Khái quát khuôn khổ chính sách, pháp luật vế chuyển đổi sô trong thành toán không dùng tiền mặt Chuyển đổi số trong đời sống kinh tế không chi là tiếp nối sự phát triên của nhân loại
Trang 1CÒNG NGHÉ NGÀN HÀNG
HOÃN THIỆN PHÁP LUẬT NHẰM THÚC ĐẨY CHUYỂN ĐỔI sô TRONG THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỄN MẶT ở VIỆT NAM
ÌSk TS Bùi Hừtỉ Toàn *
1 Khái quát khuôn khổ chính
sách, pháp luật vế chuyển đổi sô
trong thành toán không dùng
tiền mặt
Chuyển đổi số trong đời sống
kinh tế không chi là tiếp nối
sự phát triên của nhân loại mà
còn phai đáp ứng ngày càng tốt
hon nhu cầu của khách hàng và
người tiêu dùng, trong đó phát
triền các dịch vụ số nhằm thúc
đây sự phát triên của hoạt động
thanh toán không dùng tiền
mặt ở Việt Nam Quyết định số
810/QD-NHNN ngày 11/5/2021
cùa Thống đốc Ngân hàng Nhà
nước (NHNN) phê duyệt “Kế
hoạch chuyển đồi số ngành Ngân
hàng đến năm 2025, định hướng
đến nãm 2030" là sự triển khai
Nghị quyết số 52-NQ/TW ngàỵ
27/9/2019 của Bộ Chính trị về
một số chu trương, chính sách
chủ động tham gia cuộc Cách
mạng công nghiệp lần thứ tư
và Quyết định số 749/QĐ-TTg
ngày 03/6/2020 của Thủ tướng
Chính phu phê duyệt “Chương
trình Chuyển đôi số quốc gia đến
năm 2025, định hướng đến năm
2030" Ke hoạch chuyên đổi số
ngành Ngân hàng đà đề ra một số
chỉ tiêu cụ thê đến năm 2025 và
năm 2030 đối với cả NHNN lần
các tồ chức tín dụng (TCTD) và chi nhánh ngân hàng nước ngoài
Theo đó, đến năm 2025 và năm
2030, tối thiều lần lượt là 50%
và 80% người dân trưởng thành
sừ dụng dịch vụ thanh toán điện tử; ít nhất 60% TCTD có tỷ trọng doanh thu từ kênh số đạt trên 30% vào năm 2025 và 80% vào năm 2030' Điều này, một mặt, cho thấy quyết tâm chính trị rất lớn trong công cuộc phát triên chuyên đôi kỳ thuật số tại Việt Nam và do vậy, chuyển đồi số trở thành nhiệm vụ “sống còn" và
“bắt buộc” đối với hệ thổng ngân hàng trong nước Mặt khác, đây cũng là thách thức không nhỏ đổi với hệ thống ngân hàng nói riêng và hệ thống tài chính nói chung, đặc biệt là trong bối cảnh tốc độ thay đối công nghệ đang diền ra nhanh chóng đòi hỏi các TCTD phải thích ứng kịp thời và
đề ra các chiến lược phát triển phù hợp
Việc triên khai và áp dụng đôi mới công nghệ tiên tiến đà được Chính phủ Việt Nam và các cơ quan quản lý, đặc biệt là NHNN, khuyến khích và hồ trợ trong nhừng năm qua với việc ban hành nhừng quy định nhằm hướng dần các dịch vụ ngân hàng và tài chính phát triển theo định hướng trên Và một trong
