Tap quan sinh hoat trong gia dinh truyen thd'ng ciia ngudi Giay phong phu nhung khdng phiic tap bdi cd su linh hoat trong cae ting xir nhu trong thd cung td tien, trong tdt 16, cudi xin,
Trang 1So 5 - 2 0 0 9
Tap quan sinh hoat truyen thong
trong gia flinh nguoi Giay of Sa Pa
Nguyen Tham Thu Ha
Vien Dan tdc hoc
Tom tat: Bai vie't trinh bay khai quat mot so' tap quan tieu bieu
trong sinh hoat truyen thong gia dinh ciia ngUdi Giay d lang Mudng Va, xa Ta Van, huyen Sa Pa, Lao Cai Cac tap quan nay bao gdm viec thd cung td tien, tap quan cUdi xin vdi cac bUdc dan de'n le cUdi, trong le va sau le cUdi Tap quan ma chay bao gom cac nghi le tir khi lam chung cho de'n sau khi tSt thd, le nhap quan, an chay, de tang, to chirc dam tang va tao mo Tac gia bai vie't cho rang nhiSng net sinh hoat trong gia dinh truyen thorig ciia ngUdi Giay kha uyen chuyen, linh hoat va co xu hUdng ngay cang dOn gian hoa do xu the gia dinh nhd dang phat trien Day
la nhiing net sinh hoat trong gia dinh truyen thong dang quy can dUdc chon loc va tiep thu de tao dUng moi trUdng van hoa lanh manh
Tii khoa: Gia dinh; Tap quan sinh hoat truyen thdrig; NgUdi Giay
Lang Mudng Va (ngudi ta hay ggi la Mudng Hoa) xa Ta Van, huyen
Sa Pa, tinh Lao Cai la mdt lang cua dan tdc Giay sdng giiia cac dan tdc Hmdng, Dao Lang Mudng Va cd 146 hd, trong dd cd 114 hd la ngudi Giay, cdn lai la ngudi Hmdng Dan sd cd 782 ngudi, trong dd ngudi Giay
cd 597 ngudi (Bao eao 2005 cua huyen Sa Pa) Tuy la mdt lang ed 2 tdc ngudi cting cu trii da lau ddi nhung mdi tdc ngudi deu gitr dugc truyen
Trang 2thd'ng ciia tdc ngudi minh nhu ve thd ciing, phong tuc, ngdn ngtr, trang phuc, trang siie Dang chu y la tdc ngudi Hmdng du cung mdt lang nhung lai cu tru thanh mdt xdm rieng d vi trf eao han
Tgc ngudi Giay cting nhu cac tdc ngudi khac deu cd tap quan sinh hoat gia dinh rieng Tap quan sinh hoat trong gia dinh truyen thd'ng ciia ngudi Giay phong phu nhung khdng phiic tap bdi cd su linh hoat trong cae ting xir nhu trong thd cung td tien, trong tdt 16, cudi xin, ma chay Mac du la quy dinh nhung nd cd the thay the hay gian luge trong nhtrng chi tie't khdng quan trgng
1 Thd cung to tien
Vai trd, vj tri ban thd td tien ciia ngirdi Giay
Vi trf ban thd ciia ngudi Giay dugc dat d phia ben trong eua gian gitra tti etra chfnh nhin vao Hudng ban thd nhin ra ddng thdi ciing la hudng nha cua ngudi Giay Chfnh vi the khi chgn hudng nha cung la chgn hudng ban thd Dd'i vdi dan tdc Giay thi ban thd cd vai trd rat quan trgng trong ddi sdng tam linh Ngay sau khi dimg nha, viec dau tien la lap ban thd va thinh mdi td tien de'n ngu Ngudi Giay coi ban thd td tien la chit nha, chii da't, chu nai d Chfnh vi vay, ne'u nha ma khdng ed ban thd se mang lai cam giac ehong chenh, khdng cd chd dua, khdng binh yen va cudc sdng gidng nhu d leu nuong, nha trg chii khdng phai la nai dinh cu lau dai
