Phát triển văn hóa việt nam giai đoạn 2011 2020 những vấn đề phương pháp luận

Khái niệm phát triển văn hóa là một khái niệm đa nghĩa bao gồm sự thxiy đổi văn hóa theo xu th ế tiến bộ, trưôc hết là ỏ những lĩnh vực cơ bản của đòi sống văn hóa dân tộc như phát triển

M.Vv29630/08

¿ ỹ ^ J 0 / ơ ỷ

PHẠT TRIỂN VANHỎA\^ỆTNAMGIAI ĐOẠN 2011 - 2020

NHONG VẤN ĐỀ PHUDNG f=HẢP LUẬN

Mã số: 32 (V) 2

CTQG - 2009

LỜI NHÀ XUẤT BẢN

Ván hoá Việt Nam là tổng thể những giá trị vật chất và tinh thần đo cộng đồng các dân tộc Việt Nam sáng tạo ra và trỏ thành nền tảng, sức mạnh của dân tộc trong quá trình dựng

m ỗi th ò i kỳ B ước v à o th ò i k ỳ đ ổ i m ớ i, đ ẩ y m ạ n h c ô n g n g h iệ p

hoá, hiện đại hoá, phấn đấu vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh,

xã hội công bằng, dân chủ, văn minh, đưdng lối văn hóa được Đảng ta xác định là xây dựng nền văn hoá Việt N a m tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Đây là một định hướng phát triển đúng đắn, CQ ý nghĩa thời đại sâu sắc, nhằm giữ gìn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của dân tộc, tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại, làm giàu cho nền ván hóa dân tộc

Giai đoạn 2011 - 2020 sẽ là một giai đoạn phát triển mới,

đ ư ò n g lô ì v á n h ó a V iệ t N a m t r o n g g ia i đ o ạ n m ới, đ ả m b ả o cho

v á n h ó a p h á t tr i ể n đ ú n g h ư ớ n g , th ự c sự là m ụ c tiê u v à đ ộ n g lực

c ủ a s ự p h á t t r i ể n , t r ê n c ơ s ỏ m ộ t th ế giới quan và phương pháp

luận khoa học đúng đắn. Thực tiễn phát triển của khoa học hiện đại đã chứng tỏ rằng, một phương pháp luận đúng đắn như thế chỉ có thể dựa trên những nguyên lý phát triển của chủ nghĩa

Đ ể g iú p b ạ n đọc có tà i liệ u th a m k h ả o về n h ữ n g v ấ n đ ề tr ê n ,

N h à x u ấ t b ả n C h ín h tr ị quốc g ia x u ấ t b ả n cuốh sá c h P h á t triển

văn hóa Việt Nam g ia i đoan 2011-2020 - Những vấn đ ề

của đề tài khoa học cấp Nhà nước Pháp triển văn hóa Việt Nam giai đoạn 2011^2020, mã sô"KX04-13/06-10, do PGS, TS Phạm Duy Đ‘ức

LỜI NÓI ĐẦU

Nghiên cứu vấn đê P h á t tr iể n vă n hóa Vỉêt N a m g ia i

d o a n 2011 - 2020 trên cơ sỏ tổng kết thực tiễn 25 năm xây dựng và I)hát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc là một nội dung quan trọng nhằm phân tích, đánh giá thực trạng ván hóa Việt Nam và thực trạng lãnh đạo, quản lý văn hóa của Đảng và Nhà nước; chỉ rõ các mốì quan hệ giữa văn hóa và các lĩnh vực phát triển kinh tế - xã hội; xây dựng văn hóa chính trị; đề xuất mục tiêu, quan điểm, định hướng và giải pháp có tính chất đột phá để phát triển nên văn hoá dân tộc trong thập kỷ tới

Do vấn đề nghiên cứu có tính chất dự báo, mang tầm chiến lược, góp phần vào việc hoạch định đường lối, chính sách phát triển văn hóa của Đảng và Nhà nước ta trong giai đoạn 2011 - 2020 nên đã tiếp cận văn hóa từ bình diện lý luận - chính trị; quán triệt sâu sắc quan điểm cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng và phát triển văn hóa; kế thừa và phát huy một cách sáng tạo quan điểm, đường lốì, chính sách văn hóa của Đảng và Nhà nước ta; tiến hành tổng kết thực tiễn 25 năm xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam (từ năm 1986 đến nay), đánh giá những mặt mạnh và hạn chế, chỉ rõ những nguyên nhân, nhất là nguyên nhân chủ quan của các thành tựu và hạn chế đó Qua đó, xây dựng được tầm nhìn có ý nghĩa

chiến lược mang tính hệ thống và toàn diện về phát triển văn hóa, dự báo xu thế, xác định mục tiêu, quan điểm, định hưống, nội dung, nhiệm vụ và những giải pháp có tính đột phá để xây dựng và phát triển văn hóa Việt Nam giai đoạn

2011 - 2020; để xuất các kiến nghị cụ thể về nội dung cần bổ sung, sửa đổi Cư<Mg lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội năm 1991 và nội dung của Văn kiện Đại hội lần thứ XI của Đảng

Do tính chất lý luận, tính thực tiễn và tính dự báo có ý nghĩa đề xuất chính sách phát triển văn hóa Việt Nam trong giai đoạn 2011 - 2020, cho nên điểm mới, tính sáng tạo của vấn đề được thể hiện thông qua cách tiếp cận tổng hợp, liên ngành, chủ yếu từ góc độ lý luận - chính trị, triết học, văn hóa học, xã hội học để xem xét, đánh giá vai trò của việc xây dựng và phát triển sự nghiệp văn hóa trong

25 năm đổi mới vừa qua, kết quả và hiệu quả kinh tế, chính trị, xã hội và văn hóa của nó, mốì quan hệ tương tác giữa văn hóa vôi các lĩnh vực chính trị và kinh tế, xã hội;

từ đó, xác định phương hướng, nhiệm vụ và giải pháp phát triển văn hoá trong giai đoạn tới

Với phương pháp tiếp cận tổng hỢp và liên ngành cho phép có cái nhìn tổng thể và toàn cảnh đòi sống văn hóa của đất nước, đặt văn hóa vào trong bối cảnh không gian

và thồi gian lịch sử - cụ thể của các mối quan hệ tương tác giữa các nhân tố bên trong và bên ngoài, giữa dân tộc và quốc tế, giữa nhân tô" khách quan và nhân tô" chủ quan dẫn đến sự vận động và biến đổi của đòi sốhg văn hóa dân tộc, chỉ ra thực trạng biến đổi của các thành tố văn hóa quan trọng, đánh giá đúng vị trí của từng thành tố đó trong quá trình xây dựng và phát triển văn hóa dân tộc.8

Cho nên, phải chú trọng quan điểm lịch sử cụ thể và quan điểm phát triển trong việc xây dựng các tiêu chí đánh giá

và quan điểm đánh giá, tránh chủ quan duy ý chí

Sử dụng phương pháp tiếp cận tổng hỢp và liên ngành đòi hỏi phải phân tích sâu sắc mốì quan hệ biện chứng giữa văn hóa và kinh tế, văn hóa và chính trị, văn hóa và

xã hội và tổng hòa các mốì quan hệ đổ trong sự phát triển chiung của đất nước Trong khi nhấn mạnh vai trò tích cực của văn hóa đôiì với các lĩnh vực này, cũng phải chỉ ra những lực cản từ "quán tính văn hóa" để tìm cách khắc phục, đồng thdi không nên tuyệt đốì hoá vai trò của văn hóa mà cần chỉ rõ những giới hạn nhất định của nhân tố văn hóa trong mốì quan hệ với các nhân tô" kinh tế, chính trị và xã hội, chống khuynh hướng “duy kinh tế'’ cũng như khuynh hướng “duy văn hoá”

Trong quá trình nghiên cứu, cũng đòi hỏi phải mỏ rộng và nâng cao tầm nhìn về tương lai, đồng thòi phân tícìh sâu sắc và tổng kết thực tiễn, phát hiện kịp thồi các nhân tô mới, kể cả cái tích cực và cái tiêu cực xuất hiện troìng đòi sống văn hóa đất nưóc, nhất là trong thòi kỳ đẩy

m ạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế

để có những dự báo mang tính chính xác và thiết thực Trên cđ sỏ đó, xác định đúng mục tiêu, quan điểm, nội dumg và giải pháp có ý nghĩa đột phá để xây dựng và phát triển văn hóa Việt Nam giai đoạn 2011 - 2020