những mục tiêu ưu tiên hàng đầu trong nồ lực này là giam thiêu thanh toán tiền mặt trong nền kinh tế Thật vậy, từ năm 2012, Chính phú đã ban hành Nghị định số 101/2012/NĐ-CP ngày 22/11/2012 về thanh toán không dùng tiền mặt2 Để triển khai Nghị định số 101/2012/NĐ-CP, Thống đốc NHNN đà ban hành Thông tư số 39/2014/TT-NHNN ngày 11/12/2014 hướng dần về dịch vụ trung gian thanh toán; Thông tư số 46/2014/TT-NHNN ngày 31/12/2014 hướng dần về dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt Ngày 30/12/2016, Thu tướng Chính phu đà ban hành Quyet định số 2545/QĐ-TTg phê duyệt Đe án phát triên thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam giai đoạn 2016 - 2020, đề ra mục tiêu giám tỷ lệ tiền mặt trên tông công cụ thanh toán xuống dưới 10% vào năm 2020 Tiếp
đó, ngày 23/2/2018, Thủ tướng Chính phu đà ký ban hành Quyết định số 241/QĐ-TTg phê duyệt
Đe án đây mạnh thanh toán qua ngân hàng với dịch vụ công: Thuế, điện, nước, học phí, viện phí và chi trà các chương trình
an sinh xã hội Tại Nghị quyết
sổ 02/NQ-CP ngày 01/01/2019 của Chính phu về tiếp tục thực hiện những nhiệm vụ, giai pháp
* Hiệu trưởng Trường Đại học
Ngân hàng TP Hỗ Chí Minh
CHIA SẺ Cơ HỘI, HỢP TÁC THÀNH CÔNG
Chuyên mục này do Ngân hàng Thương mại cổ phán Đầu tư và Phát triển Việt Nam tài trợ
Q TẠP CHÍ NGÀN HÀNG I só 19 I THÁNG 10/2021
Trang 2CÔNG NGHỆ NGÂN HANG
cai thiện môi trường kinh doanh,
nâng cao năng lực cạnh tranh
quổc gia năm 2019 và định hướng
đến năm 2021, Chính phu đà yêu
cầu đấy mạnh thanh toán điện tư
và cung cấp dịch vụ công trực
tuyến cấp độ 4 như học phí, viện
phí, điện, nước, môi trường
Thống đốc NHNN đà kịp thời
ban hành các văn bản triên khai
thực hiện như: Quyết định số
711/QĐ-NHNN ngày 15/4/2020
ban hành Ke hoạch hành động
triến khai thực hiện Chỉ thị số
01/CT-TTg ngày 14/01/2020 của
Thủ tướng Chính phủ về thúc đây
phát triên doanh nghiệp số Việt
Nam; Thông tư số 04/2020/TT-
NHNN ngày 31/3/2020 sửa đôi
bô sung Thông tư sổ 26/2013/
TT-NHNN điều chỉnh giảm 50%
mức phí giao dịch thanh toán
liên ngân hàng qua Hệ thống
thanh toán điện tử liên ngân
hàng, áp dụng từ ngày 01/4/2020
đến hết ngày 31/12/2020; Thông
tư số 16/2020/TT-NHNN ngày
04/12/2020 sửa đôi, bô sung một
số điều của Thông tư số 23/2014/
TT-NHNN ngày 19/8/2014 của
Thống đốc NHNN hướng dần
việc mở và sử dụng tài khoản
thanh toán tại tổ chức cung ứng
dịch vụ thanh toán; đáng chú ý,
Thông tư số 16/2020/TT-NHNN
có bô sung Điều 14a quy định
về mở tài khoản thanh toán của
cá nhân bằng phương thức điện
tư (eKYC) Bên cạnh đó, để góp
phần phát triển hoạt động thanh
toán không dùng tiền mặt, tăng
cường việc tiếp cận và sứ dụng
các dịch vụ tài chính, đặc biệt
tại khu vực nông thôn, miền núi,
vùng sâu, vùng xa, biên giới và
hải đảo cúa Việt Nam; tận dụng
hạ tầng, dừ liệu, mạng lưới viền
thông, giám các chi phí xà hội đê
phát triển, mở rộng kênh thanh
toán không dùng tiền mặt trên thiết bị di động, mang lại tiện ích cho người sư dụng, ngày 09/3/2021, Thu tướng Chính phủ đà ban hành Quyết định sổ 316/QĐ-TTg phê duyệt triển khai thí điểm dùng tài khoán viền thông thanh toán cho các hàng hóa, dịch vụ có giá trị nho (Mobile-Money)
2 Thực tiễn áp dụng pháp luật trong phát triển sần phàm dịch
