Phát triển khoa học công nghệ đê thực sự giữ vai trò then chốt trong sự nghiệp đổi mới đất nước

Vănkiện Đạihội đại biểutoàn quốc lần thứ XIII của Đảng nhấn mạnh: “Tiếp tụcthực hiện nhất quán chủ trương khoa học - công nghệ là quốcsách hàngđầu, là động lực thenchốt để phát triển lực

Nghiên cứu - Trao đổi

ĐÊ THỰC Sự GIỮ VAI TRÒ THEN CHỘT

TRONG Sự NGHIỆP ĐỔI MỚI ĐẤT Nước

LẠI THU THỦY *

1 Đặt Vấn đề

Phát triển mạnh mẽ khoa học - công

nghệ (KHCN) là yêu cầu cấp thiết,làtất yếu

khách quan đối với sự phát triển bềnvững

của đấtnước Vănkiện Đạihội đại biểutoàn

quốc lần thứ XIII của Đảng nhấn mạnh:

“Tiếp tụcthực hiện nhất quán chủ trương

khoa học - công nghệ là quốcsách hàngđầu,

là động lực thenchốt để phát triển lực lượng

sản xuất hiện đại, đổi mới mô hình tăng

trưởng,nâng caonăng suất, chất lượng,hiệu

quả và sức cạnh tranh của nền kinh tế”1

Đây là quan điểm nhất quán, xuyên suốt của

Đảng ta sau khi thực hiệnđường lối đổi mói

Phát triển khoa học - công nghệ có vai trò rất quan trọng để đẩy mạnh quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, góp phần nâng cao năng suất, chất lượng, hiệu quả và súc cạnh tranh của nên lãnh tế Bài viết làm rõ vai trò của phát triển khoa học - công nghệ và thực ữạng phát triển khoa học - công nghệ ở Việt Nam hiện nay.

Từ khóa: Khoa học - công nghệ; phát triển; vai trò then chốt; đổi mới đất nước; quan điểm

của Đảng.

Science and technology development plays a critical role in accelerating industrialization and modernization and contributing to the improvement of productivity, quality, efficiency and competitiveness of the economy The paper clarified the role and the current state of the science and technology development in Viet Nam.

Keywords: Science and technology; development; critical role; the country ’ s renovation; the

Party's viewpoints.

NGÀY NHẬN: 10/5/2022 NGÀYPHẢN BỆN, ĐÁNH GIÀ 20/€/2022 NGÀY DUYỆT: 18/7/2022

đất nước từ năm 1986 đến nay Đẩymạnh

phát triển mạnh mẽ KHCN có vai trò rất

quan trọng đốivới quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, thực hiện chuyển đổi số, đàotạonguồn nhânlực chất lượng cao,đáp ứng yêucầu, nhiệm vụđặt ra

ngày càngcao của mục tiêu phục hồi lại nền

kinh tế, nhất là mục tiêuđến năm 2025 (kỷ niệm 50 năm ngày giải phóng hoàn toàn miền Nam, thốngnhấtđất nước), trở thành

nước đang phát triển, có công nghiệp theo hướng hiện đại, vượt qua mức thu nhập

trung bình thấp

* ThS, Học viện Cảnh sảt nhân dãn

Nghiên cứu-Trao đổi

Phát triển KHCNlànộidung được Đảng

ta để cập nhiều ở Hội nghị Trung ương

(khóa VII) năm 1994 về phát triển công

nghiệp, công nghệ đến năm 2000 theo

hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất

nước và xâydựng giai cấpcông nhân trong

giai đoạn mới Nghị quyết xác định mục

tiêu,quan điểm: KHCN là nền tảng của công

nghiệphóa, hiện đại hóa Kết họp côngnghệ

truyền thốngvới côngnghệhiện đại; tranh

thủ đi nhanh vào hiện đại ở những khâu

quyết định Tiếptục Nghị quyết Trung ương

7 (khóaVII), Cươnglĩnh xây dựng đất nước

trong thòi kỳ quá độ lên chủ nghĩa xãhội (bổ

sung, phát triển năm 2011) khẳng định:

“Khoa học -công nghệ giữ vaitrò then chốt

trong việcpháttriển lực lượngsản xuất hiện

đại Pháttriển khoahọc - công nghệnhầm

mục tiêu đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện

đại hóa đất nước, phát triển kinh tế trithức,

vươnlên trình độ tiên tiến của thế giới”2

Điều này thểhiệnsự kế thừa, tiếp nối phát

triển nhậnthức, các quan điểmlớnvề phát

triểnKHCN ở các giai đoạn trước cho đến

nay Khoản 1 Điều 62 Hiến pháp năm2013

mộtlần nữa khảng định: “Phát triển khoa

học- công nghệ là quốc sách hàng đầu, giữ

vai tròthen chốt trongsự nghiệpphát triển

kinh tế -xãhộicủa đất nước”

2 Thực ttạng phát triển khoa học - công

nghệ ở nước ta thời gian qua

Dưới sự lãnh đạo củaĐảng, quảnlýcủa

Nhà nước, điều hành của Chính phủ, vào

cuộc quyết liệtcủa các địa phương, sau 36

năm đổi mới đất nước, KHCN đã đạt được

nhiềuthànhtựu quan trọng, đóng góp đáng

kể cho tăng trưởng và sức cạnh tranh của

nền kinhtế, bảo đảm quốcphòng, anninh,

góp phần phòng, chống thiêntai, bảo vệ môi

trường, ứng phó với biến đổi khí hậu, nhất

là trong kiểm soát dịch bệnh Covid-19vừa

qua, cụ thể:

(1) KHCNứngdụng thểhiện những bước

tiến rõ nét về trình độ công nghệ Chỉ số

đóng góp của năng suất các nhân tố tổng họp (TFP) vào tăng trưởng tăng từ 33,6% bình quân giai đoạn 2011 - 2015 lên 45,2% giaiđoạn 2016- 20203

(2) Khoa học cơ bản đạt được nhiều

thành tựu, thể hiện qua cácchỉ số xếp hạng,

công bố quốctế Số lượng bài báo công bố

quốc tế ISI của Việt Nam trong giai đoạn

2016 - 2020 tăng trung bình 20% Riêng trongnăm 2020, công bố quốc tếcủa Việt Namtăng 45%so vóinăm20194

(3) Khoahọc kỹ thuật số làlĩnh vực phát triển rất mạnh; việc áp dụngcác sản phẩm

và dịch vụ số nhưhội nghị truyền hình, các

công cụ cộng tác số, phát trực tuyến video

vàgiảitrí, mua sám trực tuyến,học tập trực tuyến, trò chơi trựctuyến và cácứngdụng thểdụcsố Ví dụ, Zoom, nềntảng hộinghị truyền hình trực tuyến, có hơn 300 triệu

người tham gia cuộc họp mỗi ngày vào tháng 4/2020, so với mức 10 triệu vào tháng

12/20195

(4) Tốc độtăng năng suấtlao động bình quângiaiđoạn 2016 - 2020 là 5,8%/năm (cao

hơn mức 4,3%/năm của giai đoạn 2011 -2015) Tỷtrọng giá trị xuất khẩu sản phẩm

công nghệ cao trongtổng giátrị xuất khẩu hànghóatăng từ19% nâm2010lên khoảng 50% năm 20206