Phương pháp luận nghiên cứu là những quan điểm cd bảm của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưỗng Hồ Chí Minh, các quan điểm của Đảng về xây dựng và bảo vệ đất nước nói chung, về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiêm tiến, đậm đà bản sắc dân tộc nói riêng

Vấn đề nghiên cứu phát triển văn hóa Việt Nam giai đoạn 2011 - 2020 phải đặt trên cơ sỏ phương pháp tiếp cậii liên ngành, xác định rõ cơ sở kinh tê - chính trị xã hội, sự tác động của môi trưòng quổc tê và sự vận động nội tại của các nguồn lực văn hóa dân tộc trong quá trình phát triển Trong đó, cần phải chú ý tối phương pháp lôgíc và phương pháp lịch sử Phương pháp lịch sử đòi hỏi phải theo dõi những bước phát triển của văn hóa Việt Nam ở các thành tô" quan trọng trong 25 năm vừa qua, thấy rõ được sự thay đổi

cả theo chiều hướng tích cực và tiêu cực của nó, nhằm tìm ra mặt bản chất và khuynh hướng chung trong sự vận động và phát triển, của chúng Phường pháp lôgíc đòi hỏi phải nắm được cái điển hình của các sự kiện thông qua các phạm trù, các quy luật nhất định, chỉ ra sự tưdng tác giữa các yếu tô" cấu thành đời sốhg văn hóa và giữa văn hóa vói các nhán tô" khác như kinh tế, chính trị, xã hội để phát hiện ra cái mới, cái đang nảy sinh để có thể dự báo một cách khoa học

Sự kết hỢp giữa phương pháp lôgíc và phương pháp lịch sử là cơ sở để có những phát hiện đúng về xu thê phát triển của văn hóa Việt Nam giai đoạn 2011 - 2020

Sử dụng phương pháp phân tích và tổng hỢp cho phép đi sâu phân tích những vấn để lý luận và thực tiễn đặt ra về những vấn đề liên quan đến phát triển văn hóa Việt Nam giai đoạn 2011 - 2020 và rút ra những nhận xét có ý nghĩa khái quát lý luận, góp phần xác lập các quan điểm, các nội dung định hướng cho việc phát triển văn hóa Việt Nam

Sử dụng phướng pháp văn hóa học và xã hội học văn hóa giúp đi sâu vào bản chất của các hoạt động văn hóa, xác lập các tiêu chí khảo sát, thu thập thông tin, phân loại

10

và đánh giá thông tin rút ra từ các cuộc điềú tra xã hội học, các cuộc phỏng vấn sâu và thảo luận nhóm.

Đối tưỢng nghiên cứu ỏ đây là vấn để phát triển văn hóa Việt Nam giai đoạn 2011 - 2020 Khái niệm phát triển văn hóa là một khái niệm đa nghĩa bao gồm sự thxiy đổi văn hóa theo xu th ế tiến bộ, trưôc hết là ỏ những lĩnh vực cơ bản của đòi sống văn hóa dân tộc như phát triển con người, phát Lriển môi trường văn hóa cùng vói các lĩnh vực hoạt động văn hóa cơ bản như giáo dục - đào tạo, khoa học - công nghệ, văn hóa - nghệ thuật, thông tin đại chúng; phát triển công nghiệp văn hóa và dịch vụ văn hóa, bảo vệ và phát huy di sản văn hóa; đảm bảo sự đa dạng văn hóa giữa các dân tộc,

V V Sự phát triển văn hoá không phải là sự phát triển đớn tuyến mà là sự đa tuyến, đa dạng Như vậy, đòi hỏi phải lượng hóa được "phát triển văn hóa" bầng các tiêu chí cụ thể

để đánh giá sự tiến bộ của nó; xác định tiêu chí định hướng nhưng không bị rơi vào chủ nghĩa “tiêu chuẩn” theo lối áp đặt, hạn chế sự sáng tạo; phân biệt mô hình phát triển văn hóa Việt Nam giai đoạn 2011 - 2020 so vối mô hình xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc mà Cương lĩnh năm 1991 của Đảng đã nêu ra; nêu cái mới của mô hình phát triển văn hóa giai đoạn 2010 - 2020; những tiền đề kinh

tế, chính trị, xã hội để thực hiện được mô hình định hưóng phát triển văn hóa Việt Nam giai đoạn 2011 - 2020 Một điều đáng lưu ý là sự phát triển văn hóa Việt Nam giai đoạn

2011 - 2020 phải được đặt trong toàn bộ xu thế và chiến lược

phát triển kinh tế - xã hội của đất nước giai đoạn 2011 -

‘2020 và những năm tiếp sau

Sử dụng phương pháp lôgíc và phương pháp lịch sử đòi hỏi phải chỉ rõ mốì quan hệ biện chứng giữa các nhân tố

kinh tế, chính trị và văn hóa trong sự vận động và biến đổi của văn hóa Việt Nam giai đoạn 2011 - 2020 cũng như chỉ

ra tính độc lập tương đối của văn hóa so với sự phát triển kinh tế và chính trị Đồng thòi, cũng phải làm rõ tác động của truyền thốhg văn hóa dân tộc và truyền thống văn hóa cách mạng cùng với những tác động tích cực và tiêu cực,

"lực đẩy và lực cản" của truyền thốhg đối vói sự phát triển văn hóa Việt Nam giai đoạn 2011 - 2020

Khó có thể đánh giá hết các ưu thế của các cách tiếp cận

và phương pháp nghiên cứu khác nhau vể vấn đề phát triển văn hóa Việt N am giai đoạn 2011 - 2020. Nghiên cứu vấn đề này, đòi hỏi không phải như một dự báo mạng tính lý thuyết

mà là một dự báo mang tính hành động nhằm góp phần xác định phưđng hướng, giải pháp cụ thể, thiết thực để phát triển văn hóa Việt Nam giai đoạn 2011 - 2020, đóng góp thực

sự vào việc hoạch định chính sách phát triển văn hóa của Đảng và Nhà nước Mục tiêu chính trị của nghiên cứu phải tập trung vào giải quyết những vấn đề thiết thực do thực tiễn phát triển văn hóa của đất nước đề ra, khắc phục sự dàn trải, thiếu tính thực tiễn và tính khả thi

Chúng tôi rấ t cảm ơn các nhà khoa học đã tham gia biên soạn cuốn sách P hát triển văn hoá Việt N a m giai đoạn 2011-2020 - N hững vấn đ ề phương pháp luận. Xin trân trọng giói thiệu vói độc giả để cùng nhau trao đổi và suy nghĩ về những vấn đề đưỢc đặt ra Kính mong được sự chia sẻ và góp ý của các nhà khoa học, các nhà quản lý và bạn đọc

CÁC TÁC GIẢ

12

KHÁI NIỆM VĂN HÓA ề

VÀ S ự PHÁT TRIỂN VĂN HÓA

GS, TS ĐỖ Huy

I- KHÁI NIỆM VĂN HÓA

Trong hoạt động sinh tồn và hoạt động giao tiếp của

tấ t cả các dân tộc trên thế giới hiện nay, văn hóa ìầ một

từ được sử dụng rộng rãi đến mức không một lĩnh vực nào trong các quan hệ vật chất và quan hệ tinh thần của con ngưòi mà chúng ta không bắt gặp Chúng ta thường nói vê văn hóa ăn, văn hóa ỏ, văn hóa mặc, văn hóa lao động, văn hóa gia đình, văn hóa tế lễ, văn hóa hội hè, văn hóa nghe nhìn, văn hóa đọc Trong ngôn ngữ thưòng ngày, sắc thái nhiều vẻ và ý nghĩa đa dạng của từ văn hóa đã được thể hiện trên các lĩnh vực chính trị, tư tưởng, khoa học; xuất hiện trong các văn kiện, các cương lĩnh chính trị của một Đảng; luôn luôn được báo chí sử dụng làm công cụ truyền đạt tư tưởng Các nhà khoa học

xã hội và khoa học tự nhiên cũng thường xuyên dùng từ văn hóa để chứng minh cho các luận chứng khoa học của mình Đặc biệt, các nhà hoạt động nghệ thuật thường xuyên sử dụng từ văn hóa Có thể nói, văn hóa là từ

tham dự nhiều vào đời sông của con người, song hành cùng với sự phát triển ngôn ngữ.

