Chóp trên cùng củatrụ -ốp -tường cómộtchốtngắn, có thể được dùng để gắn vào mộtbộ phận khác nhằmtạo thànhkhungcửa của ngôiđền; phần dưới cùngcủatrụ làchânđế dài rộng bằng chiều ngang của
Trang 1TÁC PHẤM ĐIÊU KHẤC “KỂ CHUYỆN PHẬT GIÁO”
NGUYÊN THỊ TŨ ANH'
Griói thiệu
Tácphẩmđiêukhắc này hiệnđang được bảo quảnvà trưng bày tại sảnh chính của Bảotàng tỉnh An Giang, thành phố Long Xuyên.Nộidung điêu khắcđược thể hiệnhoàn chỉnh ưên một mặt của một trụ - ốp - tường (pilaster)bảng đágra-nít màu xám trắng có đomđen
Mặc dù tác phẩm nàyđược phát hiệnvà đưa về Bảo tàngAn Giang năm 1994,
từ một địađiểmthuộc Gò Ông Địa, xã Lạc Quới, huyện Tri Tôn, tỉnh An Giang
nhưng cho đếnnay, bức điêu khắc này vẫnchưa được lý giải về nội dung, ý
nghĩa và niên đại của nó Đây sẽ là hai chủ điểm mà bài viết này hướng đến,
thông qua đối sánh vớicáctác phẩm từ những nền nghệ thuật khác vàtư liệu
thành văn đã công bố; từ đó xác định niên đại tương đối cho tác phẩm này
trong bối cảnhhìnhthành vănhóa của cư dân đồng bằng sông Cửu Long
1 Khảo tả trụ - ốp - tường Lạc Quới
Trụ - ốp - tường Lạc Quớisẽ làtên gọi dùng trong bài viếtnày để dễ
nhận diện, kích thước: (238 X 30 X 34)cm Kýhiệu: BTAG.2873/Đ' Dù đãbị
đã bị mòn mờtheo thời gian, chi tiết được điêu khắc hoàn chỉnh ở mặt trước
củatrụvà bố cục theo chiều dọc, chialàm ba phần thểhiện rõđề tài Phậtgiáo
(Hỉnh 1).Mặt sau của trụ đề thô ráp, có lẽ được dùngđế ốp vào tường gạch của
một ngôiđềnhình dáng hơi cong vềphíatrước
1.1 Phần trên: Trêncùng là mộtchiếc lá bồ đềlớn chiếm toànbộ kích
thước chiều ngang cùa trụ; bên dưới là hình tượng đức Phậtngồi trong tư thế
kiết già (paryankasana), hai bàn tay thủ ấn thiền định (dhyanamudrdỵ, ngài
ngồi ưên một bệ sencó hai đường gờ lớn thắt eo ở giữa Một chiếc khung hình
vòng cungcógờ nồi gắnkhít với bệngồi, bao trùmhình ảnh Đức Phật bên frong
1.2 Phần giữa: Gồm ba vòng đồng tâm, có kích thước nhò dần từ
ngoài vào trong, các đường tròn nổi rõ, được đặt cách điệu trên đinh một trụ
ngắn, màphầnđếtrụ được thểhiện bằng những đường gờvuông vức
1.3 Phần dưới: Một chiếc lọng đặt trên một tòasen; cùng banhânvật
nữ ngồibên dưới Người ngồi giữa được chạm to hơn sovới hai người ngồi hai
bên,tayphảicầmmộtbúp hoa (hoa sen?) cuốngdài,đưa lên giữa ngực, khủy tay
phải tựa lên đầu gối chânphải;tay trái buôngthõngấn sau chân trái Nhân vật ở
Hình 1 Mặt
trước trụ - ốp - tường Lạc Quới
(Nguồn: Tác giả)
’ SOAS, Đại học London
Trang 2Nguyễn Thị Tú Anh - Tác phẩm điêu khắc “kể chuyện phật giáo” 81
giữa được thế hiệntrong tư thế ngồi khác lạ, đầugối gập với bàn chân trái nhón cao; chân phải đặt trênmặt phẳng; tưthế ngồi này rấthiếm thấytrongđiêu khắc Phật giáo;hai cổchân đeovòng trang sức lớn Có thể tư thế ngồi này làmột cách điệucủathế bhadrasana hoặc tư thế vưong tọa Nhân vật nàymặc sa-rông rộng phủ đến gần cổ chân Dù bị mòn mờnhưng có thể thấyđược khuôn mặt tròn, đầyđặn; có búi tóc trên đỉnh đầuvàmái tóc dày phủđến tai; hai tai đeo trang sức to và dài