Trong tam linh cua ngudi Giay thi viec thd td tien diing d vi trf hang dau, tie'p de'n la thd tien phat, sau dd mdi de'n than thanh Vi the khi trong nha cd cdng to viec Idn, cd viec vui, viec budn bao gid ngudi Giay cung thap huong khan bai td tien phu hd, tham chf ngay ca viec mua to gid Idn hay trau bd, ngua bi lac, khdng tim tha'y Dieu nay cang khang dinh dd'i vdi tdc ngudi Giay thi viec thd td tien ludn ngu tri trong ddi sdng tam linh, khdng bao gid cd the ma't di Thd td tien ciia ngudi Giay la thd ddng hg, chii khdng thd con ngudi cu thd nao ca Mdi khi trong nha cd ngudi qua
CO, sau khi doan tang ngudi ta lam Id nhap vao td tien va thd chung d dd, cho nen khi cau khan hay cung bai ngudi ta ggi td tien nha hg Hoang, hg Vang Ban thd td tien la noi thieng lieng nha't eua gia dinh ngudi Giay nen chi duge dat huong, vang, ma, banh keo, hoa qua, a'm ehen ngoai ra khdng duac dat ba't cu' vat nao khac
Trang 3Thd Cling to tien cua ngudi Giay
Nhu da ndi d tren ngudi Giay thd ddng hg nen mdi mdt hg lai ed each thd khae nhau nhung cd mdt diem tuang ddi gidng nhau Dd la each dat bat huong thd: bat d gitia la thd td tien, ddng hg, bat ben phai nhin vao thd tao cdng, tie'p giap ggi la "rao vang" (Tao Vuong), bat ben trai nhin vao
thd ba mu (tieng Giay ggi "Va Fita" bat nay chi cd d nhiing nha ed tre con
dudi 15 tudi) ne'u toan ngudi Idn thi khdng cd bat hucmg nay) Nhiing diia tre dudi 15 tudi cung cha me sinh ra thi thd ciing mdt bat huong ba mu vi ngudi Giay cd quan niem ne'u da cting cha me sinh ra at phai cung ba mu Day la mdt ngudi phu ntr trdng coi, cham bdn cay hoa, nhthig dira tre sinh
ra la nhiing bong hoa trong dd, bong hoa dd la con trai, bdng hoa hdng la con gai Ne'u ddi vg chdng nao la'y nhau lau ma khdng sinh nd dugc ngudi
ta lam Id lam cd, vun gdc tudi tam cho cay Hoac ne'u sinh nd nhieu nhung khdng nudi dugc thi ngudi ta cho la hoa bi sau benh va ngudi ta se lam Id Cling thay hoa
Ben canh diem chung thi mdi gia dinh lai cd su khac nhau vd noi dat,
vf du nhu dd'i vdi nha thd quan am thi bat huong thd quan am d vi trf gitra, ben trai nhin vao la bat huang thd td tien, eon bat hucmg thd tao cdng vSn
d vi trf nhu phan chung gidng nhau Cd nha bat huang ba mu lai thd trong budng diia tre, cd nha bat huong thd tao cdng lai dugc thd d ngay bep Id Nha nao thd dng tao d bep Id thi khi lam bep khdng dat chan len bep Id nhat la dd'i vdi phu nii
Ve dd Cling thi cd nha ciing ga, vit, thit 1cm, neu ciing tet ed nha cdn Cling ca ca, rau xanh sdng, hanh tdi sdng ca cay, cCing rugu nep, na'u thit chan gid ham Nhung da so chi cung thit Ign, ga Vf du nhu dd'i vdi hg Nung phai cting them ca trong ngay Tet Nguyen Dan, hg Vang cung them rugu nep nau thit chan gid ham Hg Phan thi cting them rau xanh sdng, hanh tdi sdng ca cay trong ngay Tet Nguyen Dan Hg Ly cting them xdi nhudm dd
