Khdng it ngfldi d the gidi ben ngoai vfla lam quen nhflng chfla bet sdc vdi hien tfldng nam nfl chung sd'ng thay vi ket hdn theo truyen thd'ng trong xa hdi Thuy Dien, thi d day lai xua't
Trang 194 X a boi f)oc ti}t gim xa hoi hoc so- 4 dos), 2009
M O T HINH THAI GIA DINH M 6 I 6 THUY DIEN
VA MAY VAN DE DAT RA CHO XA H O I HOC GIA DINH
MAI HUY BICH*
Nhieu ngfldi thfldng cho rang gia dinh cham thay ddi, va theo nghia dd, rat bao
thu Tuy nhien, gia dinh d Thuy Dien da cho tha'y a'n tfldng tren la sai Niia sau the
ky XX vfla qua, gia dinh d Thuy Dien da bien ddi rl't n h a n h chdng va sau sac Khdng
it ngfldi d the gidi ben ngoai vfla lam quen nhflng chfla bet sdc vdi hien tfldng nam nfl chung sd'ng (thay vi ket hdn theo truyen thd'ng trong xa hdi Thuy Dien), thi d day lai xua't hien mdt xu hfldng mdi: tuy tao lap cap ddi vdi nhau, nhflng nhieu nam nfl tham ehi khdng chung sd'ng, ma cflng nhau sd'ng rieng, mdi ngfldi mdt nha Hp chi den vdi nhau vao nhflng dip n h a t dinh (ngay nghi cud'i t u l n , le hdi v.v.) Cach s l p xep nay dfldc goi trong tieng Anh la "living apart together" (viet t i t t h a n h LAT) (nghia den: sd'ng rieng cflng nhau; nghia rdng: cap ddi sd'ng rieng mdi ngfldi mot ndi Bai viet nay stf dung nghla rdng eua khai niem)
Dfla tren nhflng nghien cflu ban dau cua d e nha xa hdi hpc Thuy Dien (Levin and Trost, 2003; Levin, 2004) bai vidt xin gidi thieu ddi net ve hien tfldng nay, va tfl
dd neu len may van de ma nd dat ra vdi xa hdi hpc gia dinh Trong khi dfl lieu ve cac cap ddi mdi ngfldi sd'ng mdt ndi dfldc khai t h i e tfl d e nghien cflu ciia Thuy Dien, thi
suy ngam vd nhflng van de ma hien tfldng a'y dat ra la ciia ca n h a n t i e gia, dfla tren
d dfl lieu l l n nhflng didu tai nghe m l t tha'y trong 5 n a m (1993 - 1998) theo hpc tai da't nfldc Ble Au nay
I l/U THE CUA GLA DINH
Ly giai vi sao ngfldi ta xay dflng gia dinh hoac quan he gan gid'ng nhfl gia dinh mac dfl hp ed the d trong nhflng hoan d n h het sfle khd k h a n cho cudc sd'ng gia dinh (vi du hp dang bi tfl, dang ed chien tranh, benh dich hay sfle ep chinh tri mud'n giam vai trd cua ddn vi xa hdi ay v.v.), mdt cudn giao trinh xa hpi hoc gia dinh ndi tieng -nhan de "The family" cua W Goode - da tdng ket nhflng flu the cua gia dinh so vdi canh sdng ddc than Dieu dang ndi d day la cud'n sach tflng gay nhieu anh hfldng manh me vfldt ra ngoai bien gidi cua qud'c gia xuat t h a n cua nd (tflc nfldc My)
Uu the Cd ban thU nhd't la stf phan cdng lao ddng va k h a n a n g trao ddi gifla
chdng va Vd, cha me va con cai vdi ket qua la moi ngfldi dfldc hfldng h a n g loat dich vu
ma neu ben ngoai gia dinh thi ngfldi ta phai tra tidn ThQ hai, gia dinh tiet kiem
dfldc mpt sd khoan chi tieu nhd cdng tac ddng ngfldi (ma each ndi dan gian ngfldi Kinh gpi la "them ngfldi an chi d n them dua them bat" chfl khdng phai them cdng
mua ban n i u nfldng) ThQ ba la tinh lien tuc, dam bao cho cac t h a n h vien dfldc thu hfldng each lam dn va tra dn lau dai hdn h i n so vdi sfl trao ddi vdi ngtfdi ngoai ThQ
'PGS.TS, Vien Xd hoi hoc
Trang 2Mai Huy Bich 95
tQ, vdi tfl each mdt nhdm than tinh, giao tiep trong gia dinh r l t n g i n gon va chu dao, theo dung sd thich khau vi rieng cua ca nhan Cudi cung, nhieu nhu clu efla con
ngfldi dfldc thoa man tai gia ma khdi d n ehuyen giạ Tdm lai, cud'n sach khlng dinh:
"Khdng the che xa hdi nao khac mang lai ea ehudi nhflng flu the bd sung, chia se, dan xen va g i n bd qua lai chat che nhfl thế (Goode, 1982:10-11)
c a u hdi dat ra d day la nhflng flu the ke tren cd dung vdi cac cap đi mdi ngfldi sdng mdt ndi hay khdng? Ndi each khac, flu the đ dfldc coi la cua gia dinh ndi chung hay chi cua mdt hinh thai gia dinh eu thẻ
IỊ VAl NET VE CAC CAP DOI SONG RIENG MOI NGUOl M O T N O I
The ndo Id "cap doi sdng rieng moi ngUdi mgt ndi"?
Day la nhflng cap khdng d chung vdi nhau; thay vao đ, moi ngfldi sd'ng mdt nha, ndi ngfldi kia cung cd the d Hp coi minh la mdt cap đi, va cam nhan r i n g nhflng ngfldi than can xung quanh hp cung thfla nhan nhfl vaỵ Tdm lai, cd 3 dieu kien:
1 Ca hai ngfldi phai đng y r i n g hp la mdt cap;
2 nhflng ngfldi khac than can vdi bp cung thfla nhan nhfl vay;
3 va hp phai sd'ng mdi ngfldi d mdt nha rieng (Levin, 2004: 226 - 227)
Bao nhieu ngUdi thudc nhQng "cap doi sdng rieng moi ngUdi mgt ncfi"?
