Phương pháp “Quan sát” - Phương pháp quan sát là hình thức dạy học GV hướng dẫn học sinh cách sử dụng các giác quan để tri giác trực tiếp, có mục đích các đối tượng trong Tự nhiên- xã hộ
Trang 1CHUYÊN ĐỀ NỘI DUNG, PHƯƠNG PHÁP VÀ TIẾN TRÌNH DẠY HỌC MÔN TỰ NHIÊN XÃ HỘI LỚP 1 BỘ SÁCH CHÂN TRỜI SÁNG TẠO
I MỤC TIÊU:
- Giúp giáo viên nắm nội dung chương trình, cách sử dụng đồ dùng thiết
bị dạy học và lựa chọn các phương pháp phù hợp để giảng dạy môn TNXH lớp 1 đạt hiệu quả
- Biết cách soạn giáo án và thực hành tiết dạy theo phương pháp dạy học tích cực
II NỘI DUNG
1 Nội dung, chương trình môn tự nhiên và xã hội 1.
a Các chủ đề: gồm 6 chủ đề và 32 bài thực hiện trong 70 tiết/năm Cụ thể:
Chủ đề 1: Gia đình (10 tiết) Chủ đề 2: Trường học (10 tiết) Chủ đề 3: Công đồng-địa phương (10 tiết) Chủ đề 4: Thực vật và động vật (12 tiết) Chủ đề 5: Con người và sức khỏe (14 tiết) Chủ đề 6: Trái đất và bầu trờ (8 tiết)
b Cấu trúc một chủ đề: Gồm 3 phần
- Trang chủ đề: Giới thiệu tên chủ đề và hình vẽ minh họa thể hiện nội dung đặc trưng của chủ đề
- Các bài học trong chủ đề
- Ôn tập chủ đề: Là hệ thống các bài tập và nhiệm vụ học tập được thể hiện qua việc hoàn thành những sơ đồ, trả lời câu hỏi, xử lí tình huống, thực hành tham quan, tìm hiểu thực tế,…
c Cấu trúc một bài học:
Có 32 bài học (Bao gồm cả các bài ôn tập chủ đề); mỗi bài học được trình bày theo cách tiếp cận gắn với những năng lực đặc thù và gợi ý thống nhất dạy trong 2 tiết, ở mỗi tiết có cấu trúc thống nhất, cụ thể:
- Phần mở đầu: Là những yeu cầu cần đạt và hoạt động khởi động
- Phần nội dung chính: Là phần kiến thức mới, luyện tập và vận dụng Các nội dung này được trình bày xen kẽ nhau thông qua những hoạt động học tập được tổ chức theo hướng tiếp cận hướng đến nhóm năng lực đặc thù của môn Tự nhiên xã hội
- Phần kết bài học: Là những câu văn, ca dao hay tục ngữ ngắn gọn thể hiện rõ nội dung cần biết và những từ khóa được nhấn mạnh trong bài học
Trang 22 Sử dụng đồ dùng thiết bị dạy học
Đối với mục tiêu giáo dục Tiểu học và trương trình môn học nói chung, môn Tự nhiên và xã hội nói riêng đều được tác giả thiết kế trên phần mềm hanhtrangso.nxbgd.vn Giáo viên thực hiện đăng kí tài khoản, mật khẩu và kích hoạt bộ sách để thực hiện tiết dạy công nghệ cho tiết học thêm sinh động, học sinh yêu thích và dễ nắm bắt hơn
Thiết kế giáo án điện tử trong đó có thiết kế các hiệu ứng theo quy trình tiết dạy để hướng dẫn HS quan sát, thảo luận nhóm… Bằng các hình ảnh động,
cụ thể HS dễ dàng nắm được nội dung từng bài
Sử dụng đồ dùng dạy học được cấp có trong thư viện như: Bộ tranh về phòng tránh xâm hại, bộ tranh về cơ thể và các giác quan, bộ tranh về tự giác làm việc của mình, bộ tranh về thực hiện nội dung trường lớp v.v… (khi dạy ngoài trời hoặc lúc cần thiết)