Trong Tet Nguyen Dan thi hau nhu dan tdc nao eung cd Id hoa vang nhung ddi vdi ngudi Giay thi mdi hg cd ngay hoa vang khac nhau, vf dia nhu hg Vang thi hoa vang ngay chieu mung mgt, hg Van, hg San la ngay mdng ba vao budi sang hoac budi chidu Cdn lai cac hg khac hoa vang ngay mong hai Su khac nhau nay dugc giai thfch qua truyen thuyet xa xua khi dat nudc loan lac, cac hg phai cir trai trang len coi tran tuyen De'n ngay Tet
Trang 4trai trang phai thay nhau lan lugt ve an Tet Ngudi ve trudc an tet trudc rdi lai len thay ngudi vd an sau Mdi mdt ddng hg ed mdt ngay kieng ky rieng, ngudi Giay ggi la "van sriet" tiic la ngay thiet Hg Vang kieng ngay Dan,
hg San kieng ngay Ty, hg Lii kieng ngay Than, hg Ly kieng ngay Hgi Ngudi ta dua theo ngu hanh de tfnh ngay kieng va dugc bat dau tfnh tir trudng sinh theo thii tu de'n chti thiet thi se kieng vao ngay dd, each tfnh la
hg nao thudc kim, mdc, thuy, hoa, thd trong ngu hanh dd trudng sinh d dau
de tfnh thii tu de'n thiet, tiic ngay kieng cua hg dd (San Chang, 2003)
Thdi gian cting va each cung
Dd'i vdi ngudi Giay trong 12 thang thi hau he't deu cd ngay an Tet nhu: Thang Gieng ngudi Giay ggi la "Duan Xieng" nghia la thang Tet Thang nay tir bat dau tir chieu ngay 30 thang chap de'n ngay hoa vang, day la nhting ngay khdng bao gid de huong tat Sau ngay hoa vang den ngay 15 thang Gieng thi sang sdm thap huong va ciing nude che, budi tdi thSp huong De'n ngay 29 thang Gieng lai cung Tet va ngudi Giay ggi "Xieng noi" nghia la tet nhd, tet be, ndi each khac la khi Tet thang gieng ke't thtic, thi thang hai cd tet mung hai, thang ba cd tet mdng ba, thang bdn tet mdng bdn, thang nam tet mdng nam, thang sau tet mdng sau, thang bay tet mudi bdn, thang tam tet mudi lam, thang chin an tet com nudc, khdng cd ngay xac dinh tuy thudc vao do chin ciia lua Thang mudi tet banh day, cung khdng cd ngay xac dinh, thang mudi mgt tet mung mudi, thang mudi hai (thang chap) tet ngay mudi lam dugc ggi la Tet chd Tet, ngay 23 tet tidn tao cdng Ta't ca nhtrng ngay dd ngudi Giay deu phai ciing td tien, ngoai
ra, sang ngay mdng mgt va ngay ram hang thang deu phai thap hucmg Cling nudc tra mdi pha (khdng dugc udng trudc khi ciing)
Yd dd ciing bao gdm ed thit, xdi, cam, banh trai, rugu, nudc tra Trudc khi ciing thit, xdi, com bao gid cung phai cting nudc tra mdi pha, khi da cung thit, xdi hoac com thi phai thay nudc tra bang rugu trang nhung phai
ba lan rdt mdi lan each nhau tii 10 - 15 phiit, sau lan thii ba thi dot vang
ma va lai tie'p tuc ciing nudc tra cho de'n he't tuan huong Dd eiing thudng
cd thit ga va thit vit Ga va vit luge de ea con, dau hudng vd ban thd, thit Ign thi cat khd to, luge chin dat canh ga vit Hai la ta't ca dd cung deu dugc chat thai dat len mam cting, cung xong mang ra an Ngudi Giay kieng cting td tien bang thit sdng, thit thii riing, thit dai gia siic, thit ga trang, thit con vat da bi chet
