat tinh vi ed the thay cac dia diem eung ca'p dieh vu, ban da'u gia, ddi khi ea nhflng quan an nhanh va nhflng diem mua ban mdi xay eat Doe theo hai mat phd' chinh hfldng tdi trung tam thi tran la nhflng ngdi nha cu, to vdi nhflng vdm rdng va e i a sd' d d i u hdi Phd'ehinh ed nhieu cay
to tao thanh nhflng mai ehe trong mua he Doe theo hai he phd' la nhflng ngdi nha nhd hdn O trung tam thi t r i n la toa an, tru sd toa an thudng la ngdi nha eao nha't thi tran
ed edng vien bao quanh Dd'i dien vdi tru sd tda an la trung tam thUdng mai vdi hang loat etfa bang, ngan hang, van phdng luat, quan an, rap chieu phim, v.v Khdng gid'ng nhu tai eae thanh phd' ldn, ndi de xe thudng ngay ben le dUdng
Khudn m l u dinh eU vfla md ta tren day ed the tim thay d k h i p ndng thdn Hoa
Ky nhflng gid'ng nhau hdn ea tai dong b i n g ldn va vung Trung Tay Dd la nhflng
trang trgi phan tdn Trang trai phan tan la khudn m l u dinh eU phd' bie'n nha't d ndng
thdn eae nUde Bae My Thi tran la trung tam dieh vu cho eae trang trai bao quanh va
* PGS.TSKH, Vien Xd hgi hgc
Trang 212 Ldng xd: ddn vdo mgt nghiin cdu vd cdc the chi'xd hdi
khoang each gifla cac thi tran tinh bang mdt ngay dfldng di ngfla hay ngdi tau hoa Sfl each biet ve dia ly gifla cae l p trai tai mdt xfl sd tfl do tao nen tinh cd lap ve mat
xa hdi Thi tran khdng ehi la ndi ngfldi ta tdi mua cac vat dung hay lam viee; tham nom thi tran edn la dip de moi ngfldi ed dfldc eae tin tflc mdi Khach tdi tham trang trai dfldc hoan nghenh vi nhflng tin tflc ma ho eung cap; tfl dd tao ra cai an tfldng rang dan eU ndng thdn va eae edng ddng ed nhflng tinh cam than hflu va lang gieng hdn la nhflng ndi khae
Ngoai ldi dinh efl tren, trong xa hdi hoe thfldng ngUdi ta edn neu ra hai khudn mau dinh eU khae, dd la cum lang va lang theo tuye'n (Rogers va ddng nghiep, 1987)
Cum ldng rat gid'ng nhau tai h l u he't mgi ndi tren the gidi, dae biet la d chau A va
p h i n ldn chau My La tinh va chau Phi NgUdi dan sd'ng trong lang va each xa da't dai eua ho Vi du eua loai hinh td chflc ndng thdn nay edn ed the tim thay tai New England, cae lang Morton eua Ulta va tai mot sd' vflng trdng lua mi khd tai vflng ddng b i n g ldn Mae d i u cum lang la loai hinh td' chflc edng ddng ndng thdn phd bie'n nhat nhflng ehung ed nhieu bie'n the khae nhau
Ldng theo tuyen Ik eae trang trai nam doe theo eae true Id, theo eae ho nhd hay
theo cac trien sdng Mot so' vung eua bang Lousiana va chau Au ed nhflng lang nhfl vay doe theo cae nhanh sdng Dan efl h l u bet sd'ng thanh tflng day doe theo hai bd sdng hay true Id va d i t trang trai phan bd'thanh eae manh dai va hep
Lang Viet Nam ed the xe'p vao loai hinh thfl hai trong khung phan loai tren Nguyen t i e efl tru tap trung thanh lang d day thfldng dfldc giai thieh bang nhieu nguyen nhan khae nhau, trUde he't la ehe do nUde Tai Viet Nam, ehe dd nUde cua eae eon sdng va nguy ed Ifl lut la mot trong nhflng ly do khien eho efl dan khdng sd'ng phan tan Nguyen tac tap trung nay, thdi ky trflde nam 1954, edn ed the giai thieh bing tinb binh thie'u an ninh, viee efldp bde hay xay ra, nhat la vao nhflng lue mua mang that bat hay giap hat Tuy nhien, nhflng dieu kien xa hdi trai qua hang chuc the ky mdi la cai ehi phd'i ehu ye'u eae khudn mau efl tru cua ngUdi dali ndng thdn: chau thd' sdng Hdng la mot p h i n eua cai luc dia keo dai tfl An Do tdi Trung Qud'c, d
dd sU eU tru ve ed ban la tap trung thanh eae lang
Trong khudn kho tflng lang, dan efl tu tap theo hai nguyen tie: i) quan he lang gieng va ii) quan he huyet thd'ng Nguyin Tfl Chi (1996) eho rang ngfldi ndng dan trong lang Viet ed' truyen mien Bae tap hdp lai chu ye'u theo nguyen t i e thfl nha't Cfl dan eua lang khdng nha't thie't ai cung la ho hang eua nhau, ma thfldng ho la nhflng