(5) Chỉ sốđổi mói sáng tạo củaViệt Nam trong những nămgầnđây liên tụctăng vượt

bậc, năm 2020 xếp thứ42 /131 quốcgia, dẫn

đầu nhóm quốc gia cócùng mức thu nhập

và đứng thứ3 trong khu vực Đông Nam Á

(sauXinh-ga-po và Ma-lai-xi-a)7

Dùlà nước đang phát triển, nhưng Việt Nam đã nàm trong top 3khu vựcĐôngNam

Á và 43 nước trên thế giớitự sản xuất được vác-xin, rất thành công trong công tác phòng ngừa các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm; làm chủ được các kỹ thuật và công

nghệ y học hiệnđại ởtrình độ cao, như ghép tạng và đatạng,

Nghiên cứu - Trao đổi

Tuy nhiên, phát triển KHCN vẫn còn

một số hạn chế, nhất là các điểm nghẽn

trongnhận thức và tổchức thực hiện, như:

nhận thức về vịtrí, vai trò của KHCN chưa

đáp ứng đượcyêu cầu trở thành nền tảng, là

quốc sách, động lực chopháttriểnkinhtế

xã hội Nhiều nhiệm vụ nghiên cứu chưa

bám sát yêu cầu sản xuấtvàđòi sống, đóng

góp của KHCN cho tăng trưởng, cơ cấu lại

nền kinh tế và tăng năng suất lao động xã

hội, nhất là ở vùng nông thôn, vùng sâu,

vùng xa, vùng đặc biệt khó khăn; việc

chuyển giao, ứng dụng KHCN hiệnđại vào

trong thựctiễnvẫn dừnglạiở những dự án,

số liệu, chưa có sự chuyển biến mạnh mẽ

của một nền kinh tếsố, nông nghiệpxanh,

hiện đại, bền vững

Nguyên nhân của nhữnghạn chế ưêndo:

(1) Nhậnthức, tráchnhiệm ở mộtsố cấp,

ngành, địa phương chưa sâu sác về tầm

quantrọng của phát triển KHCN, chưa coi

đây lànhiệm vụ trọng tâm;

(2) Đầu tư nguồn lực cho phát triển

KHCNcònít;

(3) Thực hiện các chủtrương của Đảng,

chính sách của Nhà nước về phát triển

KHCNcòn chưa quyết liệt;

(4) Sự phối họp giữa ngành KHCN với

các ngànhliên quan chưathực sự pháthuy

hiệu quả;

(5) Kinh phí đầutưcho phát triển KHCN

đãtăng, tuy nhiên, tỷlệ chi cho pháttriển

KHCNcòn rất hạn chế

3 Một số giải pháp phát triển khoa học

công nghệ

Một là, các cấp, ngành, địa phương tiếp

tục quán triệt và thực hiện nghiêm những

quan điểm, đường lối của Đảng và Nhà nước

về phát triển KHCN trong giai đoạn mói.

Vănkiện Đại hộiXIIIcủa Đảng tiếp tục

làm rõ mục tiêu, nhiệm vụ, giải pháp phát

triểnKHCN là nhàmmục đích tạo bứt phá,

nângcaonăngsuất, chất lượng, hiệu quả và

sức cạnh tranh của nền kinh tế, pháttriển KHCNthực sự là độnglực then chốt của quá

trìnhphát triển nhanh, bềnvững, dođó, cần

“Có chiến lược phát triển khoa học - công nghệ phù họp với xu thế chungcủa thế giới

vàđiều kiện đất nước, đáp ứngyêu cầu xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong giai đoạn mói,

thích ứngvói cuộc cáchmạng công nghiệp

lần thứtư”8

Người đứng đầu cơ quan, đơn vị, địa phương cần cụ thể hóa, thể chế hóa quan

điểm,đườnglối phát triển KHCNlinh hoạt, sáng tạo vào từnglĩnh vực,ngành, nghề cụ thể, phù họp và hiệu quả; đổi mói tư duy

nhận thức và hành động của người đứng đầu trongchuyển giao,ứngdụng KHCN ở

các ngành, lĩnh vực là thế mạnh của cơ quan, đơnvị, địa phương Tăngcường đầu

tư cho nghiên cứu KHCN nhưngphải bảo

đảmtính ứng dụng cao,khả thi, đi vào thực

tiễn cuộc sống, khơi dậy được các nguồnlực củacơ quan,đơn vị, địaphươngmình; phân