Văn hóa không chỉ là một từ được dùng trong sinh Lồn

và giao tiếp của con người tnà còn là m ột khái niệm khoa học rất quan trọng mà thiếu nó không một lĩnh vực cô”t yếu nào của tri thức lý luận và xã hội có thể hoạt động được Như vậy, văn hóa không phải là khái niệm có nội hàm hẹp, đơn nghĩa, đơn tuyến, được sử dụng trong việc khái quát tri thức lịch sử hay một vài tri thức xã hội nào

đó Trong khoa học xã hội và nhân văn, khái niệm văn hóa

đâ là trung tâm điểm của những quan điểm, những ý nghĩa và những nhận xét cũng như những định nghĩa khác nhau Cho đến nay, trên cớ sở của những công trình nghiên cứu chuyên biệt về khái niệm văn hóa thuộc khoa học lịch sử, xã hội học, dân tộc học, văn hóa học, triết học, có thể tìm thấy những quan niệm khác nhau, đôi khi rất khác nhau, do vậy, rất khó để thống nhất đưỢc nội hàm của khái niệm văn hóa

Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng, trước hết phải phân biệt từ văn hóa có tính chất đánh giá và khái niệm văn hóa chủ yếu có tính chất mô tả. Nói rằng, có văn hóa là lịch sự và không văn hóa là không lịch sự, tức là nói về thuật ngữ văn hóa Dùng thuật ngữ văn hóa có thể đánh giá người này có văn hóa hđn ngưòi kia hay dân tộc này có văn hóa hơn dân tộc kia Song, khái niệm văn hóa chủ yếu

là khái niệm khoa học dùng để mô tả các quan hệ, các quá trình, các tương tác văn hóa Còn việc đánh giá "có văn hóa" hay không lại không phải là nội hàm chủ yếu của khái niệm khoa học về văn hóa

14

Tuy nhiên, cách tiếp cận giá trị học về văn hóa ngoài nhiệm vụ mô tả các giá trị vật chất, các giá trị tinh thần, còn luận chứng về các bộ giá trị phổ quát trong văn hóa

Sụ luận chứng này là khách quan và không phải là ỉuận chứng một cách tuỳ tiện, chủ quan dù nó thông qua việc

đánh giá.

Rất nhiểu cách tiếp cận khác nhau vê khái niệm văn hóa. Có quan niệm coi văn hóa như là những hiện tượng tinh thần; có quan niệm lại cho văn hóa chỉ là phương thức giao tiếp; có quan niệm lại khẳng định văn hóa là những thiết chê và cũng không ít quan niệm luận chứng cho nội hàm của văn hóa chi phản ánh khát vọng tâm linh

và nghệ thuật của con ngưòi

N'hững quan niệm vê khái niệm văn hóa được nghiên cứu từ các khoa học khác nhau cũng đưa ra rất nhiều nhận xét, kết quả, định nghĩa khác nhau Văn hoá khi thì được coi là phong tục, tập quán, tín ngưởng; lúc thì được coi là chuấn mực, lối sống, lớp vật th ế vầ các hiện tượng

J)hụ thuộc vào khẩ năng tượng trưng hóa của con người

Có thể nói, thuật ngữ văn hóa được sử dụng rộng rãi trong nhiều bộ môn khoa học cụ thể, làm cho mỗi bộ môn khoa học tim thấy một vài phương diện phù hợp vổi những vấn

đê mà nó giải quyết

Tính đa nghĩa của khái niệm văn hóa trước hết có căn nguyên từ tính nhiều mặt bao chứa trong nội hàm của khái niệm văn hóa, làm cho khái niệm này có khâ năng đê xuâ't những phướng hướng và những nhiệm vụ khác nhau trong việc sử dụng nó Lịch sử học, dân tộc học, xã hội học, triết học, thậm chí một vài môn khoa học tự nhiên đêu

đã khai thác, sử dụng khái niệm văn hóa, tuy nhiên mồi ngành khoa học chỉ khai thác đưỢc một phần trong nội hàm khái niệm này Có thể nói, nội hàm của khái niệm văn hoá được mở rộng khôn cùng.

Tính đa nghĩa của khái niệm văn hóa không chỉ có ý nghĩa về nhận thức lý luận mà còn là một vấn đề thực tiễn lịch sử.« Các vấn đề văn hóa được đặt ra trước một dân tộc,• 4 * « 7

một giai cấp, một thời đại đã lôi kéo không chỉ các nhà khoa học, các chính khách mà còn thu hút hàng triệu, chục triệu, thậm chí hàng trăm triệu, hàng tỷ ngưòi quan tâm đến Các vấn đề về chiến tranh và hòa bình, các vấn

đề vể năng lượng và môi trưồng sốhg, các vấn đề về nghèo đói và bệnh tậ t là những vấn đề văn hóa mang tính toàn cầu, thể hiện trong các cuộc vận động thực tiễn của dân tộc, giai cấp, thời đại ngay những năm đầu thế kỷ XXLKhái niệm văn hóa như vậy không chỉ mang tính xác định lịch sử, cái đã bao chứa trong nội hàm của nó mà còn

là một khái niệm m ang tính động. Chúng ta không thể luận chứng hết nội hàm của khái niệm văn hóa, nếu tách

nó ra khỏi sự vận động của thồi đại hiện nay - thời đại mà văn hóa đưỢc sản sinh ra không ngừng bỏi các sáng tạo của con người và cũng không ngừng xảy ra những va chạm giữa các khuynh hưống văn hóa khác nhau Thế kỷ XXI đang mở ra những chân trời mới trong lịch sử nhân ỉoại bằng cuộc cách mạng khoa học - công nghệ Cuộc sốhg sô', những phát minh về sinh học, những thành tựu chinh phục vũ trụ, cuộc đấu tranh gìn giữ bản sắc dân tộc và những tiến trình hội nhập quốc tế đã mang lại những nội dung mới trong nội hàm khái niệm văn hóa

16

Cùng với những thành tựu mà loài người đã đạt được,

sự khủng hoảng của các quan hệ trong xã hội tư bản, các cuộc chiên tranh tôn giáo, sự xung đột sắc tộc, sự can Lhiộp của một sô' nước lớn vào nội bộ của một số nước khác, các làn sóng về xuất khẩu, đầu tư, tin học trong quá trình toàn cầu hóa cũng làm thay đổi, tan vỡ nhiều môi quan hệ văn hóa truyền thông Hiện nay, khắp nơi trên thế giới, người ta thường nói đến "văn hóa tiêu dùng" Sự chuyển hướng những mối quan tâm của con người đến vấn đề tiêu dùng một cách thái quá và sự thổi phồng nhu cầu tiêu dùng, bản năng tiêu dùng của con người đã làm cho khái niệm văn hóa vôn chứa nội hàm rộng lớn của lao động sản xuâ't thì nay lại thể hiện khát vọng của cả một thế giới tiêu dùng vô cùng phong phú Sự tiêu dùng vì mục đích liêu dùng được trả bằng cái giá của chủ nghĩa thực dụng,

đã làm tha hóa mạnh mẽ các giá trị văn hóa cá nhân

Có thê thấy, do nội hàm của khái niệm văn hóa không chỉ như một hình thức nhận thức mà nó còn gắn trực tiếp đến quá trình vận động lịch sử toàn diện của đời sống rộng lớn; cho nên, vào thời cận hiện đại, người ta đã quan tâm sâu sắc đến việc tìm kiếm phương pháp, cách tiếp cận, hình thức tư duy hợp lý để nghiên cứu vể khái niệm này.Trưốc tiên, do khái niệm văn hóa được sử dụng và phản ánh nhiều lĩnh vực của nhiều ngành khoa học cụ thể như dân tộc học, xã hội học, lịch sử học, triết học, văn hóa học nên ngưòi ta đã sử dụng phương pháp liên ngành để nghiên cứu khái niệm này Sự tái hiện các mặt, các lát cắt thông qua cách tiếp cận liên ngành có thể thấy được tưđng đối toàn diện nhiều vấn đề mà khái niệm văn hóa bao

chứa Đó có thể là các vấn để về bản sắc, nghi lễ, tín ngưõng, đạo đức, văn hóa nghệ thuật mà các bộ môn khoa học như dân tộc học, xã hội học, văn hóa học, lịch sử học, v.v cùng quan tâm.