Theo dfl lieu cudc didu tra ba đt tidn hanh eac nam 1993, 1998 va 2001 (vdi mot cau hdi chinh nhfl sau: "Quy vi ed sd'ng trong mdt md'i quan he gid'ng nhfl vd chdng vdi mdt ai đ ma van gifl nha rieng khdng?"), thi nam 1993, 6% nhflng ngfldi dfldc hdi dang trong cac cap đi sd'ng rieng mdi ngfldi mdt ndị Dfl lieu cho phep suy
ra ring khoang 60 000 cap, tfle 120.000 ngfldi dang cd quan be LAT Ti le đ tang len qua cac đt dieu tra: nam 1998 la 12%, tflc khoang 130 000 cap vdi 260 000 ngfldi; va nam 2001 la 14%, nghia la khoang 150 000 cap vdi 300 000 ngfldi (Levin, 2004: 228 - 229)
NhQng ngUdi trong cdc "cap doi sdng rieng moi ngUdi mgt ndi" Id aỉ
Ngfldi ta thfldng ndi la quan he sd'ng rieng mdi ngfldi mdt ndi ehi cd the xay ra vdi nhflng ai manh ve tai chinh Tat nhien sfl vflng manh ve tai chinh khien ngfldi ta
de duy tri hai nep nha v l đn gian hda khoang d e b khdng gian gifla hai ndi, vi nd giup hp di tra chi phi di lai cung nhfl lien lac vdi nhau (qua dien thoai dfldng dai v.v.) hdn Tuy nhien, kdt qua nghien cflu cho tháy quan he LAT ed d tat d cac nhdm thu nhap (Levin and Trost, 2003: 286)
Cung xet tren phfldng dien tai chinh, thi viee don den d vdi nhau la dieu hdp ly đi vdi nhieu hoac b l u bet d e cap, va ly do that de hieu: d mdt nha re bdn gifl hai nhạ Song trong nhieu (neu khdng ndi la b l u bet) d e trfldng bdp, ca hai ben dfldng sfl deu da ed s i n mdi ngfldi mdt nha rieng khi hp gap nhaụ Nhfl vay, hp da quen vdi nha rieng eua minh va quen vdi viec tra chi phi rieng, nen viec ket đi ma van sdng mdi ngfldi mdt ndi khdng thanh van de tai chinh đ'i vdi họ
Hdn the nfla, stf hdp ly tai ehinh khdng phai cung la mdt vdi sfl hpp ly ye mat
xa hdị Cd nhflng ly do xa hdi va sfl hdp ly vd mat xa hdi khien ngfldi ta sd'ng rieng, va day la dieu chung ta se xem xet tidp theo daỵ
Trang 396 Mgt hinh thdi gia dinh mdi d Thuy Dien vd
Ly do tgo ra "cap doi sd'ng rieng mdi ngUdi mdt ncfi"
Cd the chia nhflng cap ddi sd'ng rieng mdi ngfldi mdt ndi t h a n h hai nhdm:
1 Nhflng ngfldi se sd'ng cung nhau, nhflng hien phai quyet dinh khdng sd'ng cung nhau vi ly do nay hay k h l c ;
2 Nhflng ngfldi se khdng sd'ng cung n h a u ngay dfl ho cd the lam the, song hp van mud'n la mdt cap ; • ' : c •
Sau day chung ta se xem xet eu the hdn hai nhdm nay ' ••• "
1) Trflde bet la nhdm nhflng ngfldi hien khdng sd'ng cung nhau vi nhflng ly do dac biet nao dd, nhflng se sd'ng cung nhau neu hoan canh thay ddi Cac ly do bao gdm:
Vi cd con nhd
Day la nhflng ngfldi da ly hdn va cd eon cai tfl cudc hdn n h a n (hoac md'i quan he sd'ng chung) trflde dd Mdt trong hai ngfldi nay, hay ca hai, cd con nhd (du con sdng vdi bd me hoae khdng) Mdt trong hai hay ca hai ngfldi trong cap khdng mud'n ngfldi kia dpn vao d chung, de vi ldi ich ciia con cai Dfldi day la mdt vi du
Fred va Freda ban dau la mdt cap khdng ket hdn, sd'ng theo kieu LAT, nhflng sau dd hp kdt hdn, song v i n gifl quan he LAT cho den khi ta't ca con d i cua hai ben -theo tap quan ciia ngfldi Thuy Dien - da rdi nha bd' me Vao thdi diem phdng vin, Fred 56 tudi va Freda 51 Hp gap nhau 10 nam trflde, khi ca hai da ly hdn va cd con tfl cudc hdn nhan dd: ba eon ciia Fred edn dang sd'ng vdi anh, do a n h cham nudi Khi a'y, tudi cua cac con anh l l n Ifldt la 14, 16 va 20 Cdn Freda ed hai eon, 10 va 14 tudi, cflng do ehi nudi Hp quyet dinh r i n g hp se khdng dpn den sdng cung n h a u cho ddn " khi eon rieng ciia hp deu Idn va rdi nha Ca hai sd'ng d cflng mpt t h a n h phd, chi each nhau 15 phut di lai b l n g giao thdng cdng cdng Khi mdi xac lap quan he vdi nhau, ho qua dem d nha n h a u vao dip cud'i tuan, va khdng ndi cho con d i minh biet ve quan
he that vdi nhau, ma ehi gidi thieu nhau vdi eon eai rang hp la nhflng ngfldi ban cu va td't ciia nhau Khdng ai mud'n thflc ep ngfldi kia hoac mud'n minh hi thuc ep phai xac lap quan he vdi eon d i ciia nhau Sau mdt thdi gian, eon eai cua ca hai ngfldi chap nhan quan be mdi ciia cha me chung - j
Hai nam trflde cudc phdng van, hai ngfldi ket hdn, nhflng v i n sdng rieng Roi sau dd, hp dpn den sd'ng chung, ket thuc 10 nam quan he sd'ng rieng moi ngfldi mdt ndi nhfl the (Levin, 2004: 230-231)