định, đánh giá từng loại hình khoa học

(khoa học tự nhiên, khoa học kỹ thuật và công nghệ, khoa học xã hội và nhân văn, khoa học chính trị) Mỗi ngành, lĩnh vực

khoa học đólại có những biểu hiện cụ thể,

đặc thù, đòi hỏi người đứng đầu phải có năng lựclãnh đạo, chỉđạo toàn diện, đồng

bộđể không đổng nhấtgiữa các ngành khoa

học vói nhau; rà soát, xáp xếp lạihệ thống tổ

chức KHCN gánvói đổi mới toàndiệnchính sách nhânlựcKHCN, ưu tiên thuhútnhân tài, cácnhà khoa học có tâm huyết vóicông cuộcphát triển vàbảovệđất nước

Hai là, tiếp tục nghiên cứu, bổ sung,

hoàn thiện cơ chế, chính sách về phát triển

KHCN.

Vănkiện Đại hội lần thứXII của Đảngchỉ

rõ: “Tiếptụcđổi mớimạnh mẽ, đồngbộ cơ

chế quản lý, tổ chức, hoạt động khoa học -công nghệ” Văn kiện đã thay từ cơ chế bàng thể chế: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ,

Nghiên cứu - Trao đổi

đồng bộ thể chế, chính sách tổ ứng dụng,

phát triểnkhoahọc - công nghệ”10 Điều đó

thể hiệnrõ sựthay đổi tư duy nhận thứccủa

Đảngta về phát triển KHCN ngày càng thiết

thực, cụthểhon, đivào thực tiễn cuộc sống,

phục vụ hữu ích cho nhiệm vụ phát triển

kinh tế - xãhội,xây dựng và bảovệ Tổquốc

Việt Nam xã hội chủ nghĩa, người dân và

doanh nghiệp phảiđược hưởngthànhtựu

của phát triển KHCN

Các cấp, các ngành, địaphưongràsoát,

đánh giá lại thực trạngphát triểnKHCN đã

làm đượcnhững gì và chưalàm được những

gì, từ đó, xâydựng kế hoạch, chương trình

hành động phù họp, hiệu quả Các ngành

khoa học cụ thểcó nhữnghướng dẫn, quy

định chặtchẽ, cụ thể hơntheo hướng khơi

dậy sức sáng tạo, nângcaotrách nhiệm và

tôn trọng sự khác biệt trong nghiên cứu

khoahọc giữacác ngànhvới nhau Xác định

rõ các chỉ tiêu, chương trình hànhđộng cụ

thể để ứng dụng vàpháttriển KHCN và đổi

mói, sáng tạotrong mọi mặthoạt động ở các

cấp, các ngành,địa phương Đặc biệt, cần có

những cơchế, chính sách đặc thù chokhoa

học kỹ thuật, sáng tạo, sáng chế côngnghệ

mói đem lại hiệu quả cho đất nước, công

nghệ thông tin, sinh học, y học,môi trường,

năng lượng

Ba là, đẩy mạnh phối họp, họp tác và hội

nhập quốc tế để phát triển mạnh mẽ KHCN

giữa các cấp, các ngành, địa phương.