Khi sử dụng đồ dùng dạy học cần lưu ý một số điểm sau:
- Lựa chọn đồ dùng dạy học phù hợp với nội dung bài học
- Cần nghiên cứu, sử dụng thành thạo các loại đồ dùng
- Lựa chọn đúng thời điểm phù hợp để đưa ra từng loại đồ dùng
- Cần huy động tối đa những đồ dùng học tập học sinh có thể chuẩn bị được để phục vụ cho các hoạt động tập thể như tranh ảnh, vật thật
- Học sinh cần chuẩn bị đầy đủ các đồ dùng học tập mà giáo viên đã giao cho để tham gia xây dựng bài học một cách hiệu quả
3 Phương pháp dạy học:
a Phương pháp “Quan sát”
- Phương pháp quan sát là hình thức dạy học GV hướng dẫn học sinh cách
sử dụng các giác quan để tri giác trực tiếp, có mục đích các đối tượng trong Tự nhiên- xã hội, nhằm tiếp nhận thông tin mà không có sự can thiệp vào quá trình diễn biến của các sự vật, hiện tượng đó
- Phương pháp quan sát được sử dụng phổ biến trong dạy học môn Tự nhiên và Xã hội
- Quá trình quan sát giúp học sinh nhận biết hình dạng, đặc điểm bên ngoài của các chủ đề
- Sử dụng phương pháp quan sát tạo được hứng thú học tập cho học sinh, phù hợp quá trình nhận thức học sinh tiểu học
- Dạy học sử dụng phương pháp quan sát giúp giáo viên tiết kiệm lời giảng kèm theo ví dụ minh họa làm cho bài giảng sinh động, cụ thể, hấp dẫn
- Phương pháp quan sát dễ kết hợp các phương pháp khác như phương pháp phân tích giảng giải, phương pháp thảo luận nhóm, phương pháp đàm thoại,
…làm cho bài giảng không nhàm chán
Tiến trình tổ chức quan sát
Trang 3* Bước 1: Lựa chọn đối tượng quan sát
Khi đã xác định được đối tượng quan sát, tuy theo từng nội dung học tập
mà giáo viên lựa chọn đối tượng quan sát phù hợp trình độ học sinh và điều kiện của địa phương
Đối tượng quan sát có thể là các sự vật hiện tượng, các mối quan hệ đang diễn ra trong môi trường tự nhiên - xã hội hoặc các tranh ảnh, mô hình, mẫu vật,
sơ đồ, … Diễn tả các sự vật hiện tượng đó Khi lựa chọn đối tượng quan sát giáo viên nên ưu tiên lựa chọn các vật thật để giúp học sinh hình thành biểu tượng sinh động
VD: Bài 23: Các giác quan của em( TN-XH lớp 1 Trang 96)
Đối tượng quan sát: Tranh ảnh chụp hoặc vẽ các vật thể để nêu được tên và chức năng của các giác quan có trong SGK
Đối tượng của môn Tự nhiên và Xã hội rất đa dạng, phong phú và gần gũi với học sinh Vì vậy, bên cạnh tranh ảnh, mẫu vật, mô hình, … Giáo viên cần sử dụng khung cảnh thiên nhiên xung quanh gia đình, trường học và các hoạt động sống ở địa phương để tạo cơ hội cho các em được quan sát trực tiếp
* Bước 2: Xác định mục đích quan sát
Trong một bài học, không phải mọi kiến thức cần lĩnh hội đều được rút ra
từ quan sát Vì vậy, giáo viên cần xác định rõ việc tổ chức cho học sinh quan sát nhằm đạt mục tiêu, kiến thức, kỹ năng nào?
