TẠP CHÍ CŨNG THŨONGSự PHÁT TRIỂN CỦA THỊ TRƯỜNG TRÁI PHIẾU DOANH NGHIỆP ở VIỆT NAM • PHẠM THỊ NGỌC MAI TÓM TẮT: Thịtrườngtráiphiếudoanh nghiệp TPDN tiếptụclà kênh huy động vốn quantrọn
Trang 1TẠP CHÍ CŨNG THŨONG
Sự PHÁT TRIỂN CỦA THỊ TRƯỜNG
TRÁI PHIẾU DOANH NGHIỆP ở VIỆT NAM
• PHẠM THỊ NGỌC MAI
TÓM TẮT:
Thịtrườngtráiphiếudoanh nghiệp (TPDN) tiếptụclà kênh huy động vốn quantrọng của các doanh nghiệpvới khối lượng pháthành đạt trên 623.616 tỷđồng,trong đó khôi lượng trái phiếu
doanh nghiệppháthànhriêng lẻchiếm94,5%, còn lại là tráiphiếu doanh nghiệp pháthành ra
công chúng chiếm 5,5% tổng khối lượngpháthành Trong đó, các tổ chức tín dụng(TCTD) và
doanh nghiệpbất độngsản là các nhà phát hành lớn nhâ'ttrênthịtrường Điều nàygâyra những
rủi ro tiềm ẩn cho các nhà đầutư, cần giám sátchặtchẽ để thị trường phát triểnlành mạnh Bài
viết phântích sựpháttriển của thịtrường tráiphiếu doanh nghiệpViệt Namnăm 2021 và cảnh báo những rủi ro tiềm ẩncho các nhàđầu tư
Quymô thị trường TPDN ngày càng chiếm tỷ
trọng lớn trong tổng quy môdư nợ tín dụng của nền
kinh tế Cụ thể, tính đến hết quý 2/2021, dư nợ
TPDN chiếm khoảng 11% tổngdư nợ cả nền kinh
tế, tăng49% so vớicùng kỳ năm2020 (Hình1)
Tổng khối lượng phát hànhtráiphiếutrong quý
III/2021 đạt 159,670 tỷ đồng Trong đó, tỷ lệ phát
hànhriêng lẻchiếm 98.7%, chỉ có 1 đợt phát hành
ra côngchúngcủa CTCPMasan Meatlife (giá trị
-2000 tỷ đồng) Trong quý III/2021, có 2 đợt phát
hành trái phiếu rathịtrườngquốc tế của Công ty CP Tập đoàn Địa ốc Nova (300 triệu USD) và Công ty Vinpearl(425 triệuUSD) (Hình 2)
Trong 9 thángnăm 2021, tổng khối lượng phát
hànhTPDN trong nước đạt385,035 tỷ đồng Trong
đó, tỷ lệ phát hành ra công chúngđạt 3.01%, thấp
12.000,000 14.0%
Hình 1: Dư nợ TPDN và dư nợ tín dụng
D ưnơ TPDN «BS9ẽ Dư nọ tin dụng - 'ỳ lé Dư no TPDN/Dư no tin dung
450,000 400.000 350,000 300,000 250,000 200,000 150.000 100,000 50,000
Hình 2: Tỷ trọng phát hành riêng lẻ
và cõng chúng
9T2017 9T2018 9T2019 9T 2020 9T 2021
7.00% 6.00% 5.00% 4.00% 3.00% 2.00%
1 00%
0 00%
Công chúng Riêng lẻ »■ Tỷ trọng TP phát hành ra công chúng
8.00%
Trang 2TÀI CHÍNH - NGÂN HÀNG - BẢO HIỂM
hơn rất nhiều so với 9 tháng đầu năm 2020 và 9
tháng đầunăm 2019 Nhiềudoanh nghiệp (đặcbiệt
là các doanh nghiệp niêm yết) ưu tiên lựa chọn
kênh pháthành riêng lẻ, do những vướng mắc trong
quy định phát hành trái phiếu ra công chúng Có 4
đợtpháthànhtrái phiếu ra thị trường quốc tếtrong
9 tháng năm 2021, với tổng giá trị 1.425 tỷ USD, cụ
thể: Vingroup (500 triệu USD), BIMLand (200
triệu USD trái phiếu xanh), Novaland (300 triệu
USD) và Vinpearl (425triệu USD) (Hình 3)
200,000
180,000
160,000
140,000
120,000
100,000
80,000
60 000
40.000
20,000
Hình 3: Khối lượng phát hành TPDN
qua các quý năm 202 ì
176,731
Quýl Quý 2 Quý 3 Quý 4 Quýl Quý 2 Quý 3
2020 2020 2020 2020 2021 2021 2021
157.670
■ Cônqchúnọ Riènqlẻ Nguỗn HNX.SSC.VBMAtỗnghop