Vi chdm sdc cha me
Mdt trong hai ngfldi trong cap nam nfl kieu nay tuy da trfldng t h a n h nhflng khdng tach ra d rieng nhfl thdng le d Thuy Dien, ma v i n sdng chung vdi cha me Va cha me gia eua hp cung khdng (hoae chfla) sd'ng d cac t r a i dfldng lao (hay cdn gpi la
"Nha Gia") Hp gap ban tinh, va quyet dinh sd'ng trong quan he LAT thay vi dpn den
d vdi nhau Cach s l p xep nay cd the keo dai nhidu nam Du hp thich nd hay khdng, nhflng hp chap nhan nd nhfl mdt giai phap cho tdi khi ngfldi cha hoae ngfldi me qua ddi hay cha me dm nang va gia yeu tdi mflc khdng cdn giai phap nao khac ngoai viec dfla vao trai dfldng lao Hp thich d lai trong mdi trfldng quen thudc, tiep tuc gifl trach nhiem vdi cha me, ddng thdi v i n gifl quan he cap ddi vdi ban tinh dang sd'ng d nha rieng Nhd the, hp cd ca hai, chfl khdng phai Itfa chpn gifla cha me gia vdi ban tinh
Trang 4Mai Huy Bich gj
N6t chung d d hai phan nhdm: nhflng cap nay khdng dpn ve d vdi nhau vi phai cham sdc va thflc thi trach nhiem vdi ngfldi than Hp d m nhan minh la quan trpng vdi ngfldi than, va xac dinh tinh huo'ng ciia minh la tinh hudng cham sde va trach nhiem Trong trfldng hdp nay, sfl cham sde va trach nhiem dd'i vdi ngfldi khac la quan trpng hdn sfl cham sde va trach nhiem dd'i vdi ban than (Levin and Trost, 2003: 279) Vdi cha me gia, nhflng ngfldi chpn sd'ng trong quan he LAT khdng mud'n de cha me sdng mdt minh, vi lam the nghia la day cha me vao trai dfldng lao Vdi eon nhd tfl cupc hdn nhan da dd vd, ngay nhflng ngfldi khdng nhan trach nhiem nudi va cham sdc con cung cho r i n g : neu dpn den d nha ban tinh mdi hoac dfla ban tinh mdi ve sdng vdi minh thi dd ddu nhfl mdt sfl dd'i tra con cdi (Levin, 2004: 230)
Nhflng ngfldi nay coi quan he cap ddi la sfl bd sung (addition) cho nhflng quan
he ma hp vd'n cd vdi cha me gia va con cai nhd, chfl khdng phai sfl thay the quan he vdn da s i n ed ay Quan he cap ddi mdi khdng dfldc phep de doa hoae thay the nhflng quan he san ed "Mdt d m thflc trach nhiem manh me phai cham sde eon nhd va cha
me gia da ed d nhflng ngfldi nay rat lau trflde khi hp gap ban tinh mdi Trong vi du
nay, nhflng ngfldi tra ldi d m thay hp la nhQng tha nhdn quan trgng (significant
others) dd'i vdi cha me va eon cai hp Ndu hp khdng banh ddng theo dung cam thflc trach nhiem, hp biet se dan den d m giae tdi ldi" (Levin, 2004: 231)
Vi ldm viec (hay hgc tap) d nhQng ndi khde nhau
Phan nhdm nay gdm h i u hdt la nhflng cap dang di lam hoac di hpc, va hp cho ring hp sdng rieng la do hoan d n h cdng viec Hp khdng mudn hoac khdng the dpn den d cflng nhau, ma gifl hai nep nha Song hp coi day chi la tam thdi Hp biet r i n g neu hp dpn den ndi d ciia ban tinh, hp se khdng cd ed hdi lam viee gid'ng nhfl hien tai Ngay ndu nhfl mdt ngfldi trong sd hp ed the nudi dfldc ngfldi kia, nhflng ho khdng chap nhan dieu dd Dd'i vdi nhflng ngfldi nay, sd'ng ddc lap la rat quan trong Day la dieu ma mdt s d n h a quan sat cd the coi la xu hfldng tien tdi ca nhan hda Tuy nhien,
ca mdi quan he vdi ban tinh l l n cdng viec ddu rat quan trpng ddi vdi ho, va ho khdng mudn Ilia chpn chi mdt, ma mud'n ed ea bai Do ket qua eua quydt dinh nay ma ho phai sd'ng rieng
Mdt trong eac cap tham gia cudc nghien cflu da kdt hdn tfl nam 1981, nhflng hai ngfldi sd'ng d hai chau lue khac nhau: chi sdng d Ble Au, edn anh d Bac My (Canada)
Cd thdi ky chi sd'ng vdi anh d Ble My, va cflng cd thdi ky anh sd'ng vdi chi tai Bac Au
Ho coi ca hai ndp nha la cua minh, nhflng ai tra tien nha eua ngfldi ay Neu mdt trong hai thieu tien de duy tri ndp nha, ngfldi kia se gdp mdt khoan tien ma khdng doi hdi hoan tra trong tfldng lai Khoan tien dd khdng dfldc coi la cho vay, ma la ddng gop cho cudc sdng cflng nhau trong quan he LAT (Levin and Trost, 2003: 280)
Trflde kia ngfldi ta ky vpng r i n g phu nfl dpn den nha chdng, tfl bd cdng viec va ban be, ngfldi quen cua chi Nay thi ngfldi ta chap nhan r i n g chi cd the gifl cdng viec
va ban be, cung nhfl quan he vdi eon cai va cha me ddng thdi v i n cd quan he vdi ban tinh vdn sdng d nha khac (Levin and Trost, 2003: 280)