* Bước 3: Tổ chức và hướng dẫn học sinh quan sát
Giáo viên có thể tổ chức cho học sinh quan sát theo cá nhân, theo nhóm hoặc cả lớp, điều này phụ thuộc vào số đồ dùng chuẩn bị được và khả năng quản
lý của giáo viên cũng như khả năng tự quản, hợp tác nhóm của học sinh
Tuỳ theo mục đích và đối tượng quan sát, giáo viên hướng dẫn cho các em
sử dụng các giác quan để phán đoán, cảm nhận sự vật hiện tượng (mắt nhìn, tai nghe, tay sờ, mũi ngửi…) thông qua hệ thống câu hỏi, bài tập Hệ thống câu hỏi, bài tập được xây dựng dựa trên mục đích quan sát và trình độ hiểu biết của học sinh nhằm: Hướng học sinh đến đối tượng quan sát
* Bước 4: Tổ chức cho học sinh báo cáo kết quả về đối tượng được quan sát.
Sau khi quan sát, thu thập thông tin, học sinh xử lý các thông tin thông qua hoạt động (phân tích, đối chiếu, so sánh, tổng hợp, nhận xét, …) để rút ra kết luận khoa học về các đối tượng
Hình thức báo cáo có thể bằng lời, phiếu học tập, hay phương tiện dạy học Giáo viên tổ chức cho học sinh hoàn thiện các kiến thức, kỹ năng và bổ sung các kiến thức cần thiết
Giáo viên cần lưu ý để sử dụng phương pháp quan sát đúng lúc, đúng chỗ sẽ phát huy được hiệu quả tốt nhất và giúp học sinh tiếp thu bài học một cách chủ động nhất
Lợi ít của việc sử dụng phương pháp quan sát:
Trang 4- Học sinh biết sử dụng tất cả các giác quan vào việc quan sát đối tượng.
- Học sinh phát triển năng lực tư duy
- Học sinh có thể quan sát được tất cả các sự vật trong tự nhiên mà không cần đến sự giúp đỡ
b) Phương pháp hợp tác theo nhóm
Đây là phương pháp không chỉ phổ biến trong môn TNXH mà còn phổ biến ở tất cả các môn học khác trong đó giáo viên tổ chức cho học sinh cùng làm việc với nhau trong nhóm để giải quyết một vấn đề được đặt ra, nhằm đạt được mục tiêu học tập Thực hiện dạy học theonhóm thường theo các bước như sau:
* Bước 1: Phân công nhiệm vụ và hướng dẫn cho cả lớp.
GV nêu vấn đề xác định nhiệm vụ cho học sinh, tổ chức cho học sinh theo nhóm và giao nhiệm vụ cho từng nhóm hướng dẫn các em làm việc theo nhóm của mình
* Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ theo nhóm.
Học sinh sẽ thực hiện thảo luận, trao đổi trong nhóm cho từng nhiệm vụ phân công các thành viên trong nhóm đảm nhiệm những nhiệm vụ, cá nhân sẽ làm việc độc lập rồi trao đổi thảo luận trong nhóm, nhóm sẽ cử đại diện trình bày kết quả làm việc
* Bước 3: Trình bày, thảo luận tổng kết trước lớp.
Lưu ý tổ chức học tập theo nhóm chỉ thực hiện nhóm từ 4 đến 6 học sinh là phù hợp, không nên tổ chức nhóm lớn nhiều học sinh thì một số học sinh sẽ không có nhiệm vụ, từ đó dẫn đến học sinh ngồi chơi và thụ động Và cần chú ý phân công hợp lí từng nhiệm vụ trong nhóm theo đúng khả năng của học sinh
Lợi ít của việc sử dụng phương pháp hợp tác theo nhóm:
- Phát triển năng lực giao tiếp
- Học sinh biết giúp đỡ chia sẻ thông tin cùng bạn bè
- Học sinh giải quyết nhanh nhiệm vụ học tập được phân công
c) Phương pháp trò chơi học tập
Trò chơi học tập là một trong những phương pháp dạy học được sử dụng trong môn Tự nhiên và xã hội ở bậc Tiểu học Đối với học sinh lớp một với đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi của các em thì trò chơi học tập là một trong những phương pháp rất quan trọng giúp các em chiếm lĩnh được kiến thức mới
d) Phương pháp hỏi đáp
Là phương pháp trong đó việc đối thoại giữa giáo viên và học sinh được tiến hành trên cơ sở hệ thống câu hỏi nhằm tìm ra những kiến thức
Có tác dụng tốt đối với việc huy động vốn tri thức và kinh nghiệm đã có ở học sinh vào việc tìm tòi kiến thức mới, đồng thời khơi dậy ở học sinh tính tích cực suy nghĩ
Trang 5Đối với môn Tự nhiên và Xã hội lớp 1 phương pháp hỏi đáp cũng là phương pháp giúp cho học sinh có hứng thú trong việc học tập Thông qua câu hỏi của giáo viên, học sinh suy nghĩ tìm tòi và trả lời cũng đã giúp cho các em bước đầu hình thành tư duy trừu tượng
Khi nghe học sinh trả lời các câu hỏi, giáo viên sẽ sửa cho học sinh không những về kiến thức của môn Tự nhiên và Xã hội, mà còn sửa cho học sinh cách trả lời thành câu, cách dùng từ ngữ cho đúng nghĩa…Từ đó giúp học sinh càng hoàn thiện hơn
e) Phương pháp tương tác.