Theo Báo cáo thị trường trái phiếu quí IV/2021,
tổng giá trị TPDN phát hành đạt mức 189.652 tỷ
đồng, giảm nhẹ 7,6% so với quý trước, tỷ lệ phát
hành thành công đạt 105,1% Trong đó, tỷ lệ trái
phiếu pháthànhriêng lẻvà công chúng lần lượt là
91,2% và 8,8%.Trong quý4,có 122doanh nghiệp
(DN) phát hành tổng cộng 172.898 tỷ đồng trái
phiếu riêng lẻ,giảm 14,2% sovới quý trước Các
DN có giátrị phát hành (GTPH)trái phiếuriênglẻ
lớn nhất trongquý đều thuộc nhóm ngân hàng,như:
Ngân hàng TMCP Quốc tế Việt Nam (12.000 tỷ
đồng), Ngân hàng TMCPPhát triển Thành phô' Hồ
Chí Minh (10.220 tỷ đồng) và Ngân hàng TMCP
Việt Nam Thịnh Vượng(9.970 tỷ đồng)
Các ngân hàng thương mại vừa là những nhà
phát hành tráiphiếulớn nhất,đồng thờicũng vừa là
những nhà đầu tư trái phiếu lớn nhất thị trường
Theo số liệu thống kê thị trường trái phiếu doanh
nghiệpcho thấy, phần lớn các lô trái phiếudoanh
nghiệp đều đượcphát hành và mua bởi các ngân
hàng, cáccông ty chứng khoán
Trong quý III/2021, mặc dù tổng khối lượng
pháthành (KLPH) có giảm nhẹ so với cùng kỳ năm
2020, nhưng quy môtrung bình mỗiđợt pháthành
khoảng 609 tỷ đồng/đợt phát hành (-2.1% Q/Q),
tăng gấp 3.12 lầnso vớiquý III/2020, khoảngthời gian mà nhiều TCPH phải chia nhỏ lô trái phiếu thành nhiều đợt phát hành để đảm bảo tuân thủ quy định về sốlượng nhà đầu tư Trong quý III/2021,
nhóm ngân hàng vẫn là nhóm dẫn đầu về KLPH, tổng giá trịđạt67,717 tỷ đồng với sựtăng lên nhanh
chóng trong việc phát hành bổ sung vốn ngắnhạn
và tăng vốn cấp 2 đảm bảo các tiêu chuẩn theo BaselII của các ngân hàngthương mại.Nhóm các
doanh nghiệp bấtđộng sảnxếp vịtrí thứ 2 với tổng giátrị phát hành là56,551 tỷđồng (Hình 4)
Hình 4: Tỷ trọng phát hành quý III các năm 2019, 2020, 2021
■ Bất động sán • Ngân hàng
■ Chứng khoán ■ Hàng hóa và Dịch vụ tíẻu dùng
• Xây dựng • Năng lượng
• Khác
Trong quý IV,Tài chính- Ngânhàngtiếptụclà nhóm ngành chiếm tỷ trọng lớn nhất với 47,7%
tổng giá trị pháthành trái phiếu riênglẻ trongquý, tương đương 82.418 tỷ đồng(tăng 5,4% sovới quý
trước) Ngoài 3 ngân hàng có giá trị phát hành lớn
nhất kể trên, các tổ chứctàichính khác có giá trị
phát hành lớn nhất, baogồm: CTCPTập đoàn Đầu
tư IPA (2.000 tỷ đồng), Công ty Tài chính TNHH
MB Shinsei (1.450 tỷ đồng), CTCP Chứng khoán Sài Gòn- Hà Nội (510 tỷđồng),
Xét trong cơ cấu nhà đầutư trái phiếu, 41% nhà
đầutư trái phiếu trong quý III/2021 là Tổchức tín
dụng.Tỷ trọngnhà đầutư trái phiếucá nhân chiếm khoảng 5% tổng giá trị phát hành trái phiếu trong
quýIII2021 về cơ cấu nhà đầutư tổ chức, 73% nhà đầu tưlà tổchứctín dụng và công tychứng khoán Tuynhiên, đã có sự chuyển dịchttongcơ cấu nhà
Trang 3TẠP CHÍ CÔNG THƯƠNG
đầu tư khi tỷ trọng nhà đầutưsơ cấplà TCTDtăng
mạnh trong quý III, trong khi các công ty chứng
khoán giảm mua ttái phiếu sơ cấp từ TCPH, phần
lớndo việc Thông tư số 01/2021/TT-NHNNcóhiệu
lựccuốitháng5/2021 cho phépTCTD đượcmua trái