Trflde kia ngfldi ta giai quyet v i n de nay dfldi binh thflc thd hien tinh yeu nhfl sau: "Neu em yeu anh, em se chuyen den d cflng anh!" Cdng viee va ban tinh dfldc coi nhfl canh tranh vdi nhau, va ngfldi ta phai chpn mdt trong hai Cung trflde kia, ehinh
Trang 598 Mgt hinh thdi gia dinh mdi d Thuy Dien vd
phu nfl la ngfldi phai hi sinh ndi d, cdng viec va ban be minh de dpn den d vdi ngfldi nam gidi ciia minh
Ngay nay, ehi ed the gifl ndi d, cdng viec va ban be cua minh, cung nhfl quan he vdi eon cai, cha me va ban be, ddng thdi van cd quan he vdi mpt ngfldi dan dng minh yeu ma v i n gifl dfldc nha rieng (Levin, 2004: 232)
Nhflng ngfldi g i n ve hflu ed the thay ddi tinh the k h i mdt trong hai ngfldi
nghi hflu
Phan nhdm nay cung bao gdm nhflng sinh vien dang hoe d cae t h a n h phd'khac nhau LAT dd'i vdi hp chi la tam thdi Khi td't nghiep, mdt ngfldi se dpn den chd ngfldi kia, va hai hd se nhap lam mdt neu hp tim dfldc viee lam d cung mdt chd
Cac cap kieu nay nhin cudc sd'ng nhfl mdt qua trinh ludn ludn thay ddi Cac quyet dinh ma hp dfla ra ehi la cho mdt thdi ky nao da'y; khi tinh hinh cdng viec eua
hp thay ddi, hp ed the thay ddi each s l p xep chd d
2) Bay gid chung ta hay xet nhdm thfl hai: nhflng ngfldi khdng mud'n sd'ng chung nhflng van mud'n la mdt cap Hp cd nhflng ly do sau day:
Khong mud'n lap lqi sai ldm
Nhflng ngfldi nay da tflng nhieu nam sd'ng trong quan he vd chdng truyen thd'ng nhflng kdt thue b l n g ly hdn hay ly than Bay gid, khi thtf mdt lan nfla, hp ed g i n g s l p xep tinh hinh sao cho khdng lap lai sai lam cu Giai p h l p sd'ng d hai nha la dfla tren
ed sd phan tieh hflu thflc hoae vd thflc xem didu gi da sai trong quan he xfla cu, va tranh lap lai mdt cudc chia lia mdi (Levin and Trost, 2003: 280)
Chung ta hay xet mpt trfldng hdp cu the sau day Mdt phu nfl da ket hdn 23 nam, ed ba eon Mdt hdm, chdng ehi dd nghi ly hdn (anh da b i t dau quan he vdi cd thfl ky cua minh) Ca the gidi nhfl sup dd dd'i vdi chi, nhflng r u t cue chi vfldt qua dfldc edn choang sdc
Thdi gian qua di, cud'i cflng ehi da gap va yeu mdt ngfldi dan dng mdi Anh sd'ng each nha ehi ntfa gid lai xe, va anh mud'n hp dpn den d chung nhfl mpi cap ddi khac Tuy nhien, ehi lo r i n g minh se lap lai sai lam cu Cudc ly hdn qua la cu sd'c q u i Idn,
va chi mud'n lam mpi viee de t r a n h phai nem lai trai nghiem ay Chi tfl chdi sd'ng chung mdt nha vdi anh, khdng phai vi khdng yeu anh, ma trai lai, ehi yeu anh r l t nhidu Nhflng ehi ndi r i n g chi tha sd'ng mdt minh, ehi gap anh vao mdi cud'i tuan v l dip nghi phep hdn la sd'ng vdi anh 100% thdi gian, roi r a t cd the phai chia tay mpt l l n nfla Theo ldi chi, chi tii biet minh (khdng phai mdt phu nfl hap d i n ) Chi e r i n g neu sd'ng dfldi cung mdt mai nha, chi cd the lap lai chinh nhflng dieu khien chi trd nen nham chan dd'i vdi chdng cu Chi quyet dinh sd'ng trong quan he LAT de duy tri md'i quan he ndng t h I m va hoc dfldc bai hpc tfl kinh nghiem da qua (Levin, 2004: 234)
Cdc cap dd vi hQu ' •
Day la nhflng ngfldi nghi hflu, mud'n gifl ndp nha cua minh ma v i n cd quan he
"yeu dfldng" Neu dpn ddn d cflng nhau, hp se phai hi sinh nhidu thfl, vi du song d dau, ai se dpn do tdi nha ai (chfl khdng phai dfldng nhien ngfldi phu'nfl phai theo chdng nhfl d Viet Nam) Hp cd nhieu dd dac, va nhflng dd dae ay g i n vdi nhflng quang ddi khdng the nao quen, nen ra't quan trong ddi vdi hp (Levin and Trost, 2003- 281)
Trang 6Mai Huy Bich gg
Hp cung cd the da cd con va chau, va hp mud'n duy tri quan he dfldc coi la rat quan trpng vdi eon chau Hp tin r i n g dieu dd ed the dfldc thflc hien d i dang hdn neu
ho sdng trong quan he LAT vdi ban tinh Mdt phu nfl sd'ng each ban tinh 30 km, va gap dng vao thfl tfl hang t u l n cung nhfl mdi dip cud'i t u l n Ho cung nghi phep cung nhau Hp khdng bao gid ban den viec dpn den d chung Ngfldi phu nfl nay cho ring hien nay ba da dat dfldc nhflng gi ba mong mud'n tfl chinh md'i quan he nay, va ha cd