"ngfldi dflng" dd'i vdi nhau, sd'ng eung tren mot vung dat efl tru va dat trdng trot Chia se vdi Gourou nhan dinh ve t l m quan trong eua nfldc trong ddi sd'ng ndng dan, dng eho rang cai quan he gifla nhflng ngfldi ndng dan khdng cung huyet thd'ng trong lang dfldc eung ed' them do vide ho eung nhau d i p nhflng eon de bao ve vflng dat efl Liii va dat trdng trot khdi lu lut va thie't lap nhflng he thd'ng thiiy ldi nhd
Khudn m l u efl tru phd' bie'n ben trong lang Viet cd' truyen d chau thd' sdng Hdng
Trang 3Biii Quang Ddng 13
nbu sau: lang phan thanh nhieu xdm va xdm thi phan thanh eae ngo Day la khudn
m l u phd' bie'n, nhUng ben eanh dd eung ed mot sd' ngoai le, la vi ne'u nhU eae lang deu gdm nhieu xdm thi khdng nha't thie't xdm nao eung gdm nhieu ngo Cd bd'n kie'u phan bd'khdng gian lang khac nhau, khdng tinh de'n nhflng lang chai Ifldi ven bien:
(a) Lang phan bd' thanh khd'i dai va mdng doc dfldng cai, nha't la doe bd sdng va chan de, cd'ng lang thUdng g i n ngay chan de va la ldi di thdng vao mot ngo;
(b) Lang phan thanh mot khd'i chat, eae xdm xe'p eanh nhau thanh cae d vudng, hay la thanh nhflng d khdng cd hinh thu gi ro net Trong ca hai trUdng hdp, cac xdm tach nhau bang nhflng ldi di thang hoae la ngoan ngheo;
(e) Lang phan thanh hinh "vanh khan" tfl chan doi len lUng chflng ddi, kieu nay thUdng chi hay bat gap tai nhflng vung Trung du;
(d) Lang phan bd' le te, eae xdm each nhau bdi eae eanh ddng
Vdi kieu phan bd' diu, ngd tdn tai nhfl la bd phan eua xdm, edn dd'i vdi ba kieu cdn lai, ngo ehi ed khi dat thd efl du rdng va dia the kha b i n g phang de ed the chia
p h i n dat eua xdm thanh nhieu eon dfldng song song vdi nhau trong ldng eae d vudng kieu ban cd Xdm ngd la cai khung dia vflc tren dd ngfldi ta td chflc bao ve an ninh chung Tai vflng chau thd nay d mien Bae Viet Nam, dia vflc khdng phai la khdng gian hanh ehinh ehu yeu Dd la diem khae biet vdi td' chflc lang mac tfl mien Trung trd vao Tai mien Trung va Nam Viet Nam, xdm (bay ap) vfla la manh dat tu cfl, vfla
la ndi dien ra eae boat ddng quen thude eiia mot xa hdi ndng thdn truyen thd'ng: b i t phu, b i t linh, thue ma, v.v
Ve mat xa hdi, eung e i n ndi them ve khdng gian cfl t r u eiia sd' ngUdi ngheo nha't trong ndng thdn Trong eae lang mien Ble trUde nam 1954, dUdi b i n ndng' edn mot hang ngUdi nfla thfldng goi 11 ed' ndng (ngdn ngfl thdi ky cai each rudng dat) Cd' ndng khdng phai dan ehinh thflc eua lang, ma la dan ngu efl Anh ta la ngfldi tfl ndi khae de'n ehfla qua lau, ehi dfldc lam nha ngoai ria lang, tham ehi ngoai ddng, khdng d trong khu vflc efl tru chinh thflc cua lang, khdng ed dat eanh tae rieng Cd' ndng khdng dfldc chia rudng edng nhflng lai phai thflc hien trach nhiem thue khda vdi nha nfldc
He thd'ng cai tri
Hien tfldng xa hoi hoe ve he thd'ng cai tri Ik mot trong nhflng van de quan trong
khi phan tieh ehinh tri ndng dan hoae eae the che ehinh tri eua cac xa hdi phat trien hdn .Cd the phan biet hai loai hinh ehu ye'u: he thd'ng cai tri dUa tren ldng trung thanh eua da so'vdi mot thieu sd'nao dd va ehe do quan lieu Ndi tdi bd may quan lieu
la ndi de'n sU tdn tai eua mot t i n g ldp vien chflc trong mot he thd'ng tdn ti nhat dinh
va viec ho tie'n hanh sfl thd'ng tri dd'i vdi eae t i n g ldp khae (Bilton va dong nghiep, 1993) Trai ngfldc vdi nhflng he thd'ng dfla tren ldng trung thanh, net dae trflng ve quyen lUc eua ehe do quan lieu la qua trinh ra quye't dinh khdng diin ra trong khudn
Trang 414 Ldng xd: ddn vdo mgt nghiin cdu vd cdc the chi'xd hoi