Tuy nhiên, khái niệm văn hóa không chỉ bao quát những vấn đề về xă hội, về cộng đồng làng xã, về đô thị, về nhà nước, về hòa bình, về chiến tranh, về lối sốhg mà một

số bộ môn khoa học cụ thể quan tâm; mà còn bao chứa nhiều mốỉ quan hệ của con người với tự nhiên, mốì quan

hệ thực tiễn của con người đối vối hệ sinh thái, vì thế, đã

có thòi kỳ quan điểm sinh thái học chiếm một địa vị khá đặc biệt trong phưdng pháp tiếp cận văn hóa

Quan điểm sinh thái học xem xét và nghiên cứu đối tượng văn hóa từ sự thích nghi của con người vói môi trường Các tập quán, các niềm tin, các tín ngưõng, các phong tục, các hoạt động sáng tạo, hoạt động nhận thức, hoạt động đánh giá, nói chung là các hoạt động sinh tồn

và giao tiếp của con ngưòi gắn vối tự nhiên được quan điểm sinh thái học chú ý đặc biệt Phạm trù thích ứng là phạm trù nền tảng của quan điểm sinh thái học trong tiếp cận văn hóa

Mô hình hóa các đặc tính cơ bản của các nền văn hóa vào ba yếu tố: 1 Những hoạt động tổ chức sáng tạo; 2 Các sản phẩm bậc thấp và bậc cao của các hoạt động ấy; 3 Tín ngưỡng, tâm linh, phưđng pháp tiếp cận với văn hóa theo quan điểm sinh thái học coi văn hóa là những dấu ấn, những thông tin được tích lũy làm năng lượng thích ứng

và phát triển xã hội Các yếu tố ngoại sinh của cđ chế thích ứng phải gia nhập vào cơ chế nội sinh của các quan

18

hệ văn hóa Sự chấp nhận vàn hóa, sự cách tân văn hóa

được tiến hành bởi một quá trình tổng hỢp vừa có tính tất yếu, vừa có tính ngẫu nhiên làm tăng trưởng và khuyếch tán, mở rộng cơ chế nội sinh của văn hóa Các sự đan xen văn hóa, những mâu thuẫn và sự truyền bá phải gắn với các quan hệ tự nhiên, nhân bản của con người, tạo nên sự luân chuyển và sự bất biến tương đối trong tiến trình mở rộng nội hàm văn hóa

Khác với quan điểm sinh thái học, quan điểm chức năng luận lại coi văn hóa không phải là sự ứng xử, sự thích nghi, sự tập nhiễm mà là một chức năng điều hòa xã hội Văn hóa theo quan điểm chức năng luận là phương thức giao tiếp, phưđng thức hoạt động, phương thức phát triển, phưđng thức điều hòa các xung đột xã hội Bản chất của quan điểm chức năng luận là quan tâm đến cách thức tiến hành, cách thức hoạt động của con người Văn hóa là cái vận động liên tục tạo ra sự bình yên giữa con ngưòi với con người, giữa cộng đồng vói cộng đồng, giữa con người và

tự nhiên

Quan điểm chức năng luận thường được sử dụng trong lĩnh vực dân tộc học khi nghiên cứu khái niệm văn hóa Văn hóa ở đây như một hệ thổhg tự trị của mỗi dân tộc

Hệ thông này rấ t ít quan tâm đến sự tiến bộ văn hóa, đến phương diện lịch sử của quá trình phát triển văn hóa Theo quan điểm này thì triển vọng lịch sử chung của các quá trình văn hóa nằm ngoài khái niệm văn hóa

Khác với quan điểm chức năng luận, quan điểm thực chứng luận nhân danh việc nghiên cứu văn hóa từ dưới lên thông qua những kinh nghiệm, những thử nghiệm, đã

khẳng định chủ nghĩa truyền thông, chủ nghĩa lịch sử

♦trong nghiên cứu văn hóa chỉ có nội dung và ý nghĩa tư tưởng thuần túy Quan điểm thực chứng luận bác bỏ các nội dung lịch sử của khái niệm văn hóa Nó chỉ chú ý đên các quan hệ đưđng đại mà không chấp nhận các quan hệ lịch đại trong khái niệm văn hóa Quan điểm thực chứng luận khi giải thích khái niệm văn hóa đã đem đối lập chức năng đánh giá và chức năng mô tả của khái niệm này Thực chất của quan điểm này là tái hiện nền kỹ trị hiện đại và từ chôi những truyền thông văn hóa Nó muốn vĩnh cửu hóa cái nhất thời, cái đương đại Quan điểm thực chứng luận thường cố vũ cho phương pháp tham thông (compréhension) với nguyên tắc là vượt truyền thống; hưống vào giải phóng cá nhân, cá tính một cách triệt dể; đón nhận những thành tựu khoa học - kỹ thuật hiện đại trong việc xác lập khái niệm văn hóa

Phương pháp tham thông trong nghiên cứu văn hóa là phướng pháp xuất hiện trong cuộc cách mạng khoa học '

kỹ thuật ở thê kỷ XX Người ta thường cho rằng, phương pháp tham thông là thành quả của triết học hiện đại, bao chứa sự vận động hỗn loạn của nhiều hình thức vật chất

và tinh thần khi lý giải khái niệm và các mô hình văn hóa Phương pháp này nghiên cứu các quá trình giải thể văn hóa của quá khứ dựa vào những thành tựu của khoa học Phương pháp tham thông có tham vọng bao chứa toàn diện sự vận động của nhiều hình thái vật châ't từ vi mô đến vĩ mô, từ các giá trị vật chất đến các giá trị tinh th ần trong khái niệm văn hóa Phương pháp tham thông đã chối bỏ truyền thốhg, đồng thòi không 'chấp nhận chủ

20

nghĩa lịch sử khiến cho khái niệm văn hóa trở nên nghèo nàn và mất sức sôVig.

Tiếp thu thành quả của nhiều phưđng pháp nghiên cứu ngoài mácxít, phương pháp tiếp cận m ácxít về văn hóa là một thành tựu xuất sắc của khoa học xã hội và nhân văn

Trong quan niệm của những nhà sáng lập chủ nghĩa Mác văn hoá không những không tách rồi, mà còn là một

bộ phận hữu cơ của chủ nghĩa duy vật lịch sử Các vấn đề văn hóa, học thuyết về văn hóa của chủ nghĩa Mác có mốì liên hệ nội tại với học thuyết về hình thái kinh tế - xã• * « « « /

hội C.Mác, Ph.Ãngghen và V.I.Lênin đều đã nghiên cứu

và vạch ra bản chất văn hóa của các xã hội nguyên thủy,

xã hội chiếm hữu nô lệ, xã hội phong kiến, xã hội tư bản

và văn hóa của chủ nghĩa xã hội chủ nghĩa, chủ nghĩa cộng sản

Trên cơ sở học thuyết hình thái kinh tê - xã hội, học thuyết về văn hóa của các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác đã bàn về bản chất xã hội, tính dân tộc, tính giai cấp, tính thòi đại và tính nhân loại phổ biến của rấ t nhiều quan hệ văn hóa Các phạm trù văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần đă được các nhà lý luận mácxít luận giải trên cơ sở học thuyết duy vật biện chứng về mối tướng quan giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội, giữa hoạt động vật chất và hoạt động tinh thần của con ngưòi Chính C.Mác và Ph.Ăngghen cũng như V.I.Lênin đã bàn đến văn hóa lao động, văn hóa sản xuất, văn hóa quản lý, sự phát triển văn hóa của nhân dân lao động, của các cá nhân và các dòng văn hóa khác nhau trong một nền văn hóa

Có thể nói, cách tiếp cận với khái niệm văn hóa của các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác là cách tiếp cận vê

hinh thái kinh tế - xã hội; do đó, văn hóa gắn bó chặt chẽ với sự vận động của các phương thức vsản xuất