vụ sô khi cung ứng dịch vụ thanh tóán qua tài khoản của TCTD
vấn đề số hóa và đôi mới công nghệ đối với lình vực ngân hàng
đà và đang dành được khá nhiều
sự quan tâm cua các học giả trong và ngoài nước trong thời gian qua Đièn hình là nghiên cứu gần đây nhất cua Nguyền Đức Trung & ctg (2021) đà chỉ ra bằng chứng thực nghiệm về mối quan hệ tích cực giừa đầu tư công nghệ và hiệu quá hoạt động cua các ngân hàng Việt Nam Thông qua việc khái quát hóa về các chính sách hồ trợ từ Chính phu cũng như đánh giá thực trạng thị trường thanh toán tại Việt Nam,
đế từ đó đề xuất một số giải pháp về định hướng chính sách phát triên trong thời gian tới, đặc biệt là dưới góc độ tạo hành lang pháp lý thuận lợi hơn, các tác gia
đà cung cấp một bức tranh tông quát nhất có thể dành cho nhừng độc giá quan tâm đến công cuộc chuyển đồi số trong hoạt động ngân hàng Dưới góc độ pháp lý, tác gia Viên Thế Giang (2018.b) cho rằng, để phát triển dịch vụ ngân hàng so cần phải dựa trên khuôn khô pháp luật rò ràng, minh bạch Nói cách khác, bào đàm an toàn trong cung ứng dịch
vụ ngân hàng điện tư là nhân tố quyết định lựa chọn của khách
hàng đôi với các sản phâm dịch
vụ thanh toán của TCTD (Viên Thế Giang, 2O18.a)
Thực tiền cho thấy, hàng loạt các sản phâm dịch vụ số được các ngân hàng thương mại đưa ra nhằm đem đen trai nghiệm khác biệt dành cho khách hàng và trên hết là tạo lợi thế cạnh tranh thị trường, đồng thời cũng thể hiện
sự tích cực, chu động của các TCTD trong triên khai các quy định pháp luật về chuyển đoi số trong thực tiễn kinh doanh Điển hình như TPBank ra mắt dịch vụ LiveBank vào năm 2017 cung cấp dịch vụ ngân hàng tự động 24/7 bao gồm: mờ tài khoản tiền gửi mới quét dấu vân tay, và mở thẻ ghi nợ mới ngay tại chồ bên cạnh chức năng thông thường cúa ATM VietinBank ra mắt phiên ban iPay mới nhất ứng dụng ngân hàng di động vào tháng 12/2019 với 50 chức năng mới được tích hợp và cai thiện trai nghiệm của người dùng thông qua các giao dịch tiêu dùng, tốc
độ nhanh chóng và tính bảo mật cao Một số khác, thông qua hợp tác với các công ty công nghệ tài chính (Fintech), đà nhanh chóng
ra mắt các sản phẩm số dựa trên nền tảng đa kênh để dam bao trai nghiệm phong phú cho khách hàng Có thể kế đến như
sự kết hợp giừa Techcombank
và Fastcash với công cụ F@st Mobile giúp chuyển tiền qua Facebook cũng như Google+ hay tương tự như sự hợp tác giừa VIB và công ty Fintech Weezi cung cấp ứng dụng MyVIB Keyboard
Có thê nói, sau giai đoạn
“chuyên mình”, Việt Nam bước đầu đà gặt hái được một số thành tựu nhất định Theo số liệu thống kê tư NHNN, đến Quý II năm 2021, Việt Nam có khoảng
Sỏ 19 I THANG 10/2021 I TẠP CHI NGÀN HÀNG Q
Trang 3CÓNG NGHỆ NGÂN HÀNG
Hình 1: Tỷ trọng các phương thức thanh toán
■ Card BCash » Bank transfer • Digital wallet ■ Other
V:ETNA.V
2019 2020 2023 2019 2020 2023
MALAYSIA