Trang 5Viec Cling td tien la do ngudi chu nha dam nhiem, song dd'i vdi viec cudi xin, dung nha hay ma chay thi ngudi Giayphai mdi thay cting ve cting
2 Tap quan ciid'i xin
Ndi den cudi xin cua ngudi Giay thi cd nhirng dac diem ra't phirc tap nhung tren thuc te cting cd diem kha gian don Phiic tap la ngudi Giay phai lam diing cae budc quy dinh, nhung ngudi ta cting cd the bd qua mdt sd budc nhu cham ngd, an hdi, ddn dau
Cac budc de dSn de'n Id cudi
Trudc he't nha trai (ngudi con trai) xem mat ngudi con gai ngudi Giay ggi la "Xim na" (xem mat), budc nay khdng can thu tuc nghi Id ma ngudi con trai dd ed the ciing me hay mdt ngudi than nao dd hoac ban be den nha ngudi quen ciing lang vdi ngudi con gai, va bang each nao dd hg din ngudi con trai den choi nha ngudi con gai Ne'u la ngudi ciing lang ma hai ngudi da bie't nhau thi khdng can budc tren nira Budc tiep theo la xem nha ("Ilia ran") Ngudi eon gai nay cung bang each nao dd den nha ngudi con trai dd xem gia canh cua anh ta ra sao
Thd ba la tha mai mdi Ngudi mai mdi nay phai la ngudi ed gia dinh hoa thuan, hanh phuc, cd day du con trai, con gai khoe manh Ngudi nay
cd the la dan dng hoac dan ba song phai cd hg hang than quen vdi ben nha trai hoac ben nha gai Nhiem vu ciia ngudi lam mai, mdi la thay mat cho nha trai de'n nha gai de thua chuyen ddng thdi chuyen Idi cua nha gai de'n nha trai ve viec thach bao nhieu rugu, thit, bac trdng, quan ao, rdi lai chuyen Idi lai de'n nha trai xem hg cd ddng y hay khdng, xin giam bao nhieu Ngudi lam mai mdi cd the di lai hai ba lan nhung cting cd khi phai
di lai tdi nam sau lan tuy theo su thoa thuan gitra nha trai va nha gai nhanh chdng hay cham Lan thir nha't ne'u nha gai va ngudi con gai ddng y thi hg trao cho nha trai td la sd Khi da cd td ghi la sd thi nha trai se de'n nha thay
de xem ngudi eon trai va ngudi con gai nay cd hgp nhau hay khdng Neu khdng hgp thi nha trai tra lai la sd va coi nhu khdng ed chuyen gi xay ra Ne'u hgp thi ba mdi thay nha trai de'n mac ca vdi nha gai
Bdn la sau khi da thoa thuan, khdng cdn cd va'n de gi nira thi ngudi ta lam Id "cat fac" nghia la "ngat Idi" hay "doan Idi" Tai Id nay nha trai trao dii dd thach cudi cho nha gai va sau Id nay ddi trai gai coi nhu vg chdng, hai ben ed cdng viec deu dugc di lai lam giup Nhung sau Id nay ba nam
ma nha trai khdng td chiic dugc Id ddn dau thi ngudi con gai cd the di lay
Trang 6chdng khae neu chua du ba nam ma ngudi con gai di la'y chdng khac thi phai hoan tra mdt phan hoac ta't ca dd thach cudi Neu nha trai "pha rao" trudc thi nha gai khdng phai tra dd thdch eudi da nhan hoac ed tra thi cung phai chd ngudi con gai di la'y chdng sau thi nha chdng sau tra
Ld cudi
Trude khi td chiic Id cudi ngudi ta phai chgn ngay gid de ddn dau, dac biet la gid cd dau budc chan vao nha chdng Doan ddn dau bao gdm: con