khd quan he ea nhan ma trong nhflng lien he t h u i n tuy chflc nang Dfldng nhien, khdng loai trfl viee ed the ed mot nhan vat (dng Vua chang ban) uy nhiem cho eae vien chflc thflc thi quyen lfle Mat khae, nen nhd rang bd may quan lieu theo nghia rdng, vdi sfl tdn tai eiia mot he thd'ng vien chflc la hien tfldng phd bien, chfl khdng nha't thie't g i n lien vdi nen kinh te hien dai Nhieu cdng trinh nghien cflu da chflng minh sfl tdn tai cua cbe do quan lieu tfl rat sdm, ngay sau khi he thd'ng cd'ng vat hoac
thi tde tan ra Lich sii eho thay qua trinh hinh thanh ehe do quan lieu dien hinh eho
Tay Au nhieu hdn so vdi cac nfldc Ddng A bay Ddng Nam A
Che do phong kie'n chau Au phan manh eao do ve san xuat va quyen lfle ehinh tri Che do nay dfla tren hoat ddng san xua't ndng nghiep tai ndng thdn vdi cac chua da't gifl dia vi dde quyen kiem soat kinh te va ehinh tri tren tflng khu vflc rieng re Tuy d day cd mot tdn ti tfl eae ehua d i t ldn xud'ng eae ehua dat nhd, nhflng dd v l n la mot he thd'ng lien minh quan sfl long leo khdng eho phep hinh thanh mot ehinh the tap trung quyen lfle Quyen lfle eiia lanh ehua tuy thude vao viee chie'm doat cac san pham va lao ddng thang dfl cua ndng dan (ndng nd) va vao kha nang bao ve lanh dia cua y Cae nha nfldc ldn hdn ehi la sfl lien ke't eae dia phfldng va chi thdng qua viec chie'm dat dai ma budn ban va thi trfldng quy md ldn mdi cd the xua't hien
Sfl suy vong ciia che do phong kie'n g i n lien vdi sfl banh trfldng eua nhflng nen quan ehu do cac ehfla dat manh nhat lam ehu, nhflng ehua da't nay tie'n tdi thd'ng tri cac vung dat rdng ldn hdn Mat khae, sfl suy vong dd cflng di ddi vdi sfl phat trien cac thanh thi vdi tU each eae trung tam budn ban hdi nhap gidi thUdng nhan va eae nganh edng nghiep Chinh sU dde lap eua eae thanh thi nhU the la khdi d i u eho qua trinh pha huy ed sd ndng thdn eua ehe do phong kie'n The ky XVII d Tay Au xuat hien mot hinh thai thd'ng tri tap quyen Nen hanh ehinh tap quyen mdi xua't hien nay cin mot he thd'ng quan chflc de quan ly nd va thoat d i u dd la nhflng "ddng minh" cua da'ng Quan vfldng Ve sau nay, nhflng quan chflc dd dan d i n cd tinh ehuyen nghiep hdn, ho trd thanh nhflng nha cai tri ma quyen lfle khdng phu thude vao cae the lfle quan sfl ma ehi phu thudc vao dia vi eua ho Song song vdi qua trinh nay, cac nha lam luat ehuyen nghiep ngay cang ddng vai trd quan trong, ho la nhflng ngfldi soan thao eae bd luat va sU cai tri bang luat phap thay the' dan sU cai tri eua quy tdc hay theo eae tap tue dia phUdng
Nhflng sfl kien dd chflng td xu hfldng tap trung quyen Iflc va sU hdp ly hoa ehinh tri Nha nUde trd thanh bd may quyen lUc hdp phap duy nha't tren lanh thd
va viee cai tri tie'n h a n h dUa tren eae nguyen t i e va thu tuc Xu hudng tie'n tdi sU cai tri hdp ly thdng qua he thd'ng quan chflc dat tdi dinh cao vdi ehe do quan lieu eua Tay Au i
Trong khi dd, phd' bie'n d ea Trung Qud'c l l n Viet Nam thdi tien hien dai la he Llid'ng quan lai, d dd ddng doi quy toe cha truyen con nd'i khdng cd vai trd ldn va gidi tinh hoa dfldc tuyen lfla thdng qua eae ky thi Cae nha quan sat phfldng Tay, nhflng
Trang 5Biii Quang Ddng 15
ngudi lan d i u tien gap cac be thd'ng quan lai nay thudng bi ngac nhien Mdt tac gia Phap, trong quye'n sach ve Viet Nam (1874), tham ehi l l n ldn eho r i n g xa hdi Viet Nam thdi tien hien dai la mdt "nen dan ehu khoa bang" ThUe ra, ea Viet Nam va Trung Qud'c thdi xUa deu la cae che do quan chu tuyet dd'i NhUng, ve ly thuye't, gidi tinh hoa phuc vu eae che' do quan ehu nay chflng td ho xflng dang vdi quyen uy thdng qua thanh edng hoe van; ho khdng ed quyen lfle xa hdi cha truyen con nd'i eua gidi quy toe Thai bay quy toe Ma Lai, chfl chfla ndi de'n ddng ddi quy toe Ddng Au nhfl ddng ho nha Potoekis hay Esterhazys, nhflng ngfldi kiem seat hang ngan ndng nd d Ba Lan, Hungary va Nga hai the'ky trUdc (Woodside, 2002)