2019 2020 2023 2019 2020 2023
Nguồn: Tác già tổng hợp từ J.P Morgan & Fintech Singapore
19.884 ATM và 274.940 POS
với giá trị giao dịch lần lượt đạt
khoảng 730 nghìn tỳ đồng và
173 nghìn ty đồng Bên cạnh
đó, giá trị giao dịch thanh toán
nội địa qua Internet và Mobile
Banking lần lượt vào khoảng
gần 8.950 nghìn tỷ đồng và hon
5.800 nghìn tỷ đồng3 Ngoài ra,
khoang 50 ngân hàng thưong
mại đà hoàn thành kết nối với hệ
thống nộp thuế điện tư của Tông
cục Thuế, Hải quan với 95% số
thu hài quan được thực hiện qua
ngân hàng; 99% doanh nghiệp
đăng ký nộp thuế điện tử (Trần
Văn Dũng, 2021) Đây là nhừng
con số khá ấn tượng nếu so với
thời diêm năm 2016 và cho thấy
một sự tăng trưởng mạnh mê
thông qua phương tiện thanh
toán điện tư Tuy vậy, khi so sánh
với một số quốc gia trong khu
vực, rõ ràng việc thanh toán bàng
tiền mặt tại Việt Nam vần chiếm
một tỷ lệ khá lớn Cụ thế, như
Hình 1 thê hiện, nếu như năm
2019, thanh toán qua thẻ (card)
và tiền mặt (cash) gần như thống
lĩnh thị trường thanh toán với tỷ
trọng lần lượt là 31% và 26%, thì sang năm 2020, chuyển khoán ngân hàng đà vượt tiền mặt, tuy nhiên, ty trọng thanh toán tiền mặt vần chiếm đến 21% Dự báo
từ J.P.Morgan đến nãm 2023, tỷ
lệ này sẽ giảm còn 15% và vần còn cao hon hẳn so với các nước khác như Indonesia, Malaysia
và đặc biệt là Singapore, kê cá thời diêm hiện tại lần dự báo4
Điều này, theo tác giá, bẳt nguồn
từ một số thực trạng chính sau:
(i) Hệ thống ATM và POS chu yếu tập trung ở khu vực thành thị, nơi có điều kiện hạ tầng công nghệ tổt và tầng lớp tri thức chiếm tỷ lệ cao hơn; (ii) Người dân trong nước vần duy trì thói quen sư dụng tiền mặt, đặc biệt là khu vực nông thôn; (iii) Thiếu vắng các sản phâm dịch
vụ phù hợp với các đối tượng khách hàng ở vùng sâu, vùng xa;
(iv) Hầu như các giao dịch ngân hàng vẫn được thực hiện chính tại các chi nhánh (vật lý) Mặc
dù vậy, Việt Nam được đánh giá là thị trường tiềm năng phát triển mạnh về hoạt động thanh
toán điện tư nói riêng và dịch vụ tài chính số nói chung, từ tăng trương kinh tế và thu nhập bình quân đầu người, dân số tré, tỷ lệ
sử dụng internet và sử dụng di động cao, Do vậy, việc đề ra nhìrng quyết sách phù hợp là cần thiết trong thời gian tới
3 Những vân đề pháp lý đặt
ra nhằm thúc đẩy chuyển đổi sô trong cung ứng dịch vụ thanh toán của các TCTD ở Việt Nam hiện nay
Trong bối cảnh sự phát triển công nghệ mang đến nhừng thay đôi nhanh chóng, việc ban hành các quy định sửa đôi, bổ sung kịp thời và phù hợp với thực tế luôn
là điều cấp thiết Việc hoàn thiện pháp luật nhằm thúc đẩy chuyển đôi số trong cung ứng dịch vụ thanh toán của các TCTD ờ Việt Nam hiện nay, theo tác giả cần tập trung vào nhừng vân đề sau:
Thứ nhất. đa dạng hóa sản phẩm, dịch vụ số, đặc biệt trong lĩnh vực ngân hàng, là điều kiện tiên quyết nhàm thu hút khách hàng sử dụng và từ đó, góp phần