Tương tác được mọi người hiểu là những hành động giao tiếp, tiếp xúc giữa một đối tượng với một đối tượng, với tập thể hay với nhóm, hay một cộng đồng người Từ đó con người có thể tương tác để hiểu nhau nhiều hơn, đồng thời có thể chia sẻ, tâm sự với nhau, thông qua sự tương tác
Đối với 1 tiết dạy có hiệu quả thì phương pháp tương tác giữa giáo viên với học sinh, học sinh với học sinh không thể thiếu trong một tiết dạy Đối với phương pháp này giáo viên có thể áp dụng ở mọi hoạt động trong bài học
f) Phương pháp trải nghiệm.
Trãi nghiệm là phương pháp được sử dụng phổ biến trong các môn học hiện nay không chỉ riêng môn TNXH
Đối với học sinh tiểu học, tư duy trực quan cụ thể còn chiếm ưu thế, trãi nghiệm kiến thức mới có ý nghĩa lớn lao trong việc tạo ra niềm tin có cơ sở khoa học và có kiến thức mới Học sinh dễ hiểu hơn các sự việc diễn ra trong thự tế,
do đó kích thích được sự say mê và hứng thú trong học tập
Trong quá trình trãi nghiệm dưới sự hướng dẫn của giáo viên chủ, học sinh được quan sát, thực hành góp phần hình thành cho học sinh kỹ năng, kỹ xảo thực hành và vận dụng tri thức vào thực tiễn
4 Hình thức và tiến trình dạy 1 tiết
Giáo viên cần nắm được mục tiêu đổi mới của môn học nhằm tăng cường hoạt động học tập của cá nhân học sinh nên tổ chức dạy và học theo hướng sáng tạo là trọng tâm của việc đổi mới Vì vậy để đưa học sinh trở thành chủ thể nhận thức, chủ động, tích cực tiếp thu kiến thức mới, giáo viên cần tổ chức các hoạt động dẫn dắt học sinh chiếm lĩnh kiến thức mới theo hướng hoạt động tích cực hóa Muốn vậy người giáo viên cần xác định đúng tầm quan trọng của môn học,
ý nghĩa của môn học để đảm bảo các yêu cầu:
- Dạy đủ số tiết, số bài quy định
- Dạy đủ thời gian, đi đúng quy trình đã thống nhất của một tiết dạy
- Dạy đúng theo hướng đổi mới các phương pháp, tổ chức hoạt động học tập để học sinh tích cực xây dựng bài tạo hứng thú học tập cho các em
Khi tổ chức hoạt động học tập giáo viên cũng cần chú ý đến nghệ thuật thu hút học sinh Tạo ra động cơ thúc đẩy học tập như: tuyên dương, khen ngợi,… kịp thời Thực hiện đúng theo TT27 Kĩ thuật giao việc cho học sinh cũng cần
Trang 6phải khéo léo Mỗi câu hỏi đưa ra cần đảm bảo tính vừa sức, phù hợp Làm sao
để mỗi đối tượng học sinh đều lĩnh hội được kiến thức bài học một các đầy đủ, sáng tạo Học sinh phải thấy được chính các em là người tìm ra kiến thức và có hứng thú khi học tập
a Về hình thức tổ chức dạy học:
- Bài học lên lớp: Có thể tổ chức gồm các hình thức như: Hoạt động chung
cả lớp (khi cần định hướng về yêu cầu cần đạt của bài học, những kết luận chính, giải thích những kiến thức khó, trừu tượng,…); cá nhân (khi quan sát trả lời câu
hỏi của giáo viên và bạn học, thực hành các nhiệm vụ học tập và rèn luyện của
bản thân); nhóm (khuyến khích sử dụng trong phần lớn các hoạt động dạy học
tạo cơ hội cho học sinh được tương tác nhằm hình thành những năng lực nhận thức khoa học…) , trò chơi học tập,…