Trong các tác phẩm của C.Mác và Ph.Ăngghen cũng như V.I.Lênin đã bàn rất nhiều đến vấn đề văn hóa; tuy nhiên, các ông không đề xuất chính thức và trực tiêp một định nghĩa nào về văn hóa Từ các vấn đề văn hóa mà các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác đề xuất, có thể tìm ra những nguyên tắc cho phép thâm nhập sâu vào khái niệm văn hóa trong chủ nghĩa Mác như phạm trù lịch sử - xã hội

p h ổ biến chứa đựng trong nó những quan hệ tương tác giữa con người với tự nhiên, con người với xã hội và sự phát triển của chính bản thân con ngưòi

Nguyên tắc tiếp cận đầu tiên với văn hóa là phải tìm thấy mối quan hệ giữa tự nhiên và văn hóa. Thông thường, người ta tách văn hóa ra như một lĩnh vực đặc biệt, trước hết là so với tự nhiên Đó là những quan niệm truyền thốhg đã ăn sâu vào quá trình nhận thức về khái niệm văn hóa Tự nhiên là tất cả những gì nảy sinh và tồn tại tự bản thân nó không lệ thuộc vào nguyện vọng chủ quan của con người Còn văn hóa là những cái do con người tạo nên để thỏa mãn nhu cầu của nó Vì thế, nghĩa

từ nguyên của văn hóa mới có gốc là canh tác. Sự khác biệt giữa tự nhiên và văn hóa ở từ nhân hóa. Quan niệm này đã ăn sâu trong ý thức của nhân loại cả phương Đông

và phướng Tây từ rất lâu dòi

Lĩnh vực văn hóa tuy khác với lĩnh vực vật lý và sinh vật ngoài ngưồi, nhưng chúng vẫn có mối liên hệ bản chất

22

vối nhau bởi vì tự nhiên tổn tại trước văn hóa vể phưđng diện thòi gian, nhưng nó lại là điều kiện trực tiếp, thưòng

xuyên và cần thiết để văn hóa tồn tại và phát triển, v i

thế, ranh giới giữa tự nhiên và văn hóa không phải là tuyệt đốỉ mà chỉ là tương đối Đa số những nhà nghiên cứu văn hóa mácxít đều nhất trí cho rằng lịch sử tự nhiên và lịch sử con ngưòi luôn tồn tại và quy định lẫn nhau Với ý nghĩa này, văn hóa hiện ra như một hình thức liên-hệ, thống nhất con người với tự nhiên và bản tính tự nhiên của con người.

Con ngưòi sinh ra từ tự nhiên, là một bộ phận của tự nhiên Con ngưồi là sản phẩm của sự tiến hóa hữu cơ của

tự nhiên Tự nhiên luôn luôn là tiền đề thiết yếu cho sự tồn tại của con ngưòi Tự nhiên chính là cơ thể của con người Đòi sông thể chất và đời sông tinh thần của con ngưòi không tách ròi khỏi tự nhiên Điều này đă được nhiều học thuyết tam tài ỏ phương Đông luận chứng (Thiên - Địa - Nhân)

Học thuyết về văn hóa gắn liền vói quá trình xã hội hóa lao động; văn hóa gắn vối sự vận động của các phương thức sản xuất C.Mác và Ph.Ăngghen đã chỉ ra rằng, đối vói con ngưồi, tự nhiên có hai ý nghĩa Thứ nhất, tự nhiên

là của cải, là tư liệu sống của con ngưòi Đó là đất đai, rừng, biển, thác nưóc, sông ngòi, ao hồ, khoáng sản và muôn ngàn tiền rừng bạc bể khác, ở những giai đoạn văn hóa đầu tiên của con ngưòi và cả những giai đoạn văn hóa tiếp theo, nguồn của cải này đểu có ý nghĩa rấ t quan trọng đến sự phát triển văn hóa của con ngưòi Thứ hai, tự nhiên không chỉ là nguồn tiếp liệu mà còn là mồi trưòng

hoạt động, là tư liệu sản xuất, là tư liệu lao động. Với tư

cách là tư liệu sản xuất, tư liệu lao động, tự nhiên phù hỢp vói trình độ phát triển văn hóa của quá trình phát triển ngày càng cao của con người.

Sự thống nhất giữa con ngưồi với tự nhiên khiến văn hóa có thể tồn tại, được thề hiện trong quá trình lao động

xã hội, Trong tác phẩm Phê phán cữơng lĩnh Gotha,

C.Mác đã chỉ ra quá trình xã hội hóa lao động là nguồn gốc của mọi của cải và mọi nền văn hóa ở đây, C.Mác đã luận chứng rằng, lao động không phải là nguồn gốc của mọi của cải, bởi vì bản thân lao động cũng chỉ là biểu hiện của một trong những lực lượng tự nhiên Lao động chí là cội nguồn của văn hóa khi nó thôVig nhất với tự nhiên Vì thế, khi nghiên cứu nội hàm của khái niệm văn hóa không chỉ nghiên cứu sức lao động và tự nhiên đơn thuần mà phải kết hỢp lao động với các điều kiện vật châ't tự nhiên của nó Tuy nhiên, chúng ta đều biết rằng, chỉ ở trong xã hội, lao động mối thống nhất với những điều kiện vật chất của nó, còn lao động riêng biệt chỉ tạo nên giá trị sử dụng

mà không tạo ra của cải, cũng không tạo nên văn hóa Cũng trong PhỀ phán cương lĩnh Gotha, C.Mác chỉ nghiên cứu lao động xã hội là nguồn gốc của mọi văn hóa.

Sự thống nhất con người vối tự nhiên trong quá trình lao động, sự chiếm lĩnh tự nhiên làm tư liệu sông và tư liệu sản xuất được coi là tiền đề tự nhiên phổ biến của tồn tại con ngưòi Lao động khi tạo nên những giá trị sử dụng thì trở thành cơ sở tự nhiên vĩnh cửu của văn hóa;

là điều kiện tồn tại của con ngưòi ở mọi hình thái kinh tế -

xã hội Không có tính tấ t yếu tự nhiên này thì lao động

24

không có sự trao đổi chất giữa con người và tự nhiên, tức

là không có chính cuộc sông cúa con người, không có cái

gọi là văn hóa

Con người trong quan hệ với tự nhiên không chỉ với tư

cách là thể chất tự nhiên mà còn • trở thành tồn tại xã hội « •

của con người. Và chính ở phương diện này, phương diện

con người liên hệ với những ngưồi khác thì các chỉ s ố quan

trọng nhất của văn hóa mới bộc lộ C.Mác đã nhận xét

rằng; Có thể xét đoán về trình độ văn hóa chung của con

ngưòi trong chừng mực bản chất con người trở thành bản

chất tự nhiên đối vói con người, nghĩa là trong các quan hệ

giữa người này và ngưồi khác thông qua lao động của họ,

văn hóa sẽ hiện ra rõ rệt Trong quá trình lao động, sức

lao động như là mặt tự nhiên của con người không những

tạo ra cái mà bản thân một người cần, mà còn tạo nên cái

mà người khác cũng cần Nói cách khác, trong quan hệ với

tự nhiên, con ngưòi không chỉ duy nhất sản xuất ra thể

chất của mình mà còn tạo ra đòi sống của người khác, tức

sản xuất ra mối quan hệ với người khác; sản xuất ra các

hình thức giao tiếp mới, đó chính là biểu hiện của văn hóa

Trong quá trình phát triển tự nhiên của mình, cổn

người đã trải qua hai giai đoạn sử dụng công cụ lao động

Giai đoạn th ứ nhất, dùng những công cụ của bản thân tự

nhiên như cành cây, hòn đá, sức nước, Giai đoạn thứ hai,

chế tạo được các công cụ mới từ những nguyên liệu của tự

nhiên để sinh tồn và giao tiếp, cả hai giai đoạn này đểu

được phản ánh vào trong khái niệm văn hóa khi chúng ta

nghiên cứu nền văn hóa nguyên thủy và các nền văn hóa

tiếp sau Từ các dạng quan hệ đầu tiên giữa con người với

tự nhiên thông qua lao động phÁt hiện ra đối tưỢng tự nhiên, lao động sáng tạo ra các công cụ, các đốì tượng mới; lao động chịu sự chi phối của những điều kiện tự nhiên Khái niệm văn hóa đã bao chứa trinh độ người trong mối quan hệ giữa con người với tự nhiên Trình độ người trong khái niệm văn hóa trước hết thể hiện trình độ phát triển nhiều mặt của mốỉ quan hệ giữa con người và tự nhiên Có thể nói, tính quy địn h chất lượng của quan hệ giữa con người với tự nhiên là một trong những tiêu chuẩn xác định khái niệm và sự p h á t triển văn hóa.