Van de dae thfl hdn eua ehinh tri la sfl thiet che hod cua bg mdy cai tri; dd ehinh
la mot qua trinh xa hdi hoe hdn la mdt van de tam ly xa hdi hay dao dflc hoe Sfl tai tao bd may cai tri the hien mdt each ro net nhflng dae diem eiia he thd'ng phan t i n g
va elu true xa hdi Khi ma eae vai trd da dfldc tao nen, thi cung se tao ra eae tdn ti thfl bae, cae md binh flng xfl, eae quyen ldi Nhflng vai trd dd r a t khd thay dd'i va chung cd khuynh hfldng tai tao, tham ehi ra ngoai ea nhflng chflc nang ma eae vai trd
dd dfldc tao ra de thflc hien Tai Trung Qud'c chang han, mac d i u ed ehe do thi cii tuyen chon he thd'ng quan lai cai tri, song sfl di chuyen gifla cae t i n g ldp khdng phai
de dang Tren thflc te, sd' quan lai tuyen ebon chii ye'u van tap trung vao mdt thieu sd' dac thu, nhfl nhflng ddng ho dia ehu, quy toe giau cd Mot thd'ng ke cho bie't vao nam
1880 nhflng ngfldi dfldc quyen flu dai hdp phap d Trung Qud'c (Quy) la 1,5 trieu, trong
dd 1,6% dfldc bd nhiem chflc vu (Stover, 1974) Vi du khae rut tfl mot cdng trinh nghien cflu g i n day hdn, tai mot xa d mien Ble Viet Nam, ngfldi ta phat hien rang, nhin chung bd may lanh dao dia phfldng van gdm qua nhieu nam gidi Phu nfl ehi cd mat d mot sd'linh vflc nhfl y te, giao due, cac doan the thanh nien va phu nfl Cae the
he tre eung it ed mat Mat khae, ehi ed 15% can bd thflc hien cae chflc vu lau dai va dd
la nhflng edng viee ddi hdi dao tao chuyen mdn Cdn cac can bd eua xa va hdp tae xa thi h l u he't la do ndng dan h l u ra trong tflng thdi gian va khi he't nhiem ky thi lai
quay ve lam rudng Ne'u thu tue nay trong viee b i u cii tranh dfldc viec tao nen mot
"dang cap can bd" thi cung khdng tranh khdi viee mot sd' can bo trong dd dfldc b i u lai nhieu nbiem ky (Houtart, 2001)
Trong khi tai Trung Qud'c ngfldi ta cd the chflng kien vai trd cua eae quan he tdng toe trong viec xae lap gidi lanh dao lang xa, thi d mdt sd' qude gia ndng nghiep khae tinh hinh lai khdng phai nhfl vay Gourou tflng nhan manh rang vai trd ehinh tri eua quan he ho bang la mot net dae trflng eua xa hoi ndng thdn Trung Qud'c (dieu
dd the hien trong viec cac toe trUdng cai tri lang dUdi quyen mdt vien ly trudng dfldc chi dinh); mat khae dng eung cho r i n g ho hang ciia ngUdi Viet khdng he cd vai trd tfldng tfl Nhan xet nay cd the dfldc xac nhan bang chinh nhflng tU lieu eua lieh sii Viet Nam trung dai: nam 1466, xa quan dfldc thay b i n g xa trUdng, va de chd'ng nan gia dinh tri, mot chieu ehi ban vao nam 1488 quy dinh rang cac tri phu hay tri huyen
chi dUdc cxi mot ngUdi trong so anh em rudt'hay anh em ehu bae dam dfldng chflc vu
Trang 616 Lang xd: ddn vdo mgt nghiin cdu vd cdc the che xa hgi
nky (din theo Nguyin Tung, 2003)
Tai dia phfldng, d p do cai tri ed sd thudng la lang Mot sd' lang hdp thanh mot huyen Trung Qud'c tien hien dai ed khoang 1.300 huyen Tren huyen la phu, dao va cap eao nhat la tinh Ddi Thanh ed tat ea mUdi tam tinh Tai Viet Nam ngay xUa, lang eung la ddn vi cai tri cd sd NgUdi dflng d i u lang la vien trfldng lang, hay ly trfldng Thfldng ed hai hinh thflc chu ye'u de ebon ra ngfldi dflng d i u lang: ehi dinh va
h l u cii Bd m i y cai tri lang Trung Qud'c tien hien dai minh boa cho trfldng hdp d i u
tien; nhfl da ndi, vien ly trfldng do mdt cap eao hdn eua he thd'ng quan lai ehi dinh Lieh sii lang Viet eho thay ea hai hinh thflc nay deu da dfldc ap dung Nhfl nhieu hoe gia nha'n manh, nhan vat "xa trfldng" (tflc ly trfldng), tfl khoang the ky XV, thay vi dfldc nha nfldc chi dinh lai do dan hang xa (hay mot td' chflc ed' truyen dai dien eho dan hang xa) b i u len Sfl kien nay, dfldc gidi nghien cflu goi la nen "dan cbu lang mac" Ndi them rang, Condominas eoi "ehe do dan ehu eiia ngfldi An Nam" la mot trong ba td chflc ehinh tri xa hdi khae nhau e i n nghien cflu, ben eanh cac Vfldng qude