re, mdt phu re, hai cd gai (tugng trung cho em cd), hai dng, hai ba dai dien cho dng ba nha trai Ngoai ra cdn cd tir hai de'n bdn chang trai ganh dd, khieng dd din cudi Doan dua dau cting tuang tu nhu doan nha trai, gdm
cd phu dau, hai di, hai dng, hai ba dai dien cho dng ba nha gai
Dd dan cudi thi ngoai nhting dd da dem de'n tir hdm trudc, dua di cung doan ddn dau cdn cd mgt ganh banh ran hoac banh day (gdm mgt tram hai muoi chiec) tir 10-12 can xdi mau, hai coi trau Cdn dd ma cd dau mang theo vd nha chdng bao gdm chan dem cua minh, chan dem cho bd me chdng, neu cdn dng ba thi chan dem cho dng ba cua chdng, giay vai, gd'i nam cho cac chii bac, cd di eua chdng
Vd trang phuc cua doan ddn dau, dua dau Ngudi Giay khdng cd quan
ao cho cd dau, chu re rieng, va ciing chi gidng nhu trang phuc mac ngay thudng, nhung la quan ao mdi chua mac lan nao Trong thanh phan di ddn
va dua dau mdi ngudi cd hai bang vai dd quang cheo nhau qua vai, rieng
ed dau churn khan dd kin mat (dieu nay ra't gidng vdi Id cudi cua Trung Qudc xua, phai chang do ngudn gdc tir Trung Qudc sang nen van chiu anh hudng nghi Id cua hg) Trudc nguc cd dau deo mdt chiec gucmg, vai cu hanh, mdt nhum hat thdc, hat rau budc tum lai Chiec gucmg the hien su trong trang cua cd dau Cdn cu hanh, hat thdc, hat rau la de eau mong cho
cd gai cd dugc cudc sdng day du, con dan chau ddng Cd the ndi day la mdt trong nhiing nghi thtic mang y nghia cua eu dan trdng liia nudc, cu dan ndng nghiep
Khi doan ddn dau nha trai den, nha gai se dem ra 2 cai ban Mdt cai dat d ngoai cdng va chang qua cdng hai sgi chi dd, xanh, tieng Giay ggi
la "cam chim may" (cdng kim chi) Tren ban dat khay diJtng 8 cai chdn, 2 chai rugu trang, 2 chau hoac 2 bat to nudc la, hai choi ram nhd Chiec ban cdn lai duac dat ngay cira ra vao va tren dd cung dat nhtrng dd nhu tren nhung khdng ed chi va nudc
Trang 7Khi doan nha trai de'n dimg d ngoai cdng, nha gai bao gdm cd, di, thfm cua cd dau se ddn d dd va hat hdi: sao cd doan ngudi day du gai trai, ganh gdng dinh di dau? Cdn doan nha trai cung phai hat dap lai: vang, doan chiing tdi gdm gai, trai vdi ganh gdng khdng di lang tren, khdng di xdm dudi ma tdi nha ngoai de xin gidng liia, gidng rau, de ddn dau ddn nang (San Chang, 2000), Tie'p theo nha gai se mdi rugu, nhung trii ehii re cdn lai mdi ngudi phai udng hai ehen, udng het nha gai mdi md cdng eho vao Trude khi va:o nha gai la'y hai chiec choi ram nhd nhiing vao chau hoac bat nudc la rdi vay nude vao doan nha trai vdi y nghia la doan nha trai di dudng xa biii bam nen rira mat, rira chan trudc khi vao nha De'n trudc cira
ra vao lai phai diing lai de thuc hien nghi Id gidng nhu ngoai cdng Khi da vao nha thi nha gai md ganh banh, xdi ra sap len dia dat len ban thd cung vdi coi trau, nhung khi md ganh, nha trai phai cd 2 bao ly xi mdi bao la