Mil'
Hainhân vật phụ ngồinép phíasau nhân vật chính: nhânvật bên phâivới tay phải cầmmột cành hoa đặt trên vai phải của nhân vật chính; gối phải gậpnhẹ với bàn chân đặt ngangtrênmật phang Nhân vậtbên trái cũng cầm mộtđóa hoa đưa cao ngangvai trái nhân vật chính Hai nhân vật phụ cũng có búi tóc trênđầu giống nhân vật chính, dùhọ mặc sa-rông giống nhauphủ dài đến
cổchân
Chóp trên cùng củatrụ -ốp -tường cómộtchốtngắn, có thể được dùng để gắn vào mộtbộ phận khác nhằmtạo thànhkhungcửa của ngôiđền; phần dưới cùngcủatrụ làchânđế dài rộng bằng chiều ngang củatrụcó thểđược dùng để gắn vào một thanh ngang bên dưới.Cóthể đây làmộttrong hai trụ - ốp -tườngchính của một ngôiđền Phật giáo bằng gạch, loạivật liệu xây dựng thường thấy trong các ditích kiến trúcÓcEo (Lê Xuân-Diệm, Đào LinhCôn,Võ SỹKhải 1995: 17 - 18)
2 Giải thích nội dung điêu khắc trên trụ - ốp - tường Lạc Quới
Đây là tác phẩm điêu khắc kể chuyện (narrative sculpture)chủ đề Phật giáo Những cảnh được lựa chọn để minh họa là ba nội dungtrong rấtnhiềusự kiện nổi bật của cuộc đời đức Phật Thích Ca MâuNi(Sakyamunì), là người sáng lập đạo Phật Ba sự kiện nàyđược bố cục dọc thân trụ trongba phân cảnh, đọc theo thứ tự từtrên xuống dưới, về nghệ thuật diễn đạt, baphâncảnh được bố cục nối tiếp
kiện được kểliên tục
cuộc đời của đức Phậttừkhingài đắc đạocho đến khi tịch diệt: (1) Đức Phật đạtchánh quả dưới gốc câybồ đềtại Bodh Gaya; (2) Bài thuyết pháp đầu tiên và sự truyền đạo của ngàisau khigiác ngộ tại vườn Lộc Uyển ở Samath; (3)Đức Phật lêncõi trời Đao Lợiđể thuyết phápcho mẹvà chư thiên trước khi ngài nhậpNiếtBàn
nhau mà không phân cắt bởiđường ranh, điều nàyhàmý minh họa các sự theo trình tựcủa câu chuyện2 Ba phân cảnh nàysẽđược lýgiải là minh họa
2.1 Phân cảnh I: Đức Phật đắc đạo dưới cây bồ đề tại Bodh Gaya (Hình 2a)
Lá bồ đề hoặc cây bồ đề (bodhi/bodhivrỉksha) là biểu tượng phổ biến trong nghệ thuật Phật giáo đểchỉ sự giác ngộ của đức PhậtThích Ca dướigốc bồđềtạiBodh Gaya (Coomaraswamy 1927: 294; 1935: 39; Barrett 1954: 57) Hình tượng lá bồ đề được sử dụng phổ biến trong nghệ thuậtđiêu khắc Phật giáo Vào thời kỳ đầu củanghệ thuậtPhật giáo Ấn Độ, khoảngtừ thế kỷ III trước Công nguyên đến thế kỷ I Công nguyên,trướckhi xuất hiệnhìnhtượng đức Phật, cây/lá bồ
đề cùng với chuyển pháp luân (dharmacakra) và bảo tháp (stupa) tượngtrưng chosự hiện diện cùa đức Phật(Foucher 1917: 14; Huntington 2012:6) Trong phân cảnh này, táncây bồđề được cách điệuthành một chiếc lá bồ đề, người ngồi tọathiền dưới chiếc lá chính làđức PhậtThích Ca khi ngài đạt chánh pháp Khi đức Phật giác ngộ, ngài được thể hiện ngồi trong tư thế kiết già
(paryankasana)vàhaitay thủ ấn thiền định (dhyanamudra) (Coomaraswamy 1927:301 - 302)
Trang 382 Khảo cổ học, số 2 - 2021
2.2 Phăn cảnh II: Bài thuyết pháp đầu tiên tại vưừn Lộc Uyên và truyền bá Phật pháp
(Hình 2b).