Việc phân tích mốì quan hệ giữa con người và tự nhiên cho phép thẩm định khái niệm văn hóa như một phương tiện gắn con người với tự nhiên, đồng thời đánh dấu tính năng động lịch sử của con người trong quá trình hòa nhập

và cải tạo tự nhiên theo hình ảnh xã hội của mình Đó chính là nguyên tắc tiếp cận thứ nhất nhằm làm rõ nội hàm của khái niệm văn hóa

Nguyên tắc tiếp cận thứ hai vói văn hóa phải đi sâu hơn vào lĩnh vực hoạt động của con người, để làm sáng tỏ hơn nữa nội hàm của khái niệm ván hóa bao chứa trình * •

độ phát triển của con ngưòi như th ế nào Văn hóa không phải là cái vốn có của tự nhiên, cũng không phải là cái vôn có của lao động mà văn hóa là sản p h ẩ m của hoạt động người. Nhiều nhà nghiên cứu văn hóa trưôc Mác đă chứng minh rằng, sự sản xuất ý thức, các dạng hoạt động tinh thần của con ngưòi là bản chất thực sự của văn hóa

Đó là hoạt động tín ngưỡng, tâm linh, hoạt động giáo dục, hoạt động nghệ thuật, V V Khác với các phưđng pháp tiếp cận với văn hóa trước Mác và ngoài mácxít, chủ

26

nghĩa Mác với học thuyết hình thái kinh tê - xã hội đã khẳng định khái niệm khoa học về văn hóa có liên hệ trực tiếp tới cả hoạt động vật chất và hoạt động tinh thần của con người mà trước hết là hoạt động vật chất Hoạt động này có tính chất nền tảng để giải thích mọi nội hàm

mở rộng của khái niệm văn hóa

Trong quan niệm duy vật về lịch sử của C.Mác và Ph.Angghen, văn hóa là một quá trình xã hội, là hoạt động đưỢc thực hiện mang tính xã hội chứ không phải là hành vi tâm lý cá biệt; lại càng không phải là hành vi sinh

lý học; do đó, trình độ ngưòi phản ánh trong văn hóa là trình độ xã hội Văn hóa tuy có nguồn gốc chủ quan là hoạt động ngưòi, nhưng đó là hoạt động khách quan - xã hội Tính vật chất của văn hóa cũng là do hoạt động ngưòi tạo nên ở đây, các hoạt động ngưòi đồng thời tạo nên sự phát triển biện chứng giữa văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần Do sự phân công lao động xã hội mà có hoạt động vật chất và hoạt động tinh thần của con ngưòi Song,

dù có sự phân công giữa sản xuất vật chất hay sản xuất tinh thần thì đó vẫn là hoạt động thực tiễn vật chất - tinh thần thông nhất của con người với tư cách là ọhủ thể xã hội của mọi hoạt động

Văn hóa thường mang tính toàn vẹn, bởi vì chủ thể hoạt động không phải là một cá nhân riêng lẻ, cũng không phải là một nhóm cá nhân hoạt động trong một ngành sản xuất nào đó mà là toàn bộ tổng thể những cá nhân tham gia vào nên sản xuất xã hội Văn hóa sẽ biểu hiện cho toàn

bộ tổng thể những mổì liên hệ và quan hệ xă hội giữa con người với nhau trong một hệ thôVig sản xuất cụ thể mang

tính lịch sử Nếu xem xét toàn diện các hoạt động xã hội của con người thì văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần đều có mối quan hệ biện chứng.

Trên thực tế, hoạt động của con ngưòi không có cái gọi

là nền văn hóa vật chất xếp cạnh nền văn hóa tinh thần

và cũng không phải trong bất kỳ cd cấu văn hóa nào cũng

có yếu tô" tinh thần lẫn yếu tổ' vật chất Một số nhà nghiên cứu văn hóa mácxít cho rằng, mặc dù trong hoạt động của con người không thể có tính vật chất thuần túy cũng như khôog thể có tính tinh thần thuần túy, nhưng vẫn phải phân chia ra thành văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần, bỏi vì hai lĩnh vực văn hóa này có sự khác biệt cơ bản, sâu sắc về loại hình hoạt động Chúng có nội dung và chức năng khác nhau Một số nhà nghiên cứu khác thì cho rằng, đó là một quan niệm nhị nguyên luận Những nhà văn hóa nhất nguyên chú ý tới tính quy định lịch sử của

sự phân chia văn hóa ấy do phân công lao động tạo nên, còn thực chất, văn hóa dù là khía cạnh tinh thần cũng có

nguồn gốc vật chất của nó v ề phương diện này, văn hóa

không phải là hoạt động vật chất hay tinh thần mà là

phương thức, trinh độ của hoạt động vật chất hay tinh thần mới là bản chất của văn hóa

Cách tiếp cận văn hóa từ phương diện hoạt động của con người thường quan tâm đến cả hệ thổhg sinh sốhg lẫn

hệ thông xã hội của con người Trong các hệ thống hoạt động này, thưòng bao gồm chủ thể, khách thể, các phưđng tiện, các phưđng thức của hoạt động để chuyển hóa các khách thể thành sản phẩm của hoạt động và văn hóa gắn trực tiếp vâi các giao tiếp xã hội

28

Các hoạt động văn hóa bao gồm các dạng hoạt động nhận thức, hoạt động hoán cải, hoạt động giao tiếp, hoạt động định hướng, hoạt động sáng tạo nghệ thuật, V V Do

đó, nội hàm của khái niệm văn hóa bao chứa cả văn hóa sản xuất, văn hóa giao tiếp, vản hóa tư duy, văn hóa cảm xúc và nhiều hoạt động văn hóa khác như văn hóa dân chủ, văn hóa khoan dung, quyền văn hóa và đa dạng hóa văn hóa mà Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hoá Liên hỢp quôc (UNESCO) đã đề xuất vào những năm cuối thế

kỷ XX và những năm đầu th ế kỷ XXL

Cách tiếp cận văn hóa từ phương diện hoạt động của com người đã mỏ rộng nội hàm của khái niệm văn hóa với toàn bộ hoạt động sinh tồn và hoạt động giao tiếp của con người; đưa vào nội hàm khái niệm văn hóa vô sô' các hoạt động sản xuất, đánh giá, nhận thức, lưu thông, phân phối, chính trị, đạo đức, luật pháp của con người; đã phân biệt bản thân sự hoạt động vối phương thức hoạt động như là mệt hiện tượng văn hóa Tuy nhiên, con ngưồi với tư cách

là một thực thể văn hóa, cho nên, phát triển văn hóa không th ể không quan tâm đến nhân cách với tư cách là sự

t ự p h á t triển của bản thân con người.

Văn hóa không chỉ khuôn gọn vào trình độ phát triển của con người trong quan hệ với tự nhiên, càng không thể chỉ tiếp cận văn hóa như phưđng thức hoạt động của con

ngưòi Văn hóa còn với tư cách là sự tự ph át triển của bản

thăn con người.