gi ba phai thay ddi dieu dd? Trflde day, ba ed l l n cam thay hi xuc pham vi viec dng phe phan quan he ciia ba vdi dfla eon rieng (ngfldi eon trai nay sd'ng d ndi khac, nhflng mdi l l n cau ve tham me, dng ban tinh cua me cho r i n g ba qua thien vi vdi cau, va dieu dd khidn ba khdng the chip nhan) Hien tai, quan he gifla dng va ba da binh thfldng trd lai Ba r a t hanh phuc vdi tinh the hien nay, va dng cung rat hai long Theo ba, mdt trong nhflng dieu ba thich nha't d md'i quan he nay la nhflng bfla an td'i chu nhat: ba lai xe chd ca hai den mdt thi tran ben canh va dng tra tien cho bfla td'i cua ca hai d mdt nha hang rat d i chiu (Levin, 2004: 235)
Mdt phu nfl khac cung da ve hflu Ba gap ban tinh eua minh 10 nam ve trflde Ong
da va hien vin dang sd'ng d Dan Mach, cdn ba sd'ng d Thuy Dien Theo ldi ke, thi hdi cdn dang lam viec, ba dfl tinh r i n g khi vd hflu, ba se dpn den d cung dng Nhflng khi rut cue nghi hflu ba lai quydt dinh khdng thflc hien dfl tinh ay Ba cho r i n g viee dpn den d cung nhau se khien cudc sd'ng hang ngay eua hp se trd nen nham chan Ba thich vfldt bien blng pha den vdi dng mdi dip cudi tuln, va dng se ra ben d n g ddn ba vdi bd hoa hdng tren tay Ba tin r i n g thdi gian ben nhau ciia hp van la mdt cudc phieu lflu ky thu, va day
la dieu ba thich hdn ban so vdi viec d chung mdt nha (Levin and Trost, 2003: 282)
Rd rang it nhat dd'i vdi nhflng ngfldi nay, canh sd'ng rieng mdi ngfldi mdt ndi mang lai chd hp sfl thoa man, hai Idng, va theo nghia dd, nd ed nhieu ldi the hdn la viec sd'ng chung mdt nha Cu the, dd la ndi mong mdi ngay cud'i t u l n , la phong vi va mau sic lang man tren bdng hdng gap mat - nhflng dieu khd ma duy tri trong ddi thfldng dfldi cflng mdt m l i nha
TQ chung song tdi LAT
Mdt sd ngfldi thud ban dau thi chung sd'ng vdi nhau, nhflng sau mdt thdi gian, quan he ciia hp trd nen nham chan va lung cung Tuy nhien, hp van cdn yeu nhau, nen ho quydt dinh tach rdi nhau ra: mdt ngfldi ehuyen ra mdt can hd gin dd Con eai sdng vdi me, song dng bd v i n thfldng trd ve nha cu Vay LAT la giai phap cho mot mdi quan he khd khan ma khdng pha vd nd (Levin and Trost, 2003: 282)
Mdt vi du la tinh canh cua Per va Inger Gap nhau 20 nam trflde, hp ket ddi va don den d cflng nhau Hp da ed hai eon Nhflng sau mdt thdi gian chung sdng, quan
he gifla hp trd nen nham chan va xau di Ho bfle minh vdi nhau vi nhieu ehuyen nho nhat ddi thfldng V i n cdn yeu nhau, nhflng mdt nam trflde khi dfldc phdng van, hp quyet dinh tach ra d rieng Hp bdn can hd chung, va mua hai can hd mdi nhd bdn, chi each nhau vai phut di bd Con eai sd'ng vdi me, nhflng ea hai v i n danh nhieu thi gid v6i bd Ve p h i n minh, ngfldi bd cung danh nhieu thdi gian sdng d can hd cua ba me con (vd'n Idn hdn can hd cua anh)
Day la each cflu van quan he cua hp, md'i quan he ma theo y kien cua ca hai ngfldi la se cham dflt ndu khdng ed each s l p xep LAT Hp v i n mud'n tiep tuc quan he
Trang 7100 Mgt hinh thdi gia dinh mdi d Thuy Dien vd
vdi nhau, nhflng cudc sd'ng hang ngay qua phfle tap de cd the chia se 100% vdi ngfldi
kia Vdi giai phap bai can hd, hp hi vpng gifl dfldc md'i quan he va v i n la ngfldi cha
ngfldi me tdt (Levin and Trost, 2003: 282)
LAT vdi tu cdch Id sd'ng thQ
Mdt sd' cap nhin LAT nhfl thdi ky thii t h i c h Neu hp v i n tha'y thoai m l i vdi
nhau sau thdi ky nay, hp se dpn den cflng nhau; b l n g khdng, hp se pha bd nd (Levin
and Trost, 2003: 283)
Tdm lai, ro rang gia dinh d Thuy Dien da va dang bien ddi sau s i c Trflde kia,
ngfldi ta phai kdt hdn de sd'ng cflng nhau; chi trong hdn n h a n mdt cap ddi mdi thflc sfl
dfldc coi la mdt cap Tuy nhien, d ntfa sau the ky XX, mdi d n h a n cd the tfl chpn ban
tinh va sd'ng vdi n h a u ma khdng c i n qua ba't cfl thii tuc phap ly nao - mdt hien tfldng
dfldc gpi la "chung sd'ng" (cohabitation)
Du vay, ngoai nghi le ket hdn ra, gifla chung sd'ng va ket hdn cd nhieu diem
gidng nhau Nhflng ngfldi chpn hai hinh t h i i gia dinh nay deu sd'ng cung mdt nha,
chia se "ban an va gifldng ngu" Con d i hp khdng quan t a m lam vdi viee cha me
chung ed ket hdn bay khdng - Bay gid, vdi sfl xuat hien ciia LAT, viec ngfldi ta cd d chung cung nha vdi nhau
hay khdng khdng edn la tieu chuan quan trpng de trd t h a n h mdt cap Hdn the nfla,