phiếu củaTCTDkhác phát hành
Hình 5: cơ cấu nhà đầu tư trái phiếu
quý II, 111/202 ỉ
• TCTD •CTCK •Quỹđầutư «CT báo hiếm "TCkhác •NĐTcánhân •Chtrarô
Nguồn HNX ssc VBMA lóng hop
SỐ liệu từ Hình 5cho thấy một số điểm sau:
Thứ nhất,cáccông ty chứngkhoánvà các ngân
hàng là nhà đầu tư lớn chủ yếu, nhưng đây lại
khôngphảilàngười sở hữutrái phiếu doanh nghiệp
cuối cùng Sau khi mua, họsẽbán lạicho các nhà
đầu tư, trong đó có rất nhiều nhà đầutư cá nhân
thông qua mạng lướigiao dịch với nhiều hình thức
Bêncạnh đó, họcòn đóng vaitròtư vấn, quản lý tài
sản, cho nhà đầu tư Thông qua hệ thống mạng
lưới rộng khắp, sô'lượng kháchhànglớn, các ngân
hàng và côngty chứng khoán dễ dàngthuyết phục
nhà đầutư muatráiphiếudoanh nghiệp với lãisuất
hấp dẫn hơn rất nhiều lãi suất ngân hàng cùng các
điều kiệnmualại, thế chấp vay vốn khi cần thiết
Thứ hai, hiện tượngđảo nợ, bơm vốn được thực
hiện thông quathị trường trái phiếu doanh nghiệp
Nhiềulô trái phiếudoanh nghiệp đặc biệt là của
các doanh nghiệp bất độngsản được phát hành và
mua lại bởi các công ty chứng khoán, các ngân
hàng Thậm chí, hiện có khoảng 50 công ty chứng
khoán được úy ban Chứng khoán Nhà nước cấp
phép tham gia các hoạt động liên quan đến thị
trường trái phiếu doanh nghiệp, trong đó có hơn
50% thị phần tính theo giá trị phát hành thuộc về
các công ty chứng khoán là công ty conhoặcdưới
sự hỗ trợ của các ngânhàng.Bên cạnh đó, các chủ
ngân hàng ít nhiều có liên quanđếndoanhnghiệp bấtđộngsảnpháthành trái phiếu đó Điều nàydẫn
đến việc các ngânhàngđãtrực tiếp hoặc thông qua
công ty chứng khoán để cơ cấunợ, đảo nợ, bơmvốn cho doanhnghiệpbất động sản“sân sau” thông qua
việc mua trái phiếu doanhnghiệp,sauđó, chuyển nhượng cho các nhà đầu tư cá nhân Ví dụ điển
hình, Công ty CP Bông Sen - doanh nghiệp hiện nắm quyền chiphốikháchsạnDaewoo Hà Nội, đã
thuhútsự chú ý của thị trường khihuy động thành công 4.800 tỷ đồng từ một số nhà đầu tư tổ chức,
thôngqua 2 đợt pháthànhtrái phiếu doanh nghiệp, nhằm tái cơ cấu các khoản nợ gắn với trái phiếu doanhnghiệp, do doanh nghiệp này đã phát hành
riêng lẻ vào năm 2019 Hầu hết các trái phiếu do nhómdoanh nghiệpnày pháthànhđều làtrái phiếu không chuyển đổi, không kèm chứng quyền, không
có tài sản bảođảm vàkhá mơ hồ thông tinvề tình
hình sử dụng vốntừ trái phiếu đã phát hành Doanh nghiệp huy động cả trăm, ngàn tỷ đồng qua trái
phiếu, nhưng không aigiám sát tiền này đi về đâu, đầu tư thế nào, có sử dụng sai mục đích không Trong hồ sơ phát hành ghi huy động tiền từ trái phiếu để đầu tư dự án A, nhưng có khi doanh
nghiệp lại đem tiền đổ vào dự án B hoặc thậmchí
có khả năng tất cả dự án đều là ảo Chưa kể, nhiều khi khoản tiền đi vay từ trái phiếu còn lớn hơn nhiềuso vớitài sản công ty
Thứ ba,các doanh nghiệp gọi vốn đánhvào tâm
lý nhà đầu tư cá nhân bằng cách thuê ngân hàng hoặccác công tychứng khoán đứng ra pháthành Nhà đầu tưthậm chí không biết đếndoanh nghiệp phát hànhtrái phiếu, nhưng biết tớingân hàng hoặc