ha Lao va che do thd'ng tri dae biet eiia ngfldi Thai
Tuy nhien, du la dfldc ehi dinh hay do h l u ect thi nhflng nhan vat n i m quyen hanh cai tri trong xa hdi lang thfldng thudc ve cae t i n g ldp tren Tai san mot mat la dieu kien de trd thanh nhan vat trong gidi chflc quyen eua lang, mat khae, nd lai la mot trong nhflng ly do khien nhflng ngfldi nay ed the sam vai trd eua ho mot each tich cflc Hirkey, trong mot nghien cflu ve lang Khanh Hau tai Nam Bd Viet Nam (1960), ghi nhan rang hdi ddng lang nay gdm eae dan lang thude "giai cap thfldng lflu" Khdng ke tien Ifldng, ho la nhflng ngfldi doe nhat cd dii phfldng tien tai chinb de gifl chflc vu nay Tien Ifldng thfldng dfldc tra r a t cham va mot edng chflc d lang thfldng phai bd tien tui ra de ehi tieu Nhflng ngfldi giau ed dii kha nang tai ehinh de thue nhan edng lam rudng eho ho, nhfl the ho ed the r a n h rang thi hanh nhiem vu edng chflc trong lang
Minh boa sau day ve "nen dan ehu lang mac" dfldc tdm Ifldc tfl mot vai nghien cflu eua gidi hoc gia trong nfldc va qud'c te Tai lieu eho bie't ed cau chinh tri d cap xa dfldi trieu Nguyen va eho tdi tan budi d i u eiia ehe do thude dia, gdm 3 bd phan: dan bang xa, hoi ddng ky mue va eae ly dieh Dan hang xa la toan bd nam gidi tfl 18 tudi trd len, nghia la nhflng ngfldi ed trach nhiem ddng thue, thflc hien lao dieh va binh
dich Dan hang xa ed quyen b i u cii vk tham gia ban viee lang viee nfldc d cap xa Hdi
ddng ky mue bao gdm nhflng ngfldi vfla ed dien san, vfla cd chflc vu bay pham ham,
ed chflc trach de ra eae ehu trfldng va bien phap cai tri Nhflng ly dich la chflc vien cap xa eiia ehinh quyen, dflng d i u la ly trfldng Ly dich thflc hien nhflng chu trfldng ciia hdi ddng ky mue va chiu trach nhiem ve vide lang trflde ehinh quyen trung fldng
Nhfl the, ta tha'y dan hang xa ed quyen b i u cxi, hdi ddng ky muc ed quyen dai
dien va ly dieh thi ed quyen "hanh phap", tdm lai, dd la cai nguyen t i e phan quyen nd'i tie'ng lam ed sd eho viee td' chflc nha nfldc cua cac nen dan ehu hien dai
Trang 7Biii Quang Ddng 17
Ca
H u y e n
Td'ng
can chinh tri xd hgi cua mgt ldng Viet cudi the'ky XIX
1 Tri h u y e n
C h a n h td'ng
Xa
Tien chi Thfl chl Cac ky muc khac
\ i
Ly dich
Ly trUdng Pholy HUdng trudng
An ninh Nghi le Thu thue Tang l l Bat linh Bao ve
de dieu TUdng trd, vui chdi
To chflc trong lang Giap
Tu van Tuvo Cac to chflc khac
"^ Nguon: Nguyin Tung va edng sfl (sdeh dd ddn: 72)
Trong sd dd nay, ly dieh phai chap banh eae nghi quye't eua hdi ddng ky mue, ngbia la phu thude vao hdi ddng nay Vi tri tfldng dd'i thap eiia-ly dieh trong ed e l u quyen lfle the hien trong ehd ngdi d Dinh Vao.nam 14 dfldi Trieu Tfl Dflc (1897), mot dao du quy dinh rang ly trfldng chi dfldc ngdi eung dan dinh tai gian phai eua dinh, tflc la thudc hang tha'p Trong khi dd, gian gifla eao hdn dfldc danh eho nhflng ngfldi
ed pham ham ldn nha't, edn gian trai danh eho nhflng ngfldi cd pham ham thap hdn Tdm lai, ngay ea dfldi eon m i t eua ehinh quyen quan chu, ly dieh, nhflng vien chflc cua chinh quyen v l n khdng chie'm vi tri eao trong he thd'ng ngdi thfl lang xa Ndi them la p h i n ldn ly dieh trong cae lang Viet vung ddng bangVva trung du Ble Bd, thfldng ehi la trung ndng ldp tren, ne'u ed dia ehu, thi eung ehi la dia ehu nhd Cle bd lao eao tud'i n h i t edn dfldc trong vong hdn ea ly dieh Vay la de'n the ky XIX, khi ma che do quan eliu Viet Nam dat tdi dinh eao vdi Trieu Nguyin, thi nha nfldc v l n phai tdn trong nen "dan ehu lang mac" (Nguyin Tfl Chi, 1996)