Với tư cách là một chủ thể xã hội hoạt động, năng lực ch.ủ yếu của con ngưòi được thể hiện qua các hoạt động có đổì tượng Năng lực nhận thức, đánh giá và sáng tạo đối

tượng là nhu cầu hoạt động của con người Có văn hóa vật thể và phi vật thể; sự đối tượng hóa các năng lực bản chất ngưòi đều có khả năng tạo ra văn hóa vật thể và cả văn hóa phi vật thể Đó là lao động đã được đối tượng hóa

Những vật thể vật chất hay tinh thần không chỉ là những nguyên liệu đơn thuần mà là những nguyên liệu đưỢc chế tác bỏi tài năng, lao động và sức mạnh của con người Có thể nói, con ngưòi đã tạo ra nhiều thuộc tính mới mà trước

đó các vật thể không có nhằm thỏa mãn nhu cầu của con ngưòi Phạm vi các nhu cầu càng rộng lổn thì thế giới đối tượng của con người và của các hoạt động sáng tạo văn hóa của con ngưồi càng phong phú

Văn hóa ở đây là quá trình con ngưòi đôl tượng hóa những năng lực bản chất của mình theo các thước đo và các chuẩn mực xã hội Nội dung thực tế của văn hóa là

sự phát triển bản thân con người với tư cách là con người xã hội Sự phát triển những năng lực sáng tạo của con người chính là sự phát triển văn hóa của con ngưòi Như vậy, văn hóa với tư cách là sự phát triển năng lực bản chất người thể hiện tính toàn diện của các nhu cầu, các năng lực sáng tạo, các tư liệu tiêu dùng, các hình thức giao tiếp, sự phát triển nhân tô" con người của lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất cũng như quan hệ

cải tạo thê giối, con ngưòi đã nâng cao được năng lực thể chất và tinh thần của mình Khi tạo nên th ế giối các đối tưỢng phong phú và đa dạng thì đồng thòi con người củng tạo ra và phát triển bản thân mình Vì thế, khi sản xuất thế giói đối tượng thì con người đồng thòi sản xuất

ra văn hóa; bởi chính trong quá trình ấy, con ngưòi đã làm biến đổi hoàn cảnh, những phẩm chất mới tạo ra những lực lượng mới, những quan niệm mói, những phương thức giao tiếp mói, những nhu cầu mới, những ngôn ngữ mối, những biểu tượng mới

Với tư cách vừa là chủ thể lịch sử, vừa là sản phẩm của lịch sử, con người đã gắn vối quá trình lịch sử văn hóa của mình Đó là quá trình con ngưòi tự sản sinh ra mình,

tự biến đổi mình và tự phát triển, về phương diện văn hóa, con người hiện ra không chỉ là thực thể hoạt động mà còn là thực thể tự phát triển

Trong văn hóa, hoạt động sản xuất xã hội của con người đã biến bản thân con ngưòi thành mục đích và sản phẩm của mình Các hoạt động của con người dù có tính

xã hội cũng thông qua các cá nhân và do đó, ý nghĩa sáng tạo bao gồm cả văn hóa cá nhân Sự tự hoạt động của cá nhân là một thực tế của các quá trình văn hóa Khi nói văn hóa là sự minh chứng sống động mức độ phát triển của con người thì con người ỏ đây có nghĩa là con người hoạt động, con người xã hội Chủ thể hoạt động văn hóa là toàn bộ các cá thể được kết hỢp với nhau trong một cộng đồng lịch sử nhất định Chủ thể hoạt động đã làm cho sự tồn tại của văn hóa dù là hoạt động cá nhân cũng nằm trong tổng thể mốĩ liên hệ của cá nhân này vói cá nhân

khác Có thê nói, văn hóa là sự minh chứng sống động cho mức độ phát triển phong phú và toàn diện về nhân cách vối tư cách là diện mạo phổ biến xã hội của các cá nhản.Văn hóa được tiếp cận từ quan điểm giá trị là quan điểm gắn con người vôi tự nhiên, với xã hội và với sự tự phát triển Quan điểm giá trị bao giò cũng vạch ra các quá trình xã hội hóa các quan hệ nhân tính, trình độ xã hội của các quan hệ giữa con ngưòi với con người Vì thế,

có thể nói, quan điểm giá trị coi văn hóa là biểu trưng của trình độ phát triển các quan hệ nhân tính thông qua cách thức, hoạt động sống và sáng tạo theo chuẩn Chân - Thiện - Mỹ có nội dung xã hội cụ thể Theo quan điểm giá trị học mácxít, văn hóa là những tương tác do con người tạo ra nhằm thể hiện năng lực của con người

để biến cải bản thân con người với tư cách là sự hình thành lịch sử hiện thực của con người Có thể nói rộng

ra, về phương diện giá trị học, văn hóa là một quá trình biến con ngưồi sinh học thành con người xã hội, tạo ra

tư cách độc nhất vô nhị của con người là một cá nhân toàn vẹn, một chủ thể năng động của các quá trìn h vận động lịch sử

Cội nguồn của mọi hiện tượng vàn hóa đều gắn con người vối tự nhiên, với xã hội, với sự tự phát triển của bản thân con người Văn hóa là thế giâi của con người, do con người sáng tạo ra và vì sự sinh tồn cũng như giao tiếp của con ngưòi Chính vì thế, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nhận định: “Văn hóa là sự tổng hớp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài ngưồi đã sản sinh

32

ra nhằm thích ứng những nhu cầu đòi sông và đòi hỏi của

sự v S in h tồn”'

Như vậy, theo cách tiếp cận giá trị học mácxít thì văn hóa là toàn bộ những giá trị mà con người đã tạo ra Nó là bán sao của hoạt động người và trở thành giới tự nhiên thứ hai của con người Văn hóa chỉ tất cả các thành tựu vật chất và tinh thần của con người như những phương thức lao động, sinh hoạt, các thể chế, kiến thức, kỹ năng, chuẩn mực, tín ngưỡng, tập quán, mà chúng ta có thể sồ thấy, nghe thấy, cảm thấy ỏ tất cả các thời đại

Trong quan niệm giá trị học mácxít, con người trưỗc hết là một thực th ể văn hóa so vối tất cả các động vật còn lại Trong bản chất sâu nhất, các động vật không có các quan hệ văn hóa dù nó biết bơi lội, trèo cây, hái quả và sử dụng một vài cành cây, hòn đá để sinh tồn và tự vệ Hoạt động của các cá thể động vật này đều là bản năng được định trước bởi các chương trình sinh học Các chương trình này được truyền cho các thế hệ sau chỉ bằng con đường sinh học Các hoạt động bắt chước của một vài loài vật không tích luỹ đưỢc từ thế hệ này qua thế hệ khác Chỉ có con người mới có các quan hệ văn hoá

Con ngưòi có một kết cấu đặc biệt mà Ph.Ăngghen đã miêu tả trong tác phẩm Biện chứng của tự nhiên, đó là các cẳng chân, bàn chân, ngón tay cái có trụ xoay, th ế đứng thẳng, bộ óc lớn, sốhg thành nhóm, có các chương trình sinh đẻ chủ động, nuôi dạy con cái dài ngày và đặc

1 HỒ Chí Minh: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội,

1995, t.3, tr.431.

biệt là đã biết sáng lạo công cụ lao động Từ cơ chế sinh học này, con người là một động vật duy nhất biểu trưng cho văn hóa.

Trên quan điểm giá Lrị học mácxít, đứa trẻ mới sinh chỉ mang những tiềm năng văn hóa Đề trở thành một nhân cách văn hóa, nó phải tắm mình trong các quan hệ

xã hội, những phong tục, những tập quán, những chuẩn mực, những giá trị đạo đức, pháp ]ý, những thành tựu văn hóa Nhò có sự kết hợp của bộ óc lớn với đôi bàn tay hữu ích đã cho phép con người có cách thức giao tiếp và sinh tồn mang các đặc Irưng văn hóa Những phát minh và sáng chế của não, bàn tay, cái lưỡi, ngôn ngữ, biểu tượng, đạo đức, lối sống là những sản phẩm văn hóa độc nhất

vô nhị của con ngưòi Mỗi thê hệ người đã trao truyền và

bù đắp thêm các hình thức văn hóa đã có, tiếp tục nhận thức, sáng tạo và đánh giá trở thành sự kê thừa bất tận.Vối cách tiếp cận giá trị học mácxít, văn hóa hiện ra trước chúng ta như một kho của cải vật chất và tinh thần, một thiên nhiên thứ hai do con ngưòi sáng tạo ra Văn hóa trong cách tiếp cận này là tổng thể những thành tựu của

xã hội trong mọi hoạt động sản xuất ra các giá trị vật chất

và tinh thần, kết quả của sự phát triển năng lực hoạt động

có đối tượng của con người, bao gồm các năng lực nhận biết, cải tạo, đánh giá và sáng tạo đốì tượng C.Mác gọi đó

là năng lực đối tượng hóa bản chất của con người Các đối tưỢng này không phải là sản phẩm vốn có của tự nhiên mà

do hoạt động thực tiễn của con người tạo nên từ th ế hệ này nốì tiếp thê hệ khác Chúng vừa là kết quả của quá trình phát triển của chính bản thân con ngưòi, vừa là quá trình34

hiện thực hóa thế giối đồ vật trong những hình thức phong phú do nhu cầu của con ngưòi tạo ra Đó chính là quá trình văn hóa hóa năng lực bản chất của con người.