- Dạy học tại hiện trường: Phải gắn liền với nội dung bài dạy, hiện trường phải có liên quan đến kiến thức bài học Những hiện trường có thể khai thác, sử dụng để dạy môn TNXH lớp 1 là: Sân trường, vườn trường, khu vực xung quanh trường học, một số công trình công cộng gần trường
- Tham quan: Trong quá trình giảng dạy giáo viên cũng có thể cho học sinh tham quan các công trình công cộng; vườn bách thú; khu du lịch sinh thái, rừng quốc gia,…
b Tiến trình dạy 1 tiết học:
b.1 Yêu cầu cần đạt:
Giúp giáo viên và học sinh định hướng về mục tiêu và nội dung bài học cần hướng đến Tuy nhiên đối với học sinh lớp 1, do khả năng đọc còn hạn chế nên giáo viên có thể dựa vào yêu cầu cần đạt để định hướng giúp học sinh có cái nhìn tổng quát về nội dung bài sẽ học
b.2 Hoạt động khởi động và khám phá:
Đây là hoạt động tạo hứng thú, gợi gợi và kết nối những hiểu biết đã có của học sinh vào quá trình học bài mới thông qua bài hát, trờ chơi, câu lệnh thực hiện hoạt động hoặc đàm thoại giữa giáo viên và học sinh
- Tổ chức hoạt động khởi động thông qua bài hát: Chọn bài hát theo chủ đề nội dung bài học Hát tập thể hoặc múa, hát theo nhạc, video nhằm tạo tâm thế hào hứng bắt đầu bài học mới Sau đó đưa ra các câu hỏi để học sinh dự đoán, huy động hoặc bộc lộ những hiểu biết đã có vào bài học mới
- Tổ chức hoạt động thông qua trò chơi: Đây là cách thức phù hợp và hấp dẫn với học sinh lớp 1 Khi tổ chức trò chơi, giáo viên nên cân nhắc, lựa chọn trò chơi không chỉ phù hợp với học sinh, mà còn phải liên quan và phục vụ đắc lực cho việc khơi gợi cho những kiến thức, kỹ năng tiền đề để kết nối với bài học mới
b.3 Hoạt động hình thành, phát triển năng lực nhận thức, tìm hiểu.
- Đây là hoạt động giúp học sinh xây dựng kiến thức khoa học mới, thay đổi những quan niệm chưa đúng, bổ sung những quan niệm chưa đầy đủ thông
Trang 7qua các hoạt động quan sát, kể chuyện, đàm thoại, thảo luận nhóm,… trên các mô hình, tranh ảnh, tài liệu
- Sản phẩm của hoạt động này là học sinh nêu được những hoạt động nhận xét, trả lời được câu hỏi, tự nêu được giá trị đạo đức, nhân văn được rút ra từ bài học hoặc những tri thức khoa học của bài học
- Khi tổ chức hoạt động dạy học này, giáo viên có thể khai thác và sử dụng tranh ảnh, ngữ liệu đã có trong sách giáo khoa hoặc có thể sử dụng các tài liệu, phương tiện dạy học sẵn có của trường, lớp, địa phương, huy động tối đa sự chuẩn bị và tham gia của học sinh để hoạt động
- Các phương pháp dạy học được vận dụng để tổ chức hoạt động dạy học này khá đa dạng và phong phú, giáo viên có thể sử dụng phương pháp quan sát,
kể chuyện kết hợp với đàm thoại, thỏa luận nhóm, dạy học nêu vấn đề… để hình thành và phát triển năng lực nhận thức khoa học; qua đó hình thành năng lực tìm hiểu, khám phá môi trường tự nhiên và xã hội xung quanh
b.4 Hoạt động vận dụng kiến thức, kỹ năng đã học.