Hình tượng một vòng tròn lớn gắn trên đầu một trụngắn, thể hiện chuyểnpháp luân hoặc
trụ chuyên pháp luân (cakrastamklta). Đấy à nêu tượng 10 lai t ìuyet pháp đau tien cua đang Giác ngộ tại vườn Lộc Uyển ở Samath cũng như sự truyền bá chánh pháp sau khi đức Phật đắc đạo (Foucher 1917: 14) Hình tượngchuyểnpháp luân rất phố biếntrong nghệ thuật Nam Án Độ vào thời Amaravati,khoảng thểkỷ II (Knox 1992: 163 - 168, Cat 88, 89,93); và ở Đông Nam Á, đặc biệt trong^mghệ thuật Dvaravati, giai đoạn từ thế kỷ VI đến the kỷ VIII, cùa Thái Lan Những chuyển pháp luân của Dvaravati được tìm thấy tạimột số ditích với sốlượng phong phú; chúngcó kích thướcto lớn như nhữngdharmacakra của nghệ thuật Ãn Độ; và được các nhà lịchsữ nghệ thuật nhận xét là các tác phẩm này tiếp nhận ý tưởng sáng tác từ nghệ thuật Amaravati ở vùng Andhra Pradesh (Woodward 2003: 67 - 71;Krairiksh2012: 67- 70; Indorf2014: 273 -276)
a Đức Phật đắc đạo dưới cây bồ đề
tại Bodh Gaya
b Bài thuyết pháp đầu tiên tại vườn Lộc Uyển và truyền bá Phật pháp
c Đức Phật lên cõi tròi Đao Lợi thuyết pháp cho hoàng hậu Maya
Hình 2. Nội dung điêu khắc trên trụ - ốp - tường Lạc Quới
(Nguỏn: Tác giã)
3.3 Phăn cảnh III: Đức Phật lên cõi trời Đao Lợi thuyết pháp cho hoàng hậu Maya
(Hình 2c)
Chiếclọng(chatra)dựngtrên tòa sen(padmà) là biểutượngcho vưcmgquyền và đạo pháp Chiếclọngđược xếp hàng đầutrong bát bảo (astamangala) của Phật giáo(Beer2003: 2); chiếclọng cũng tượng trưngcho sự hiện diện của đấng Giác ngộ (Longhurst 1979: 2) Trênbức phù điêu này, chiếc lọng nghệ thuậthóa sự hiệndiệncủa đứcPhật tại ười ĐaoLợi
Ba nhân vật ngồi dưới chiếc lọng làhoàng hậuMaya và hai vịkhácđạidiện chochư thiên
(deva). Cả ba đều ngồi trong tưthế bhadrasana trang nghiêm lắng nghe chánhpháp.Phâncảnh này thể hiện sự kiện đức Phật Thích Ca lên cõi trời Đao Lợi(Trayastrimsa-deva, tiếng Sanskrit), là nơi
cư ngụcủa bamươi ba vị thần; ngài đãở lại đây batháng đếthuyết pháp cho hoàng hậu Maya và
Trang 4Nguyễn Thị Tú Anh Tác phẩm điêu khắc “kể chuyện phật giáo” 83
chưthiên (Karetzky 1992: 179 - 180; Huntington 1993: 73; Dehejia 1997: 12 - 15; Ihsan & Qazi 2008: 192 - 193)
Truyềnthuyết“Đức Phậtlên cõi trời Đao Lợi thuyết pháp thánhmẫu Maya” được đề cập trong nhiều kinh điểncủa đạo Phật Do sự thu hút củatruyền thuyết nàynên nóđãđược soạn thành bản kinh tênlàMahamayasutra hayKinh Ma Ha Ma Da Theokinh này, sau khi sinhhạđức Phật, khi đó làhoàngtử TấtĐạtĐa (Sidharta),hoànghậu Maya đã qua đời bảy ngày sauđó, cho nênbà khôngđược duyên may để thọ nhận chánh pháp từ đức Thích Ca Vì muốn báo hiếu cho mẹ nên
lyện lên cõi trời để thuyếtgiảng vào khoảng cuối đờitrước khi nhập Niết-bàn;đức Phật đã hạnh ni
Kinh Mahami