TAP CHÍ NGÀN HÀNG I số 19 I THANG 10/2021
Trang 4CÕNG NGHỆ NGÃN HANG
gia tăng thanh toán không dùng
tiền mặt trong nền kinh tế Thực
tế cho thấy, hành lang pháp lý
trong lĩnh vực thanh toán điện
tư vần cần được hoàn thiện, mặc
dù thời gian vừa qua đà được cai
thiện nhiều, song chưa được đánh
giá đầy đu và đồng bộ Điều này
sè gây rui ro pháp lý nhất định
cho cả ngân hàng lần khách hàng
cùa họ Do đó, NHNN cần sớm
ban hành các quy định, hướng
dần đô tạo hành lang pháp lý
đồng bộ và giảm thiểu nhừng
rủi ro có thể phát sinh, cũng như
khuyến khích người dân sừ dụng
các dịch vụ số hóa
Thừ hai, vấn đề bao mật và
an toàn thông tin cũng cần được
xem xét đến bời lẽ nó tạo dựng
niềm tin đối với khách hàng khi
sử dụng chính các sản phâm sô
hóa Mặc dù thời gian qua đà có
nhiều văn ban pháp lý được ban
hành, như Luật Công nghệ thông
tin Luật An toàn thông tin mạng,
Luật An ninh mạng, tuy nhiên
vần còn thiếu vắng các quy định
về bào vệ dừ liệu cá nhân, thông
tin riêng tư; vấn đề quyền, đạo
đức khi ứng dụng trí tuệ nhân
tạo (Nguyền Tuấn Anh, 2020)
Do vậy, việc nghiên cứu và ban
hành các quy định liên quan nêu
trên là bước đi hừu ích trong việc
củng cố tâm lý an tàm ở người
tiêu dùng Nói cách khác, bảo
đảm an toàn khi cung ứng dịch
vụ thanh toán trong chuyên đôi
số là nhân tố quyết định đến sự
phát triển bền vững hệ thống
ngân hàng Theo Viên Thế Giang
và Võ Thị Mỳ Hương (2021),
để cung ứng dịch vụ ngân hàng
dựa trên nền tảng công nghệ
hiện đại, yếu tố an toàn phai là
ưu tiên hàng đầu Quá trình tích
hợp giữa công nghệ và nghiệp
vụ ngân hàng cần phải được tiến
hành thận trọng và đầu tư lớn
Lựa chọn tiến bộ công nghệ đê tạo lập nền táng và hạ tầng công nghệ an toàn là ưu tiên hàng đầu trong cung ứng dịch vụ tài chính công nghệ cua các TCTD Do
đó, việc đổi mới cung ứng dịch
vụ ngân hàng dựa trên nền tảng công nghệ an toàn phải được tiến hành một cách thận trọng, chọn lọc kỳ lường tiến bộ công nghệ, nguồn nhân lực có chất lượng và khuôn khổ pháp lý dựa trên hoạt động giám sát các hệ thống thanh toán, đảm báo hoạt động an toàn, hiệu quá và tăng cường an ninh trong thanh toán điện tư, thanh toán the và khuyến khích phát triên các mô hình, dịch vụ thanh toán mới
Thứ ha, với tỷ lệ sư dụng Internet và tỷ lệ thâm nhập điện thoại thông minh (smartphone penetration rate) ớ mức cao tại Việt Nam* 15, xu the thanh toán
Chi tiết xem thêm tại khoản 2 Mục III Quyết đinh số 810/QĐ-NHNN ngày 11/5/2021 củơ Thống đốc NHNN.
1 Nghị định số 101/2012/NĐ-CP ngày 22/11/2012 được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định số 80/2016/NĐ-CP ngày 01/7/2016 của Chính phù.
- Số liệu được thu thập từ website NHNN: https://www.sbv.gov.vn.
A Số liệu được thu thập từ website cùa J.P.Morgan, địa chỉ: httpsV/www.jpmorgan com và website của Fin tech Singapore, địa chì: https://fintechnews.sg.