- Giúp học sinh huy động, hệ thống hóa kiến thức, kỹ năng của môn tự nhiên và xã hội để giải quyết các vấn đề cụ thể của cuộc sống hàng ngày một cách có hiệu quả Thông qua việc trao đổi với bạn học, thực hành phân loại các
sự vật, hiện tượng; tham gia các trò chơi, xử lý các tình huống, học sinh củng cố kiến thức, nhìn nhận, đánh giá lại kiến thức, kỹ năng vừa hình thành, đưa kiến thức, kỹ năng mới học vào hệ thống kiến thức, kỹ năng của bản thân
- Học sinh liên hệ được bản thân, lựa chọn và giải thích đưa ra cách ứng
xử, giải quyết vấn đề phù hợp; Thực hành làm một số việc làm cụ thể trong cuộc sống hàng ngày có liên quan đến nội dung bài học
- Giáo viên có thể tăng cường sử dụng các nhóm phương pháp và kỹ thuật dạy học theo hướng trải nghiệm cho học sinh như: Trò chơi, sắm vai, thảo luận nhóm, điều tra
b.5 Em cần biết
- Hệ thống lại nội dung và giá trị trọng tâm của bài học bằng những câu văn ngắn hoặc câu thơ, câu tục ngữ dễ đọc, dễ hiểu và dễ nhớ
- Sản phẩm của hoạt động này là học sinh nói, hiểu và có khả năng nhớ được những nội dung và giá trị trọng tâm được nhấn manh ở mỗi tiết học
b.6 Từ khóa
Là những từ trọng tâm của bài học, giúp học sinh bổ sung và làm giàu thêm vốn từ của mình Việc rút ra và ghi nhớ các từ khóa nên được thực hiện vào cuối bài học, sau khi học sinh đã được tham gia tất cả các hoạt động trong bài
III KẾT LUẬN
Để tổ chức dạy học môn Tự nhiên và Xã hội lớp 1 đạt hiệu quả, Giáo viên cần chú ý các vấn đề :
- Giáo viên cần nắm vững được kiến thức xuyên suốt trong toàn cấp học đối với môn Tự nhiên và Xã hội nói riêng và các môn học nói chung
Trang 8- Giáo viên cũng cần có kiến thức tích hợp cho từng bài, từng chủ điểm, trong từng khối lớp để thuận tiện trong việc thiết kế bài học, định hướng các phương pháp dạy học trong từng chủ điểm cho phù hợp
- Nắm được các kiến thức có liên quan ở các môn học khác để vận dụng phối hợp trong việc hướng dẫn học sinh nắm bắt kiến thức
- Đặc biệt cần động viên khuyến khích học sinh thường xuyên Giúp học sinh tự tin và chủ động hơn trong việc chiếm lĩnh kiến thức
- Giáo viên có thể vận dụng linh hoạt các hình thức dạy học theo cá nhân, theo nhóm nhỏ, theo lớp ở trong hoặc ngoài phòng học Tổ chức trò chơi học tập
để khuyến khích học sinh tích cực hoạt động chiếm lĩnh kiến thức
- Ngoài ra đồ dùng dạy học là phương tiện không thể thiếu trong những tiết dạy Sưu tầm và sử dụng đồ dùng trực quan hợp lý và có hiệu quả
- Tích cực sử dụng giáo án trình chiếu để giới thiệu đến học sinh nhiều hình ảnh sinh động trong thực tế
Duyệt của BGH Thạnh Hòa, ngày … tháng … năm 2021
Người báo cáo
Trần Thị Bé Huyền