trong he thd'ng hdn n h a n truyen thd'ng trflde nam 1970 d Thuy Dien va nhieu nfldc
phfldng Tay, cd bd'n ydu to' g i n chat vdi n h a u vd mat thdi gian:
1 L i cfldi
2 Dpn den d cung nhau
3 Cd quan he tinh due vdi nhau
4 va ed con dau Idng khoang 1 nam sau dd >
He thd'ng hdn n h a n truyen thd'ng quy dinh mdt chuan mflc ve t r a t tfl thdi gian
cho bdn yeu td' tren, nghla la ngfldi ta phai lan Ifldt di tflng bfldc dau tien cho den
bfldc thfl tfl Bfldc 1 va 2 g i n nhfl tien h a n h cung mpt ngay d nhieu xa hdi, cdn vdi
bfldc 3 thi khdng phai cap ddi nao cung that stf t u a n t h u t r a t tfl thdi gian quy dinh
tren Vdi hien tfldng chung sd'ng va LAT, bd'n yeu to, bdn bfldc tren m l t di sfle manh
chuan mflc ciia nd va khdng edn g i n ket vdi n h a u nfla Dd qua la mdt bien ddi sau
sac: mdt hinh thai gia dinh mdi da xuat hien Tuy nhien, gidi xa hdi hpc chfla theo
kip vdi bidn ddi nay: cdn r a t it nghien cflu ye nd, va t h a m chi nd edn chfla dfldc dinh
danh eu the va chinh xac trong tfl vflng chuyen mdn ciia xa hdi hoc gia dinh Ten gpi
"LAT" la do nhflng ngfldi trong cudc tii dat (Levin, 2004: 227-228) Mdt sd ngfldi tham
ehi cdn chfla ddng y ve viee ed nen coi day la gia dinh hay khdng?
Dfl d o a n tflcTng lai c u a LAT
Theo cac nha xa hpi hpc Thuy Dien, LAT da tdn tai tfl lau trflde khi nd dfldc
thfla nhan, va thflc ra, nd xuat hien khdng rieng ehi d Thuy Dien, ma ca d nhieu nfldc
chau Au khac nhfl Dan Mach, Na Uy, Ha Lan, Phap va Dfle (Levin, 2004: 227-228)
Xu hfldng se la: ti le ly hdn va ly t h a n cang cao, thi cang d i xay ra kha nang hinh
thanh khdng ehi cac cudc tai hdn, tai chung sd'ng, ma ea LAT "Stf thfla n h a n quan he
LAT nhfl mdt hien tfldng mdi d dam bay nfldc phfldng Tay va stf gia tang t i n so'cua
Trang 8Mai Huy Bich 201
nd ma ngfldi ta ghi lai dfldc, cung nhfl viec cdng chung ngay cang biet nhieu hdn ve quan he LAT se la nhflng nhan td dang van hanh hien nay ma mpt ngay nao dd trong tfldng lai se xac lap LAT nhfl mdt the chd xa hdi dfldc chap thuan va ndi chung thfla nhan d nhieu nfldc khac nfla" (Levin, 2004: 238)
HI MAY VAN DE DAT RA CHO XA HOI HOC GIA DINH
Cdn nhieu didu chung ta mud'n tim hieu nhflng chfla bidt ve cac cap ddi sdng ri§ng mdi ngfldi mdt ndi Vi du: neu hp sinh eon chung, lieu bp cd dpn den d cung nhau khdng? Mdt dfla con nhd ddi hdi rat nhieu d cha me, va d n h sd'ng mdi ngtfdi mot ndi khd Idng dap flng dfldc nhflng ddi hdi dd Chung ta cung khdng rd nhflng didn bien mdi n h i t hien nay (cudc khung hoang tai ehinh dang xay ra tren quy md the gidi) cd tac ddng gi ddn LAT hay khdng?
Tuy nhien, vdi nhflng gi da biet, ed the ndi: hinh thai gia dinh mdi d Thuy Dien nay r l t ed the gay cu "sd'c" vd van hda cho khdng it ngfldi Viet Nam Ly do la ddi vdi
ho, nd da khdng tuan thii mpi chuan mflc va quan niem thdng thfldng ve gia dinh Nhflng vi nay thfldng "la'y tdc ngfldi eua minh lam trung tam", tflc quen vdi ldi tfl duy coi cac phfldng thflc suy nghi va hanh ddng trong ndn van hda cua tdi la dung, cdn phfldng thflc cua cac nen van hda khac, ndu nd khdng gid'ng vdi nen van hda cua tdi, thi la sai; va eai gi quen thudc la td't, cdn d i gi khdng quen thudc hay xa la la xau Vi the ho khdng tan thanh, tham ehi len an hinh thai gia dinh mdi nay cua Thuy Dien Tuy nhien, ndu binh tinh lai sau cu sd'c va gat sang ben nhflng thanh kie'n dao dfle va thien kien "lay tdc ngfldi ciia minh lam trung tam" vd'n da trd thanh tham can cd' de trong tam tri nhieu hoc gia Viet Nam, chung ta tha'y LAT budc gidi nghien cflu xa hdi hoc gia dinh phai khao s i t nd sau rdng hdn nfla, va suy tfl vd nhflng chii de sau day:
1) Dieu dang ndi d cud'n giao trinh xa hdi hoc gia dinh cua Goode ma ta da neu d tren la sach da md ngd chfl khdng dfla ra mdt dinh nghia cu the nao vd gia dinh Ly
do la tac gia mud'n de danh chd cho stf mudn hinh mudn ve eua cac hinh thai cua gia dinh Ong k h l n g dinh: bat ky nhdm hay td chflc nao cd sau dac diem sau day deu ed
the dfldc coi la gia dinh ThQ nhd't, it n h i t ed hai ngfldi trfldng thanh khac gidi cfl tru cung nhau ThQ hai, hp tham gia mdt sfl phan cdng lao ddng vdi nhau, tflc la ea hai khong cflng iam mdt sd nhiem vu ThQ ba, hp tham gia nhieu kieu trao ddi ve kinh te