Che do tu tri dia phucing
Nhfl da ndi, dinh ngbia eua Wolf ve ndng dan nhan manh vao sfl phu thude eua ngfldi ndng dan vao mdt toan the rdng ldn hdn Robert Redfield va eae nha nhan hoc eung ban luan nhiiu tdi mau t h u i n gifla "truyen thd'ng ldn" eua xa hdi td'ng the va
"truyen thd'ng nhd" eua xa boi ndng dan va eoi mau t h u i n dd nhfl la net dae trflng cua eae xa hdi ndng nghiep Nhflng ban luan eua ehung tdi ve tinh chat tfl tri eua eae cong ddng ndng thdn eung se dfldc dat trong quan he vdi xa hoi td'ng the, hoae ddn
Trang 818 Lang xd: ddn vdo mgt nghien cdu vd cdc the che xd hoi
gian hdn, vad nha nfldc
Ve mat xa bdi hoe, khai niem che do td tri (autonomy) de ehi kha nang cua mdt
ddn vi cai tri (hay hanh chinh) ed the boat ddng va theo dud'i nhflng mue dieh rieng mot each hieu qua, doe lap vdi nhflng ap lfle cua cae to' chflc khac Lien quan tdi khai niem nay, ngdn ngfl xa hoi hoe ehinh tri edn de cap tdi hai khai niem khae la phan quyen va tan quyen Khai niem phan quyen ham nghia mot qua trinh ehuyen giao trach nhiem va quyen quye't dinh tfl mot thflc the chinh tri trung tam cho eae td' chflc cdng doe lap Ngfldi ta phan biet phan quyen vdi tan quyen, mot khai niem khae chi qua trinh chuyen giac mot p h i n quyen quye't dinh eua trung fldng eho eae nha chflc trach dia phfldng (Badie, 1979) Trong khi tan quyen van cdn nhieu "dau an" cua quyen lfle trung tam, thi phan quyen eho thay mot hinh thflc td' chflc hanh ehinh va quan ly gdi y nhieu tdi cbe do tfl tri dia phfldng That vay, phfldng phap phan quyen
cd chflc nang bao ve quyen ldi cac dia phfldng va tao dieu kien cho ngfldi dan tham gia nhieu hdn vao edng viee cai tri tai dia phfldng Phfldng phap nay, ve ly thuye't, gia dinh rang dia phfldng nao eung cd tai san rieng va bd may hanh ehinh se do ngfldi dia phfldng dieu khien Chinh quyen trung fldng ehi gifl vai trd kiem soat chfl khdng can thiep trflc tie'p vao edng viee hanh ehinh eiia dia phfldng; ehinh vi the ma nhan vien eua bd may hanh ehinh dia phfldng khdng do ehinh phu trung fldng bd nhiem ma do
dan ehung dia phfldng dd lfla ebon, thfldng la b i n g each b i u cxi
Viee tdn tai mot hinh thflc nay hay hinh thflc khae trong md'i quan he gifla trung fldng va eae dia phfldng gan lien vdi nhflng dieu kien kinh te - xa hdi nhat dinh, hoae nd eung ed the ehi la do pham vi cai tri ve mat dia ly cua nha nfldc trung fldng qua ldn Tai Trung Qud'c chang ban, vi eae dia phfldng each nhau va each quyen lfle trung tam rat xa; giao thdng khd khan, lai edng them nhflng ehi phi td'n kem de nudi mot dao quan du ldn n h i m bat cac dia phfldng tuan phue, nen ehinh quyen trung fldng, trong mot so' trfldng hdp, danh phai trao quyen tfl tri cho mdi tinh Ta
bie't r i n g cai tfl ed ma Trung Qud'c hien nay sxi dung de diin dat khai niem mot "tinh"
("sheng"), thi trong thdi trung dai vd'n nguyen cd nghia la mot "sd/ti" d ehi nhanh hay mot "bd phan hanh ehinh" eua ehinh quyen trung fldng, chfl khdng phai la "tinh" theo nghia dung d chau Au (Woodside, 2002)
Trung Qud'c thdi tien hien dai ed nhflng bd may hanh ehinh td'n kem va hinh hai tfldng dd'i khdng ro rang, trong dd quyen uy bi phan manh va ed mot cudc dau tranh dai dang de dinh hinh sfl phan bd' quyen lfle gifla trung fldng va eae tinh P h i n nao dd, dieu nay phan anh sfl thie'u v i n g d qud'c gia dd truyen thdng ve mdt khdng gian phan each dfldc hie'n phap quy dinh Nha nfldc nay da ke't hdp eae truyen thd'ng tap doan ndng thdn vdi truyen thd'ng quan ly rudng da't, nhfl trong qua khfl da the hien qua viec dang ky dan sd' va viee duy tri cae kho thdc cflu ddi Nhflng truyen thd'ng nay khdng chi bao gdm eae ddng doi dfldc dao ly Khd'ng giao ca tung va bao ve,