Để pháttriểnmạnh mẽKHCN giữacác

cấp, các ngành, địa phươngcần có sự trao

đổi, họp tác với nhau.Thông qua hoạt động

này, các cấp, các ngành,địa phương có thể

tranhthủ tận dụng được thời cơ, thế mạnh,

bổ sung, hỗ trợ nhau trong khai thác, sử

dụng các nguồn lực, từ đó, tạo điều kiện

thuận lợi cho việc tháo gỡ những vướng

mác, khó khăn trong từng lĩnh vực, hoạt

độngcụ thể.Thực tiễn cho thấy, mỗi ngành,

địa phương đều có những thế mạnh, ưu

điểm riêng, song củng có những hạn chế, khuyết điểm, vì vậy, sựphối họp, họp tác

thường xuyên, có hiệu quả này sẽgiúp cho

các ngành, địa phương tháo gỡđiểm nghẽn còn tồn tại, tập trung pháttriển kinh tế - xã

hội chongành, địa phương mình Đặcbiệt,

có chính sách hỗ trợ hoạtđộnggiao lưu,trao

đổi, học thuật quốc tế, thúc đẩy đổi mới, sáng tạo, đa dạng hóa họp tác quốc tế, ưu tiên họptác vói các đối tácchiến lược Gán họp tác quốc tếvề KHCN vói mọilĩnh vực

của đời sống kinh tế - xã hội, quốc phòng

-anninh Đồng thời,xác định rõ trọng tâm

trong họp tác quốc tế về KHCN, đápứng yêu cầu phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc trong thời gian tói Đại hộikhẳngđịnh:

“Đẩy mạnhhộinhập và họp tác quốctế về khoa học - công nghệ, đa dạnghóađối tác,

lựa chọnđối tác chiến lược là các quốc gia

có nền khoa học- công nghệ tiên tiến”11 Tăng cường liên kết doanh nghiệp với

cácviện nghiên cứu, học viện, trường đại học, nâng cao nănglực của doanh nghiệp

về tiếp thu,làm chủ và từng bước thamgia tạoracông nghệ mới Tận dụng tốt xu thể

mởcửa, hội nhập quốc tế kýkết, giúp đỡ,

chuyển giao về phát triển KHCN giữa các

bộ, ban, ngành trung ương với cácnước có

nền KHCN tiên tiến; trên cơ sở đó, các cơ quan trung ương phân bổ, giao nhiệm vụ

cho các địa phương tiến hành các hoạt động đào tạo, sản xuất, vận hành các thiết bị

KHCN đã được ký kết, họp tác; đẩy mạnh phát triển mạng lưới kết nốinhântài người

Việt Nam, thuhút sự tham gia đónggóp của

cộng đồng các nhà khoa học người Việt Namởnước ngoài

Bốn là, phát triển mạnh mẽ KHCN lấy

kết quả, hiệu quả cuối cùng làm nguyên tắc trong đầu tư, chuyển giao và ứng dụng.