Trên quan điểm giá trị học mácxít, văn hóa xuâ’t hiện vừa là sự phát triển bản thân con người, vừa là thành quả lao động của con người, bao gồm các công cụ, kỹ Ihuật chế tác, tín ngưỡng, nếp sống, khoa học, nghệ thuật, đạo đức, là một môi trường mang giá trị nhân tạo Văn hóa chính là tổng thể các giá trị do con ngưòi tạo ra như lòi khẳng định của Tổng Giám đốic UNESCO, ông Federico Mayor Zaragoza trong bài phát biểu chính thức phát động Thập kỷ th ế giới p h á t triển văn hóa (1988 - 1997) cuối thê kỷ XX: Văn hóa là một bộ phận không thể tách ròi khỏi cuộc sông và nhận thức - một cách hữu thức cũng như vô thức - của các cá nhân và các cộng đồng Văn hóa là tổng thể sông động các hoạt động và sáng tạo trong quá khứ và trong hiện tại Qua các th ế kỷ, hoạt động sáng tạo ấy đã hình thành nên một hệ thống các giá trị, các truyền thống và thị hiếu - những yếu tô" xác định tính riêng của mỗi dân tộc

Hệ thống các giá trị mà ông Mayor Zazagoza đề cập đó

là hệ thôVig các giá trị vật chất, hệ thốhg các giá trị tinh thần và hệ thống các giá trị nhân cách, tức là các hệ thốhg giá trị phát triển chính bản thân con người Các giá trị này đều tương tác và có mốì quan hệ biện chứng; không có

hệ thông giá trị nào mà không có mốì quan hệ hữu cđ với các hệ thôVig giá trị kia Các giá trị vật chất có quan hệ hữu cơ với các giá trị tinh thần và nhân cách; ngược lại các

giá trị nhân cách được thể hiện rõ nét trong các giá trị tinh thần do cá nhân và cộng đồng sáng tạo nên.

Dù là ngôn ngữ biểu tượng, tín ngưỡng, tôn giáo, xúc cảm, các trò chơi, khoa học, nghệ thuật , dù là giao tiếp hay sinh tồn thì văn hóa luôn luôn thể hiện bản chất xã hội của mình Xã hội, trong cơ cấu của nó là một tập đoàn người, một bộ tộc, một dân tộc, một tổ chức, một tầng lốp, một giai cấp có quan hệ với nhau về mặt sinh tồn và giao tiếp Văn hóa lan tỏa trong hầu hết các quan hệ xã hội Nó gắn kết các hoạt động của con ngưồi với nhau tạo nên tập quán ứng xử, xúc cảm, tín ngưỡng Văn hóa cung cấp nguồn năng lượng cho xã hội, đề xuất các giải pháp kỹ thuật đã được thử nghiệm để giảm thiểu sự xung đột và tốì đa hóa sự hỢp tác xã hội

Giữa xă hội và văn hóa có một đường biên rất mò nhưng tiếp cận giá trị học mácxít cần phải làm rõ đưòng biên đó để xác định vai trò và chức năng của văn hóa trong đòi sông xă hội Chung quanh mốì quan hệ giữa văn hóa và xã hội có râ't nhiều quan điểm khác nhau Có quan điểm đồng nhất xã hội với văn hóa, bởi vì văn hóa cũng là xã hội, cũng là tổng thể những liên hệ, những quan hệ xã hội Văn hóa biểu thị sự thống nhất giữa tính ngưồi và tính xã hội Giá trị học mácxít khẳng định bản chất ngưòi của tự nhiên chỉ tồn tại đốí với con người xã hội và chỉ trong xã hội, tự nhiên đối vối con ngưòi mới là mắt xích gắn con người với con ngưòi Tuy nhiên, môi trường tự nhiên nguyên sơ và môi trường tự nhiên thứ hai do con ngưòi tạo ra là khác nhau; cũng như xã hội và

36

con ngưòi là không đồng nhất Do đó, văn hóa không phải

là một bộ phận biệt lập của xã hội, mà nó có liên quan đến chính trị và kinh tế, nhưng văn hóa không phải là chính trị và kinh tế Người ta có thể ví xã hội như những diễn viên trong một vỏ kịch và văn hóa giông như kịch bản để diễn thì văn hóa chỉ thể hiện một khía cạnh nhất định của xã hội Ván hoá được coi là phương thức hoạt động, là nhân cách, là chức năng của xã hội. Văn hóa không bao chiếm một bộ phận các hoạt động xã hội mà thường là phương thức hoạt động xã hội, cách thức sinh hoạt xã hội, phong cách thực hiện các hoạt động xã hội

Ngưòi ta thường nói văn hóa là cơ sở kỹ thuật học của các hoạt động xã hội Chúng bao gồm tư liệu và công cụ sản xuất vật chất và tinh thần, động cơ đạo đức, lý tưỏng thẩm mỹ, thê giới quan

Sự tác động qua lại giữa văn hóa và xã hội được thể hiện thông qua hoạt động ngưòi, bởi vì văn hóa là cái thước đo nhân bản, đăc tính sinh vât - xã hôi của con người Bằng văn hóa, con người duy trì các quan hệ xã hội thông qua các hệ giá trị và chuẩn mực Văn hóa khác với

xã hội Văn hóa có cơ cấu nội tại và có quy luật kế thừa mang tính độc lập tương đối so với sự phát triển xã hội và

sự chê ước của xã hội đốì với văn hóa do tiến trình lịch sử quy định

Chính C.Mác và Ph.Ãngghen nhiều lần khi bàn tới đặc tính kế thừa của các hình thái ý thức xã hội đã khẳng định tính độc lập tương đốì của văn hóa Các quá trình văn hóa diễn ra trong xã hội không trùng khít hoàn toàn vối các điều kiện kinh tế - xã hội, mặc dù văn hóa là một

bộ phận của kiến trúc thượng tầng Các chế ưốc xã hội có ảnh hưởng đa chiểu đến văn hóa thông qua rất nhiều tương tác trung gian.

Khác với nhiều quan điểm ngoài mácxít tiếp cận với văn hóa, giá trị học mácxít khẳng định văn hóa có tính độc lập tương đốỉ, nhưng trong chiều sâu của mình, nó mang tính dân tộc đậm đà Nói đến văn hóa là nói đến dân tộc Tính dân tộc thể hiện trước tiên ớ truyền thông, ở sự bền vững và dộc đáo Truyền thống dân tộc được đặc trưng bởi truyền thông văn hóa Các cơ chê của truyền thông dân tộc được lưu giữ trong các truyền thống văn hóa Văn hóa gìn giữ gương mặt của dân tộc, tiếp biến các giá trị mới làm đa dạng hóa truyền thống của mình, lưu giữ tính đặc thù dân tộc, tạo ra sự khác biệt văn hóa vừa là nguồn cội của sự thôVig nhất trong đa dạng vừa là gốc rễ của sự phát triển văn hóa

Sự phát triển văn hóa là một quá trình đầy mâu thuẫn Song song với tính dân tộc, văn hóa còn chứa đựng các quan hệ giai cấp Tất cả các nên văn hóa theo chuẩn mực giai cấp có thể chia thành ba nhóm; một là,

những nhóm không thể áp dụng chuẩn mực giai cấp như các mặt ngôn ngữ, khoa học và nhiều trò chơi có tính phổ biến; hai là, những nhóm văn hóa có nội dung nhân loại, nhưng đồng thời ồ một mức độ nhất định, nó có mang dấu ấn của lợi ích giai cấp về một sô phong tục, tập quán, giá trị đạo đức; ba là, những hiện tưỢng, những quan hệ, những lý tưỏng, những niềm tin hoàn toàn có tính giai cấp, đặc biệt trong lĩnh vực chính trị.Tiếp cận vdi tính giai cấp của văn hóa không chỉ mang38