a bộ kinh A-tì-đạt-ma {AbhiddharmaỴ Sau khi nghe đức Phật thuyết pháp, :hứng quả Tu-đà-hoàn (Arahai)(KinhMa Ha Ma Da 2018: 3 - 6)
dìamaya hay Phật thăng Đao Lợi thiên vị mẫu thuyết pháp
laya được dịchtừPhạn văn raHánvănbởi ngài Sa-môn Thích Đàm Cảnh dưới thời Nam Te (W W)/’Tiêu Tồ (479 - 502) của Trung Hoa3 Kinh Mahamaya có bốnchưcmg, gồm:
-Chưcmg một: Đức Phậtgiảng phápchohoàng hậu Maya;
- Chưong hai: Đức Phật giángthế từ trời Đao Lợi;
- Chương ba: Hoàng hậu Mạya giáng thế để thăm đức Phật lần cuối trước khi ngài nhập diệtvàđược ngàigiảngpháplần cuối;
- Chương bốn: Ngài Anan thuật lại lời giảng của đức Phật về sự tồn tại và hủy diệt của chánh pháp sau khi đức Phật nhập Niết-bàn (Kinh Ma Ha MaDa 2018: 3)
Kinh Mahamayacó ảnh hưởng sâu đậm đến nghệthuật Phật giáo, nóđã truyền cảmhứng cho các nghệ nhân thực hiện vô số tác phẩm nghệ thuật bằng nhiều thể loại Hầu hết nhữngtác phẩmnàyminhhọa Chương haicủa kinh,tức là cảnh “Đức Phậtgiángthế tại Sankassatừ trời Đao Lợi”, đặc biệt trong nhiều tác phẩm điêu khắc của nghệ thuật Gandhara từ thế kỷ I trước Công nguyên cho đến thế kỷ II Công nguyên (Karetzki 1992: 179 - 180; Huntington 1993: 72 - 73; Ihna
& Qazi 2008: 189 - 193; Saeed2014:45)
Truyền thuyếtvề vua Pasenadi4xác nhận rằng đức Phật muốn giảngpháp cho mẹ, người đã qua đờitrước khi ngàigiác ngộ Vi thếđức Phật đã rời thế gian trong ba tháng vàthăng lêncõi trời ĐaoLợi (Tavatimsa, tiếng Pali) đối với vuaPasenadisự vắngbóng của đức Phật là mộtthiếu thốn lớn cho ngài, do đó ngài đã cho tạc một pho tượng đức Phật bằng gỗ đàn hương với đầy đủbamươi hai quý tướng của bậc đại nhân (mahapurusàỵ, vàđặt pho tượng tại chính điện trong hoàng cung Theotruyền thuyết, đó được xemlà pho tượng thể hiệnđức Phật đầu tiên trong lịch sử nghệ thuật Phật giáo.Vua Pasenadi đã trình pho tượng với đứcPhật khi ngàihạ thếtừtrời Đao Lợi, và được ngài thuyết giảng về công đức của việc tạc tượng Phật (Crosby 2014: 152 - 153) Sự kiện vua Pasenadi trình pho tượngPhật cho chính đức Phật sinh thời đãđược thể hiện trên nhiều tác phẩm điêu khắc củanghệthuậtGandhara (Ihsan & Qazi 2008: 216 - 217; Saeed 2014: 45)
Chương Ba của Kinh Mahamaya cũngđược minhhọa rộngrãi Khinghe tin đức Phậtnhập Niết Bàn, hoàng hậu Mayađãxuốngtrầngianđểtiễnbiệtcon lầncuối Bàđã khóc và rất đau khổkhi nhậnchiếc trượngvà binh bátmàđức Phậtsử dụng lúc sinh thòi Xótxatrước nỗi lòng củamẹ,đức
Trang 584 Khảo cô học, sô 2 - 2021
Phật đã ngồidậy từáoquanbằng vàng để giảng giảivề quy luật vô thường củavũtrụ cho mẹ mộtlần nữa Cảnhnày đã được thểhiệntrong nhiều tác phẩm nghệthuật Phật giáo tại nhiều quốcgia ởĐông Bắc A (Karetzki 2000: 101 - 103); trong đócó những bức bích họa nồi tiếng cùa di tích Đôn Hoàng
(Hỉnh 3), vàcùanghệthuậtNhậtBàn (Hình 4).