5-10 nghin do nha gai dua eho
Khi da lam tat ca cae thu tuc xin dau, chi gai hay ngudi thfm cua cd dau se dua cd dau tii budng ra va lam Id gia tien Sau dd chi gai (cd the ngudi cd, di, chi dau) cdng cd gai ra khdi cira trao cho nha trai va nha trai ciing cir mdt ngudi cdng cd dau va dua di ludn Di khoang 50-100 met rdi
dd cd dau len ngua neu la dudng xa, cdn neu cung lang thi nhiing phii nii
di ddn dau se thay nhau cdng vd tan nha trai Khi dua dau ra cita didn ra mdt khdng khf nao nhiet "giang lai cd dau", khi dd, em gai, chi gai, cd, di eua cd dau cd gang giang lai cd dau, nha trai phai bd ra li xi cho nhiing ngudi dd va vdi vang dua cd dau di
Ve nghi Id ddn dau tai nha trai: ngudi Giay rat coi trgng gid cd dau budc vao nha chdng Do dd ne'u d xa, ngudi ta phai ddn tii hdm trude va
de ed dau ngu d ngoai cixa mdt dem Neu d gan thi tfnh toan nhu the nao
dd de kip gid vao nha Trudc khi budc vao nha thi phai thay giay mdi va d cira trai mdt doan vai dai khoang mdt met rudi den hai met, cd dau duge
me chdng, chi gai hoac chi dau chdng dat vao cira rdi tien thang de'n ban thd lam Id gia tien Id hai ben ta hiiu cd cac chii, cac bac, cd di, thfm va bd
me chdng ngdi Sau dd chu re dat tay ed dau vao budng bd me trudc rdi mdi quay lai budng minh Khi vd budng minh, chu re ngdi tren giudng, cd dau quy dudi da't de chii re cdi chiec khan chum ra khdi dau cd dau rdi mdi dugc dimg day Khi ca nha an com xong thi ra mdi mgi ngudi va trd lai lam cdng viec binh thudng
Sau dd la Id trao dau: khi khach an da van va thdi gian cung da mudn
Trang 8nha gai ndi vdi nha trai sap 2 mam com tren hai chiec ban ndi lien vdi nhau, nha trai mdi hg hang ciia minh nhu bd, me, dng ba ndi ngoai (ne'u cd), bac, chii, di, thfm ben ndi ben ngoai ciia nha trai ngdi vao hai mam com dd Sau dd nha gai dua khay rugu vdi 8-12 ehen rugru mau dd dat len ban rdi mgt trong 4 dng ba di dua dau dumg len thua chuyen ring: thdi gian cting da mudn, gid nha gai trd ve, sap d6'n xin phep dugc giao kim giao chi, giao dau cho nha trai va dan "chau cd Idn khdng cd khdn, nha trai khac day bao va rdng lugng ehi din cho chau" (San Chang, 2001) Ne'u nha gai biet hat thi se hat bai trao dau, cd dau phai quy canh mam com (ngay nay chi diing ben canh) vira la de hg hang nhan mat vira la de td long hie'u thao cua ed dau
Liie doan nha gai chuan bi ra ve, nha trai se tidn mgt doan dudng, mgi ngudi hd vang cudi ndi vui ve Ndi de'n dam cudi ciia ngudi Giay thi khdng the khdng nhac tdi tuc bdi pham dd, ma dd'i tugng "bi bdi" la doan nha trai de'n nha gai (trir chu re va phu re), doan nha gai de'n nha trai (trir ed dau, phu dau), khach tre tudi de'n du dam cudi (ca nha trai, nha gai) Ngudi ta cho pham dd hoa vdi rugu rdi dung vao ehen hoac bat an cam sau dd de'n ben ngudi minh dinh bdi xin phep dugc "danh dau" Day la mdt each the hien phep lich su va ngudi "bi bdi" cting se tu nguyen Tuc nay mang y nghia la ngay tdt, ngay lanh ai ciing "dd", tao khdng khf vui nhdn Nhung