ma bao gdm ea nhflng "giao keo edng ddng" tfl giae bdn, ma gidi flu tu ndng thdn to chflc ra de giai quye't cac tranh chip va eung ca'p sfl trd giup eho nhau Khdng ro
Trang 9Bui Quang Dung 19
nhflng giao keo edng ddng nhfl the tren thflc te diin ra rdng rai de'n mfle nao, nhflng eae tri thflc Td'ng Nho d Trung Qud'c ehle chin da lap thuye't ve ehung, dae biet tfl the ky XI trd ve sau
Trong nhflng xa hdi ma d dd eae ddn vi deu da tich hdp vao mot qud'c gia vdi sfl
ed mat eua nha nfldc, thi lang trd thanh ddn vi hanh ehinh cd sd, dfldi quyen quan ly eua cac ca'p hanh ehinh eao hdn Mat khae, dd'i vdi nhflng nha nfldc dfldc xay dflng tren nhflng xa hdi lang xa vdi truyen thd'ng tap doan ndng thdn vflng chae, ta thay tdn tai mot khuynh hfldng tfl tri kha ro ret cua eae ddn vi ed sd (lang xa) Mdt tae gia eho r i n g tinh chat tfl tri eiia lang (Viet Nam) ed the tdm tat trong nhflng diem sau day: lang ed mot bd may cai tri, ed tai san rieng va quyen sfl dung tai san dd, ed mdt
"phap dinh" rieng de xet xfl eae vu kien tung eua dan, ed mdt ed quan t u i n phdng rieng phu trach viee an ninh, cd den thd thanh hoang rieng va sau cung, ed mdt phong tue tap quan rieng (Vu Qud'c Thdng, 1972)
Tinh chat tfl tri eiia lang, theo Gourou, edn bieu hien d sfl "giao hie'u" gifla nhflng lang eanh nhau hay gifla nhflng lang each xa nhau Ngudn gd'c eua quan he giao hie'u nay ed the la do viee di dan de lap lang (nhflng ngfldi dan lang mdi lap van gifl quan he vdi lang cu); hoae vi nhflng ly do lien quan tdi an ninh Vi du, vao nhflng nam 40 eua.the ky trflde, d Trung Qud'c, ngfldi ta edn thay tdn tai eae hiep hdi eanh sat gifla cae lang, khi mot lang bi efldp thi cac lang khac de'n giup Tai Vidt Nam, eae lang eung tfl ddng td chflc hd trd lan nhau bd' tri an ninh tap the va giai quye't cae tranh chap chfl khdng dfla len ehinh quyen Quan he giao hie'u gifla eae lang trong mot sd' trfldng hdp cdn ed ly do tdn giao: thanh hoang cac lang la anh em rudt, v.v Dang ehu y la vdi nhflng ndi dung nhfl the tbi mot lang Phap eung ed p h i n tfldng tfl nhfl cac lang xa chau A Nhflng dieu ma Braudel ndi sau day la ban ve ehe do tfl tri cua mot lang d Phap: "Mot lang ehi can ed dfldc chflng 500 dan, ed the tim dfldc tai chd thanh nien nam nfl de ga ban, du de duy tri sfl tdn tai sinh boat eua lang Nhfl vay lang ed khu5Tih hfldng sd'ng biet lap: nd ed eae dinh ehe, ed mot hay nhieu lanh chua, cdng ddng, ed tai san tap the, le hdi, quan he than thude, phong tue tap quan
Do do ma ed lam eude tranh chap vi uy tin eung nhfl ham mud'n sau sle dfldc tfl tri" (din theo Nguyin Tung, 2002: 41)
Net ndi bat n b l t bieu hien eho tinh chat tfl tri cua lang ed le la viee nd tfl cai tri nhfl the nao Nhieu quan diem khang dinh lang la mot ddn vi ehinh tri doe lap va cai ddn vi nay khdng he suy ye'u ngay ea khi ehe do chinh tri nhat dinh bao trum len nd
da sup dd' Dd la quan niem ve lang An Do: lang xa gid'ng nhfl mot nfldc edng hda nhd
be do mot vi than hao e l m d i u vdi mot ta ky mue giup viee Vdi tfl each tap the, cai hoi ddng nay quan ly eae edng viec noi bd cua lang va ho cung thay mat dan lang trong eae edng viee dd'i ngoai Tfldng tfl, ngfldi ta tim thay tinh c h i t tfl tri cua lang xa Viet Nam d viee nd tU giai quye't mau t h u i n gifla cae thanh vien, tfl thu thue eho nha nfldc: Nha nfldc khdng lam viec vdi edng dan ma vdi lang, va mot khi lang da hoan
Trang 1020 Ldng xd: ddn vdo mgt nghiin cihi vd cdc the chi'xd hgi
thanh eae nghia vu dd'i vdi ehinh quyen thi nd ed the cai tri mdt each tfl do.'