công ty chứng khoán là công tycon của ngân hàng
nên đã tin tưởng mua Song trên thực tế, các tổ chức trên chỉ cung cấp dịch vụ, hưởng phí hoa hồng,
không chịu trách nhiệm về việc thẩm định, đánh
giá sức khỏe tàichínhvà khả năng trảnợ Dođó,
nếu doanh nghiệp phá sản,thì nhà đầutưcá nhân
sẽ mất vốn và khôngthể đòi tiền từngân hàng hoặc công ty chứng khoán
Tóm lại, năm 2021 tiếp tục là một năm thăng
hoa của thịtrườngtrái phiếu doanh nghiệp, qua đó
từng bước trởthànhmột kênh huy động vốn trung
vàdàihạnquantrọng đối với nền kinh tế Tổng giá
trị TPDN phát hành đạt 623.616 tỷ đồng, tăng
34,9% so với năm 2020; trong đó là 583.371 tỷ đồng phát hành riêng lẻ và 40.246 tỷ đồng phát
hành ra công chúng Trong đó, Tài chính - Ngân
Trang 4TÀI CHÍNH-NGÂN HÃNG-BẢO HIỂM
hànglà nhóm ngành dẫn đầuvề GTPH năm 2021,
chiếm42,0% tổng GTPH, tăng 83,8% so vớicùng
kỳ Nhóm ngành Bất động sản chiếm 34,8% tổng
GTPH, tàng 36,2% so với năm 2O2O.Tuy nhiên, sự
pháttriển nhanh chóng này cũng hàmchứa những
rủi rođến từ việc đảo nợ, cơ cấu nợ củacác doanh
nghiệp, việc doanh nghiệp íttên tuổi với vốntựcó
mỏng,nhưng lại gọi được vốn nợ lớn thông qua trái phiếu doanh nghiệp và sự thiếu hiểu biết, ngộnhận
từ cácnhà đầutư cánhân khi muatráiphiếudoanh
nghiệp Do đó, cần giám sát chặt chẽ để thị trường
chứng khoán pháttriểnlành mạnh ■
1 VBMA (2021), Báo cáo thị trường trái phiếu Việt Nam quý ỉll/2021.
2 Vũ Hồng Thanh (2021), Thị trường trái phiếu doanh nghiệp tại Việt Nam: Mô hình quản lý rủi ro và một số khuyên nghị, Tạp chí Ngân hàng, https://tapchinganhang.gov.vn/thi-truong-trai-phieu-doanh-nghiep-tai-viet-nam-
mo-hinh-quan-ly-rui-ro-va-mot-so-khuyen-nghi.htm
3 Vụ Tài chính các ngân hàng và tổ chức tài chính (Bộ Tàichính), ủy ban Chứng khoán Nhà nước, sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (2022) Các báo cáo về thị trường trái phiếu Việt Nam.
Ngày nhận bài: 6/1/2022
Thông tin tác giả:
ThS PHẠM THỊ NGỌC MAI
Trường Đại học Kinh tế - Kỹ thuật công nghiệp
THE GROWTH OF VIETNAM’S CORPORATE BOND MARKET AND POTENTIAL RISKS
• Master PHAM THI NGOC MAI
Faculty of Finance and Banking University of Economics - Technology for Industries
ABSTRACT:
The corporate bond market has severed as an important capital mobilization channel for enterprises In Vietnam andaround VND 623,616billionof corporate bonds was issued About 94.5%of this was separately issued andtherest was issued tothe public Creditinstitutionsand
real estate enterprises are the largest issuers in the market This poses potential risks to
investorsanditis necessary for Vietnam to closely monitorthe corporate bondmarket in order
to help the market develop sustainably This paper analyzes the development of Vietnam's
corporate bond market in2021 and points out potentialrisks facedby investors