va xa hpi, tfle la hp lam cac viec cho nhau ThQ tU, hp chia se nhieu dieu nhfl ifldng thuc thflc pham, tinh due, nha d, hang hoa va boat ddng xa hdi ThQ ndm, ngfldi Idn thi lam cha lam me, va tre em thi gifl vai trd lam con ThQ sdu, eon d i cd quan he
anh chi em, bao gdm nghia vu va trach nhiem, vdi nhau (Goode, 1982:9)
Tuy nhien, LAT da cho thay khai niem truyen thd'ng ve gia dinh hien dang gap rlt nhieu thach thflc ciia nhflng phfldng thflc mdi s l p xe'p ddi sd'ng rieng tfl Va quan trong hdn, dfl rat md ngd vdi kha nang da dang cua cac hinh thai gia dinh tren the gidi, nhflng Goode v i n xuat phat tfl mdt tien de mac dinh rang gia dinh phai cfl tru chung: "Nhfl vay, neu hai ngfldi Idn sd'ng cflng nhau, nhflng e h l n g lam gi cho nhau, it ngfldi se coi r i n g dd la mdt gia dinh Neu hp tham ehi khdng sdng cung nhau, cang it ngifdi gpi cap ddi ay la mdt gia dinh" (Goode, 1982:9) Ndi each khac, Goode coi viec ciing cfl trfl dfldng nhien la dieu kien de hdp thanh gia dinh
Nhfl the, neu theo va ap dung quan niem cua Goode thi LAT khdng phai gia
Trang 9102 Mgt hinh thdi gia dinh mdi d Thuy Dien vd
dinh Song nhflng ngfldi chpn LAT cho r i n g hp la gia dinh Dieu dd ham y rang cd nhidu quan niem khac n h a u vd the nao la mdt gia dinh va nhieu each dinh nghia gia dinh Vay thi ehflng ta nen dinh nghia gia dinh can cfl vao tieu chuan chung sd'ng hay vao cdch s l p xep mdi? Dfla tren quan niem truyen thd'ng (phai ed bd'n yeu td ndi tren vdi trinh tfl thdi gian chat che) hay thfla n h a n nhflng hinh thai phi truyen thd'ng? Theo quan diem nhflng ngfldi ngoai hay quan diem ngfldi trong cudc?
Neu gidi hpc t h u a t chpn theo quan diem ngfldi ngoai, thi du LAT cd dfldc ben ngoai thfla nhan hay khdng, nhflng ngfldi trong cudc v i n coi n h a u la mdt gia dinh va sd'ng thanh gia dinh Trong mdt xa hdi da bien ehuyen tdi chd coi gia dinh la ehuyen rieng tfl, do eac ca n h a n tfl dinh lieu va giai quyet nhfl Thuy Dien, thi quan diem cua nhflng ngfldi trong cudc d n dfldc tinh den
2) Ke't hdn rdi sd'ng cung nha vdi nhau la nhflng bfldc va nhflng hinh thai slp xep cupc sd'ng phd bien khdng rieng d mdt ndn van hda, mdt xa hpi nao, ma ca d pham
vi thd gidi, ddn mflc h a u het chung ta cho la dfldng nhien cap hdn n h a n se sdng chung dfldi mdt mai nha vdi nhau, va dflt khoat phai nhfl the Nhflng trfldng hdp d rieng, chdng Nam vd Bac (hay ndi theo khau ngfl dan gian ngfldi Kinh la "vd chdng Ngau") bi xem la ngoai le va bat kha khang, do hoan d n h b i t budc Chi den khi xuat hien cap ddi tfl nguyen va ehu ddng chpn elch sd'ng rieng mdi ngfldi mdt ndi LAT, ngfldi ta mdi giat minh n h a n thay r i n g hinh thai bet sfle phd bien a'y te ra chi la mpt
trong nhidu, r a t nhieu hinh thai ed the ed tren ddi nay ' -i ,
Nhfl Goode da vach rd tren day, hinh thai phd bien dd (tflc sd'ng chung cung nha) cd vd sd' flu the so vdi ldi sd'ng dde than Tuy nhien, vdi sfl xul't hien va lan rdng eua cae cap ddi mdi ngfldi sd'ng mdt ndi, ngfldi ta mdi vd le hai dieu
ThQ nhdt, du Goode bet sfle md ngd khi dinh nghia ve gia dinh de ed the bao quat dfldc sfl da dang van hda, nhflng cdc Qu the dd chi Id cua mpt hinh thdi gia dinh
cu the, tQc hinh thdi cung cQ tru Tide thay, nhQng Qu the dd dd bi khdi qudt hda len thdnh cua gia dinh chung, do Goode ddng nhl't gia dinh cung cfl t r u vdi gia dinh ndi
chung Ong tham chi coi sfl cung cfl tru la dieu kien d n de tao nen mpt gia dinh, va dieu nay ro rang khdng khdp vdi nhflng gia dinh kieu LAT
ThQ hai, ngoai va ben canh nhflng flu the ke tren, hinh t h i i cfl tru cung nhau
da bdc Id nhieu han che', n h a t la d nhflng xa hdi coi trpng va nha'n manh quan he ddi Ifla gifla nam vdi nfl, nhflng trong cud'n sach Goode khdng ndi mdt ldi nao ve nhflng bat ldi (neu cd) eua gia dinh so vdi d n h sd'ng ddc t h a n - dng khdng he de cap, va chic ban dng khdng biet den ehflng Ndi cu the hdn, hinh thai cung cfl tru ddi hdi mdi ngfldi trong cap ddi phai danh toan tam toan y cho nhau, it n h a t ve mat thi gid, cdng sfle va tam_ tri Chinh vi thd, nhidu ngfldi thay khd ma vfla duy tri quan he vdi ban tinh vfla hd trd va cham sde cha me gia, con nhd v.v Nhflng md'i quan he nay bi coi la canh tranh nhau de gianh toan tdm toan y cua mdi ban tinh, nen ngfldi trong cudc nhieu khi phai Ifla chpn: hoae ban tinh, hoae eon nhd (hay cha me gia), chfl khdng the ebon d hai Hdn the nfla, r a t khd duy tri stf lang man khi sd'ng chung dfldi cung mot mai nha