Dien hinh eho tinh each tfl tri kieu dd la trfldng hdp mdt lang tai tinh Thai Binh ma Gourou ndi tdi trong thien khao cflu eua dng ve ngfldi ndng dan chau thd sdng Hdng Mdt hdm ngfldi ta phat hien ra r i n g mot vien ly trfldng, tren ly thuye't da dam nhiem edng viee tfl 30 nam, lai mdi ehi ed 30 tud'i Sau khi kiem tra, mdi phat hien la khi h l u ly trfldng, n h i m tranh eae phien ha hanh ehinh, ehinh quyen eua lang quye't dinh, ve danh nghia efl de ly trfldng eu dam dfldng edng viee nhflng tren thflc te lai giao eho eon hay chau eua ngfldi ly trfldng da man nhiem lam Vien ly trfldng mdi v l n gifl ten cua ngfldi tien nhiem va trd thanh ngfldi dai dien eho lang xa trfldc chinh quyen cap tren Va dd la trfldng hdp k h i phd bie'n; ngfldi ta edn tha'y trong eae lang, nhieu ngfldi khdng dfldc cap tren bie't tdi lai dam dfldng eae chflc trach ehinh thflc cua lang Nhieu trfldng hdp lang xa ehe giau cap tren danh saeh ho khau thflc va nhflng the thue than thfla ra se trd thanh vat mua ban: ly trfldng dem ban eho nhflng dan ngoai lang mud'n dd'i can cflde vdi cai gia thay dd'i thuy theo tinh chat nghiem trong eua viee an lau Nhin ehung, lang khdng bao gid mud'n cho chinh quyen
d p tren n i m dfldc tinh hinh thflc eua minh
Tinh cha't tfl tri cua lang xa trong nhieu xa bdi chau A hien nay tao thanh mdt thfl "di san" tinji t h i n tdn tai dai dang va anh hfldng khdng nhd tdi eae nd lfle hien dai hoa Chinh dieu dd khien ngfldi ta phai dat ra cau hdi r i n g , lieu ngfldi ndng dan trong cae xa hdi ndng nghiep dang hien dai hoa ed the cd mfle do tri giac ve xa hdi dd'n dau Trong nghien cflu ve eae phong trao ndng dan tai Ddng Nam A, Scott phat hien rang d dai da sd' ngfldi ndng dan hau nhfl khdng cd kha nang tri giae va khdng hinh dung ra dfldc nhflng ed d u xa hdi vfldt qua ed d u lang eua ho Houtart, khi nghien cflu tai Sirilanka, va dae biet la lue tie'n banh eude dieu tra trong thap ky 80 tai mot xa eua tinb Nam Dinh (Viet Nam), eung di de'n ke't luan tfldng tfl
' Ve thdi diem xudt hien che do tiC tri cua ldng xd Viet Nam, quan diem cua cdc hgc gid cd mgt sddiem khac nhau Tuy nhien the ky XV cd the coi la cdi mdc ddnh ddu cho sU thay doi, bdng chdng la ndm
1466, Le Thdnh Tong thay xd quan bdng xd triidng Dgc biet Id vdo ndm 1488, mgt chieu chi dugc ban bd cdc quan lgi chi dugc cd mgt ngUdi trong sd anh em rugt (hay anh em chu bdc) ldm xd tnidng Nguyin Tiing, cdn cd vdo tdc phdm cua Phan Huy Chd, cho rdng tdi ndm 1732, xd triidng mdi diigc chgn trong ddn vd td dd trieu dinh mdi thoi khong can thiep trUc tiep vdo cdc cong viec ngi bg cua ldng xd Td vdn bdn ndy vd cdn cd tren nhiing ngudn khde, Nguyen Tiing neu gid dinh rang "sU tU tri cua xd thon co le la mgt hien tiiOng mdi xudt hien vdo the'ky XVHI" (Nguyen Tiing vd cgng sg, 2002: 66)
Vu Qudc Thong cho rdng ndm 1467 la thdi diem then chdt cda sU thay doi hdnh chinh trong cdc triiu dgi phong kien: tnidc do bg may qup,n tri xd thon la do triiu dinh bo nhiem vd sau dd thi chuyen vi do ddn xd bdu ra, che do xd triidng thay cho xd quan (Vu Qudc Thong, 1972:163) Nguyen Td Chi, cdn cd vdo hai van kien cong bd diidi triiu Hdng Ddc (the'ky XV), dac biet Id Hong Ddc thien chinh thu, trong
do cd ndi tdi sU kien bdu xd triidng, nhdn dinh rdng "tap qudn bdu xd triicfng dd ton tgi it nhdt cung td theky XV" (Nguyin Td Chi, 1996: 263) Lien quan den sU kien ndy con co chuyen bdu Cdu duang trong the'ky XIII, nhitng khdi niem ndy cho den nay van chiia ro nghia nen tdc gid tgm thdi khong bdn tdi Tom lgi, quyin tU tri cUa cdc ldng mgc Id cdi diigc xac lap td cdc triiu dgi phong kien, vd nhd Nguyin trong the'ky XIX cung chdp nhgn quyin tU tri ndy cua ldng mgc ThUc dan Phdp khi mdi dgt chdn len Viet Nam cung chdp nhdn che do tU tri ldng xd Nhin td mgt goc do ndo do, tinh chdt tu tri ndy lgi con cd the diigc coi la mot cdng cu cai tri toi td phia nhd cdm quyin thuoc dia Pasquier, mgt quan cai tri thuoc dia cU'tgi Dong DUOng khi bdn vi che do hdnh chinh Viet Nam thdi ky thuoc dia, dd ddnh gid cao tinh chdt hodn bi cua he thdng cai tri ndy vd cho rang khong nen xod bo no (Pasquier, 1907)