y nghia sau xa hem ngudi Giay cho rang day la ngay vui, ngay "dd" cua ddi vg chdng tre, nhung dd'i vdi mgi ngudi thi dd lai la ngay d ue, ngay den diii eho nen phai cd mau dd de la'y may Cung vdi y nghia dd nhiing ngudi di ddn dau, dua dau ddu phai quang bang dd va nhan bao li xi dugc gdi bang gia'y dd de la'y may
Sau Id cudi
Sau Id cudi dan tdc Giay cung nhu cac dan tdc khae ddu td chiic lai mat ngay thii hai hay ngay thd ba sau ngay cudi Ld lai mat nay cd hai hinh thiic: Hinh thtic thii nha't la neu nha ed dau d gan thi sang ngay thii ba se bao gdm hai vg chdng tre, mdt phu nii ed tudi va ed tai an ndi cd the la ngudi thfm hay chi dau hoac ba bac, ba di ciia chu re cung de'n nha gai lam
Id lai mat Ddi vg chdng tre dem theo mdt ddi ga vit (mdt ga mdt vit) de'n nha bd me vg de lam Id cung gia tien Nha gai cung mdi hg hang de'n an cam va gidi thieu vdi con re vd cae mdi quan he trong gia dinh Nhung ne'u nha cd dau d xa thi hinh thdc lai mat se duge td chtic vao ngay thir hai sau ngay cudi Ld lai mat nay chi bao gdm mdt vai ngudi nha di mdt quang
Trang 9dudng do mdt cay sd rdi dimg lai thap 3 nen hucmg, mang xdi, thit da lam sSn tir nha ra an mdi ngudi mdt ehiit rdi quay vd nha Cdn d nha trai vln phai md ga vit eiing gia tien va mdi hg hang de'n an com de gidi thieu hg hang vdi ed dau Rieng nha trai ed dau cd the cd gd'i, giay bie'u, eac bac, cac chu thim, cd di
Dua qua bieu d ngudi Giay cung cd hai each: each thir nha't la bie'u ngay tai Id lai mat, khi mgi ngudi an com xong, cd dau chuan bi cho mdi ngudi mdt chau nude a'm, mdt khan mat rdi bung ra mdi tirng ngudi rira mat Viec nhan qua bieu eua cd dau ciing tuy vao vai ve'ciia ngudi dd trong gia dinh ma hg se dugc nhan gd'i hay giay, vf du dng, ba, bac cd the nhan gd'i, ehii thfm, di la giay song cung tuy vao su chuan bi ciia cd dau Khi nhan qua bie'u mdi ngudi se dua li xi cho cd dau va dugc dat ngay ben chau nudc Cd dau cd the dugc me chdng hoac ehii thfm nhan giiip li xi Cach thii hai, me chdng hay bac, cd di, thfm dan cd dau den tan nha nhiing ngudi nhan qua bieu Rdi cung phai thuc hien nhiing thit tuc nhu d tren da neu
3 Tap quan ma chay
Khi lam chung
Khi trong nha cd dng ba, cha me bi benh chira chay mai khdng khdi thi khi ngudi sap lam chung se an tam vi da cd con chau ludn d ben canh Bdi
vi tam ly cua ngudi Giay ra't sg khi chet cd dan, khdng cd con chau d ben Cdn dd'i vdi con chau, vira duge canh hoi thd cudi eung ciia dng ba hay cha
me ngudi Giay ggi la "Tau Su" cting la de nghe dng ba, cha me cd dan dd
gi khdng de cdn lam theo Ndi ehung du ban tram cdng nghin viee thi de'n ngay dd, con chau phai vd d ben canh nhin mat lan cudi (trir trudng hgp
vd khdng kip)
Sau khi tat thd