Đại hội lần thứ XIII của Đảng khẳng định: “Nângcaonăng lực hệthốngđổimới

sáng tạo quốc gia, cơ cấu lại các chương

Nghiên cứu - Trao đổi

trìnhnghiên cứu khoa học công nghệ theo

hướng lấy doanh nghiệp làmtrungtâm, lấy

phục vụ hiệuquả sự nghiệp xây dựngvàbảo

vệ Tổ quốc làm mục tiêu”12 Điềunày cho

thấy, Đảng ta rất quan tâm, chú trọng đến

hiệuquả phát triển KHCN, phảicó kết quả

thực tế, đem lại những điều kiện thuận lợi

nhất cho các hoạt động của doanh nghiệp,

nguôi dân,đặt mụctiêu, nhiệm vụ củaphát

triển KHCN là đặtlợiích quốc gia, dân tộc

lên hàng đầu, lấy nhiệm vụ xâydựng và bảo

vệ Tổ quốc ViệtNam xãhội chủ nghĩa làm

cơ sở, tiền đề cho hoạt động nghiên cứu,

pháttriển KHCN Tiến hành ràsoát, đánh

giá các loại hình nghiên cứu khoa học và

côngtrình khoa học, nghiên cứu nào không

có tính ứng dụng thực tiễn cần xem xét,

nghiên cứu; công trình khoa học, nghiên

cứu nào cótính ứng dụngngay trong hoạt

động thực tiễn,nhất làtrong tăng năng suất

lao động, bảo đảm môi trường sinh thái,

theo nhu cầu của thị trường cần khuyến

khích,triểnkhai ngay Các nghiêncứukhoa

học phải bảo đảm đúng tiến độ thời gian,

chất lượng, chấp hành nghiêm quy định

phápluật, quảnlýnhà nước; kiên quyết xử

lý thật nghiêm đối với những tổ chức, cá

nhân có biểu hiện lợi ích nhóm, chủ nghĩa

cá nhân, không vì lọiích quốcgia, dân tộc

Theo đó, các bộ, ban, ngành, địa phương

cần hỗ trợ kịp thời các cá nhân, tổ chức,

doanh nghiệp đầu tư nghiên cứu, phát triển,

chuyển giao, ứngdụng tiếnbộ KHCN

Các ngành, các cấp có trách nhiệm trong

việc thúc đẩy phát triển và ứng dụng tiến bộ

KHCN Quan tâm đầu tư đúngmứcnghiên

cứu khoa học cơ bản; tập trung nghiên cứu,

ứng dụng công nghệ số Cơ cấu lại các

chương trình, nhiệm vụ KHCN gán vớinhu

cầu củaxã hội, chuỗi giá trị của sảnphẩm,

tạo giá trị gia tăng

4 Kết luận

PháttriểnKHCNlà quốc sách hàngđầu

để Việt Nam phát triển nhanh vàbềnvững,

thực hiện khát vọng phát triển đất nước

phồnvinh, hạnh phúc Đồngthời, thểhiện

sự nhạy bén của Đảng, Nhà nước ta thích

ứng vóixu thế thòi đại,tiếp thu những tinh

hoa của nhân loại, thànhtựu của KHCN trên thế giới, phù họp với thực tiễn ViệtNam Từ

đó, gánvới bảo vệ và cảithiện môi trường sinh thái,bảođảm phát triển kinh tế- xã hội nhanh và bền vữngũ

Chú thích:

1,8,10,11,12 ĐảngCộng sản ViệtNam Văn

kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứXIII Tập

I. H.NXB Chính trị quốc giaSựthật, 2021, tr 140,

140 - 141,140 - 141, 230,140, 141

2 Đảng Cộngsản ViệtNam.Văn kiện Đại hội

đại biểu toàn quốc lần thứXI H NXB Chính trị quốcgia - Sự thật, 2011,tr.78

3,4, 5, 6, 7 Tạo đột phá để khoa học - công

nghệ và đổi mới sáng tạo ưở thành động lực chủ

yếu cho tăng trưởng kinh tế và phát triển đất nước nhanh, bền vững,https://tapchicongsan.org.vn,

ngày 18/01/2022

9 Đảng Cộng sản ViệtNam Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứXII.H NXB Chính trị

quốc gia - Sự thật, 2012,tr.121

Tài liệu tham khảo:

1 Báo cáo chuyên đề: Phát triển khoa học -

công nghệ thúc đẩy đổi mói sáng tạo.https:

//bid- vn, ngày 22/7/2021

iusta.binhdinh.gov

2 Chiến lược phát ưiển khoa học - công nghệ

và đổi mới sáng tạo đến năm 2030.

http:/ /skhcn.kontum.gov vn

3 Đảng Cộng sản Việt Nam Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứXIII Tập I, II.H NXB Chính trị quốcgia Sự thật, 2021

4 Khoa học - cồng nghệ thúc đẩy đổi mới sáng tạo phục vụ phát triển kinh tế - xã hội bền

vững, https://moit.gov.vn,ngày 18/5/2022

5 Những điểm mới trong Văn kiện Đại hội

XIII của Đảng vê thúc đẩy đổi mói sáng tạo,

chuyển giao, ứng dụng và phát triển mạnh mẽ

khoa học - công nghệ, , ngày

20/4/2021

http://hdll.vn