5 Theo số liệu từAustrade (có sản tại địa chỉ: www.itsanhonour.gov.au), đến năm 2019, tỳ
lệ sử dụng Internet và thâm nhập điện thoại thông minh tại Việt Nam lân lượt là 66%
và 72%.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Chính phủ (2012), Nghị định số 101/2012/NĐ-CP ngày 22/11/2012 về thanh toán không dùng tiền mặt.
2 Chính phủ (2016), Nghị định số 80/2016/NĐ-CP ngày 01/7/2016 sửa đổi, bổ sung một số điểu của Nghị đinh số ỉ 01/2012/NĐ-CP ngày22/11/2012 của Chính phủ về thanh toớn không dùng tiền mặt.
3 NNNN (2014), Thông tư số 39/2014/TT-NHNN ngày 11/12/2014 hướng dẫn vể dịch vụ trung gian thanh toán.
4 NHNN (2014), Thông tư số 46/2014/TT-NHNN ngày 31/12/2014 hướng dân vé dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt,.
5 Nguyễn Đức Trung, Trân Việt Dũng & Lữ Hữu Chí (2021), Tác đông của phát triển công nghệ đến hoạt động ngân hàng Việt Nam Tạp chí Thị trường tài chính tiền tệ, số 10(571), 37-41.
6 Nguyên Thị Như Quỳnh & Lê Đình Luân (2021), Ngân hàng số - Hướng đi bền vững cho các ngân hàng thương mại Việt Nam trong bối cành cuộc CMCN 4.0 Tạp chí Thị trường tài chính tiền tệ Bảng online tại địa chỉ: https://thitruongtaichinhtiente.vn/ngan-hang-so- huong-di-ben-vung-cho-cac-ngan-hang-thuong-mai-viet-nam-trong-boi-canh-cuoc-cmcn-4-0-35656 h tml
7 Nguyên Tuấn Anh (2020), Thúc đẩy chuyển đổi số tại Việt Nam Tạp chí Khoa học Công nghệ Việt Nam Bàng online tại địa chỉ: https-//vjst.vn/vn/tin-tuư3302/thuc-day-chuyen-doi- so-tai-viet-nam.aspx
8 Trân Văn Dũng (2021), Phát triển dịch vụ ngân hàng điện tử ở Việt Nam hiện nay Tạp chí Tài chính Bàng online tại địa chì: https://tapchitaichinh.vn/ngan-hang/phat-trien-dich-vu- ngan-hang-dien-tu-o-viet-nam-hien-nay-331113.html
9 Viên Thế Giang (2018.a) Bào đảm an toàn hoạt động ngân hàng điện tử từ thực tiễn pháp luật Việt Nam, Kỷ yếu Hội thảo khoa học "An ninh tài chính của Việt Nam trong hội nhập quốc tế" do Trường Đại học Tài chính - Marketing tổ chức tháng 1/2018, Nxb Kinh tếTP.HCM, tr.267-276.
10 Viên Thế Giang (2O18.b), Phát triển dịch vụ fmtech trong hoạt động ngân hàng tử thực tiễn pháp luật Việt Nam, Tạp chí Công nghệ Ngân hàng, số 153, tháng 12/2018, tr.29-37.
11 Viên Thế Giang, Võ Thị Mỹ Hương (2021), Chính sớch, pháp luật về ứng phó với rủi ro xã hội của hệ thông ngân hàng trong đại dịch Covid-19, Tạp chí Ngân hàng số 13, tháng 7/2021.
trên nền mà phan hồi nhanh (ỌR code) sè là tất yếu Điều này cho thấy, cần thiết phái xây dựng hệ thống tiêu chuẩn, quy tắc thống nhất về mà ỌR cho thị trường Bên cạnh đó, có thể nghiên círu
và áp dụng thay đổi phương thức xác thực truyền thống như OTP Etoken bằng mà ỌR như là biện pháp hạn che các vấn đề về tội phạm công nghệ.B
SỐ 19 I THANG 10/2021 I TAP CHI NGÂN HANG Q