Nhfl ket qua nghien cflu d i n ra tren day cho tha'y, LAT ed nhflng Uu the n h i t dinh vdi ngfldi trong cudc
Trang 10Mai Huy Bich 203
ThQ nhd't, theo phan tich cua cae nha nghien cflu Thuy Dien, LAT khdng ddi
hdi hai ben danh 100% thi gid, tam tri va cdng sfle cho nhau Nhd the, thdng qua quan he LAT, cae cap ddi khdi phai Ifla chpn gifla trach nhiem cham sdc (ddi vdi cha
me gia va con eai nhd) vdi ban tinh mdi Quan he kieu LAT cho phep bp vfla cham sdc cha me gia va eon nhd, vfla duy tri quan he vdi ban tinh mdi Dd'i vdi nhflng ngfldi nay, tinh hinh khdng phai la: hay Ifla chpn "hoac ban tinh hoae eon nhd", "hoac ban tinh hoac cha me gia" Thflc td la vdi LAT, ngfldi ta cd dfldc d ban tinh lln con nhd,
ca ban tinh l l n cha me gia Ndi mdt each khai quat, day khdng phai stf Ifla chon
"hoac - hoae - (either/or)", ma la " d - l l n (both/and)" (Levin, 2004: 231) Ndu sdng chung cflng nhau, hp se phai Ifla ebon "hoac -hoac -" Cdn trong LAT, xa hdi da md ra dam bay giai p h l p " d - lln", chfl khdng phai "hoac - hoac" Uu the nay so vdi each slp xep ndi d truyen thd'ng d n dfldc gidi xa hdi hoc tim hieu ky hdn Neu nd xac thflc, thi nen thfla nhan didu dd
ThQ hai, hdn the nfla, quan he LAT cd the la mpt giai phap cho mdt cudc hdn
nhan hoae cudc chung sd'ng khd khan, lung ciing Cae cap trong tinh d n h nay cd the tach ra d rieng, lap elch sd'ng LAT va cflu van md'i quan he, hay it nhat lam cham lai sfl dd vd Nhd giam bdt kha nang gay bfle minh cho nhau vi nhflng ehuyen ca tinh, nep sinh boat trong ddi thfldng hang ngay, LAT ehflng td dfldc diem manh eua nd
ThQ ba, neu ket hdp vdi flu the' la gifl dfldc mau sac va phong vi lang man cua
tinh yeu (nhfl cau ehuyen eua cap ddi sd'ng hai bd bien chung gifla Thuy Dien va Dan Mach d tren vfla ehflng minh), thi LAT rd rang da "ghi diem" trong cudc canh tranh vdi phfldng thflc d chung mdt nha truyen thd'ng
Nhfl ehflng ta da thly, nhflng ngfldi trong cudc khang dinh ring: vdi LAT, ho cd ta't
ca nhflng gi hp mong mud'n, va vi the' hp khdng ehuyen tfl LAT sang cfl trfl dfldi cung mot mai nha Mdt sd'khae thi dang tfl sd'ng chung da ehuyen sang quan he cap ddi sdng
rieng Dieu dd da ehflng minh flu the hdn hdn vd khong the ddnh ddi ciia LAT trong
mlt ho so vdi phfldng thflc cflng cfl trfl Tdm lai, vdi ba flu the tren, LAT lam ngfldi trong cuoc hai Idng va thoa man Nhfl the, hinh thai nay se cd the dfldc nhieu ngfldi hdn nfla chap nhan Ndu nd chfla dfldc tan thanh, thi vdi thdi gian, thai dp cua dfl luan xa hpi cung nhfl ban than d c chuan mfle didu tiet quan he nam nfl ed the se thay ddi (nhfl qua trinh tflng xay ra vdi hien tfldng chung sdng khdng ke't hdn d ehinh Thuy Dien)
Dfldng nhien, d n nhan manh r i n g day la nhflng flu thd dd'i vdi nhflng ai da chon va thflc thi each s l p xep nay, tfle nhflng ngfldi trong cupc Rat ed the ngfldi ngoai cudc khdng thfla nhan flu the ly, tham chi coi dd la bat ldi, la diem yeu khien gia dinh thieu di nen tang chung va md'i lien kdt, trd nen Idng leo v.v Mat khac, khdng the khdng ndi r i n g tuy ed nhieu flu the nhfl tren, song LAT ddng thdi mang nhflng bat ldi nhat dinh ngay vdi ngfldi trong cudc (nhfl mdt cau thanh ngfl nfldc ngoai da qua quyet, tam huy chfldng nao cflng ed mat trai eua nd)
vay nhflng bat ldi cua LAT la gi? Chfla mdt nghien cflu nao d Thuy Dien giai dap cau hdi nay Nhflng bang phan tich logic, ta d i suy doan r i n g nd it hoac khdng dfldc hfldng nhflng flu the cua gia dinh ma Goode da neu Hdn the nfla, bang quan sat thdng thfldng va trai nghiem ca nhan, ehflng ta ed the thay mdi dfldng sfl phai "tfl Iflc canh sinh" r l t cao vi khdng the dfla vao sfl phan cdng lao ddng theo gidi nhfl trfldng hdp hai ngfldi sd'ng chung Thay vao dd, mdi ngfldi phai tra tien de nhan dich