Viec dau tien la con chau mac ao dai, di chan da't de'n trude ciia ttmg nha trong lang de thdng bao dng ba, cha, me da ma't, cdn ngudi d nha thi dun nudc thorn bang la budi de tam cho ngudi qua cd Sau dd thay quan ao mdi, giay mdi cho ngudi da ma't rdi dua hg dat ra giua nha, dau hudng vd ban thd, mat phu giay vang Dudi thi the la ta'm giap tre mdi, ta'm chieu trcm mdi, tie'p dd la ta'm vai trdng, tren la nhtrng ta'm vai trdng cua eon chau dem
ve phu, hai dau thdp huong, thdp den va dat mdt con ga con ngdng, bat cam day phu gia'y vang, ddi diia vot bdng, rdi cang man cho ngudi da khua't
Trang 10Nhap quan
Ao quan cung dugc lau rira bang nudc la budi Dudi day rai da't, than, thdc, gao, giat, chieu va toan bd dd vat dang phu len thi the Rieng gao thi quy dinh ngudi ma't bao nhieu tudi se rai ba'y nhieu ehen Sau dd dat ngudi
da ma't vao ao quan, xung quanh lay toan bd ao quan cii, mdi ciia ngudi qua ed ehen vao, rdi day ndp thien va sau dd la'y lat budc quan tai thanh doan nfu chat Trudc khi nhap quan ngudi ta phai lat giay va vai phii mat
ra Gd'i ddu dugc dan bdng tre nda, trong nhet ram, hai ben tai up 2 bat an com de ngan khdng eho con giun, con de chui vao tai, tranh cho sau nay eon chau se bi diec
Tuy theo tumg ddng hg ma linh ciiu cd the dat theo nhiing hudng khac nhau nhu hg Vang, hg San la dat quan tai ngang, ddu ve hudng Ddng, chan
ve hudng Tay Hai dau quan tai vdn tie'p tuc thdp huong, thdp den
An chay, de tang
Ngudi Giay an chay, de tang nhtrng ngudi qua cd d bac tren nhu: dng,
ba, bac, chii, thfm, cd, di, anh, chi Khi mdt trong nhtrng ngudi dd qua ddi, nhtrng ngudi bac dudi phai an chay tir luc ngudi nay tdt thd Vd viec de tang thi ngudi Giay cd quy dinh la khdng dugc hat, dan sao, khdng dugc
td chtic cudi xin, khdng an tiet canh, rau Trong trudng hgp cha me mat, con trai khdng dugc cdt tdc, ne'u de tang cha thi 3 thang cdn tang me phai
4 thang mdi dugc cdt Ngudi Giay de tang trong mdt nam, ne'u da de qua nam thi phai de du 3 nam, ne'u lam nhu vay se can trd mgi sinh hoat nen trong nam dd ngudi Giay se ke't thiic viec de tang trudc khi budc sang nam mdi bang mgt Id dot tang
Dam tang
Dd'i vdi Giay thi khi chet can dugc td chtic lam ma, bdi vi hg quan niem the gidi nay ed 4 tang, tang am phii thi cd ma quy, nhiing ngudi tgi Idi, tang tran gian la tang ciia con ngudi, tang khdng trung tang ciia nhting hdn
ma lang thang, tang tren trdi tang cua tien, phat, Nggc Hoang, tang ciia td tien cac ddng hg Ngudi chet dugc thay Tao, thay Mo tidn dua len d vdi td tien ne'u khdng hdn se di lang thang Khi mat ngudi ta de d nha ft nhat 3 ngay, cdn ddi vdi ngudi ma't vi gia yeu ngudi ta cd the de tir 5 de'n 9 ngay (San Chang, 2003) Linh ciiu cd the dugc lau ngay la do ngudi Giay cd each lam ca'u triic cua ao quan cdng vdi ky thuat kham liem tdt va chi can nai de linh ciiu khd rao, thoang mat