Hình 3. Đức Phật thuyết pháp cho Hoàng hậu Maya Hình 4. Đức Phật ngồi dậy thuyết pháp từ áo quan trước khi nhập Niết bàn Nghệ thuật Phật giáo bằng vàng Nghệ thuật Phật giáo Nhật Bản
hang động Đôn Hoàng
(Nguồn:http://imescopostcard blogspot com/2010/08/440 ( Nguồn:https://www.kyohaku.go.jp/en^syicou/meihữi/butsuga/ite
-cn-mogao-caves-lOS/.htmH) 5 m()l.hữnl>ỹ
4 Nhận định về niên đại của trụ - ốp - tường Lạc Quới trong bối cảnh giao lưu văn hóa liên châu Á
4.1 Niên đại của tác phẩm
Các đặc điểm nghệ thuậtthể hiện trên trụ - ốp - tường Lạc Quới như chiếc ngai củađức Phật, hình tượnglábồđề,hình tượng chuyểnpháp luân, tưthếngồi của các nhân vật các chi tiết
đósẽlần lượtđược phân tích, từđó sosánh với các chi tiết tạo hình diễn đạt ưên các tác phẩmPhật giáocủaAmaravati ở Nam Ấn; di tích Dambulla của Sri Lanka; và, nghệthuật Dvaravati ở Thái Lan nhằm nhậnđịnh mộtniên đạihợplýchobứcphùđiêu Lạc Quới
Trước hết, chiếc ngai của đức Phật thể hiện trên trụ - ốp - tường Lạc Quới có thể so với nghệthuậtAmaravati vàDvaravati Ngai gồm hai lópgờ chồng lên nhau giản lược, chứ khôngphải tòa sen Chiếc ngai đơn giản đã xuất hiện phổ biến trên nhiều tác phẩm của nghệ thuật Amaravati (Knox 1992: 158 - 162, Cat.85, 86); nhưng hầu như không xuất hiện trong nghệ thuậtDvaravati vì trong nền nghệ thuật này hình tượng đức Phậtđượcdiễntảngồihoặcđứngtrêntòasen; hoặctrongthế ngồi vương tọa,haichân buôngthõng xuốnggọilà bhadrasana (Prairiksh 2012: 45 - 95)
vềtư the bhadrasana, (Nicolas Revire 2016: i) cho biếtrằng tư thế này thường gắn với hình tượng sớm nhất của các vị Phật đã được tìm thấy lần đầu tiên trong nghệ thuật Phật giáo Gandhara ở Bắc Ấn và Andhra Pradesh ở Nam Ấn có niên đại vào khoảng thế kỷ III - IV trước Công nguyên, phong cách này được tiếp nối trong các giai đoạn nghệ thuật sau đó tại Samath ở TrungẤn với niên đại vàokhoảng thể kỷVCông nguyên.Tư thế nàygắn với hình tượng đức Phật khi ngài thuyết pháp với hai tay thủ ấn quyết vitarka. Và Revire cũng nhận định rằng tư thế
Trang 6Nguyễn Thị Tú Anh - Tác phẩm điêu khắc “kể chuyện phật giáo” 85
bUrnana (0 rát phồ biến trong nghệ thuật Phật giấò Đông Nam Ấ lục í a, cụ thê ìầ vung Đông
bằng Sông CửuLong, trong giaiđoạn từthếkỷ VII đến thểkỷ IX Riêng trong nghệ thuật Óc Eo, bức tượng Phật ngồitư thế bhadrasana đã đượcMallerettìmthấy ởlàngSơnThọ, tỉnh TràVinh6,
có niênđại vào khoảng nửa sauthế kỷ VII (Malleret 1962, IV: 178 - 179, pl.31; Revire 2011: 31),
cóthể xemlàminhchứngcụthểvề sự kếthừa truyềnthống tạo hình bhadrasana tại ÓcEo trong thiênniênkỷ thứ I Công nguyên Nhưvậy,có thể các nhân vật phụ nữ trong Phân cảnhIII của trụ
-ốp -tường Lạc Quới được thể hiện ngồi trong tư thế bhadrasana theo thủ pháp tạo hình truyền thống của nghệ thuậtPhật giáo Óc Eo
Phật giáora đời ởẤn Độ khoảng 500 năm trước Công nguyên, đểđánh dấusự kiệnlịch sử nàycóvô sốcác tác phẩm nghệ thuậtđãđược thực hiện nhằm tônvinh đức Phật, và làphươngtiện
để chuyển tải tư tưởng Phậtgiáo đếnnhiều quốc gia trong suốt thời kỳ cổ đại, vìvậy mà Phậtgiáo
đãhiệndiệnởSri Lankavào khoảng thế kỷIIItrước Côngnguyên, vàtrở thành tôn giáochínhcủa các vương triều Sinhalese (Perera 1988: 3) Theo báo cáo của DoA-CCF7(2019:2), Dambulla làquần thểdi tích Phật giáo trong hang động (Buddhist cave-temple complex) được thành lập vào khoảng thế kỷ Itrước Côngnguyên,cho đến nay quần thể ditích này vẫn tiếp tục được bảoquản, trùng tu
và thờ phượng liêntụctrong hơn 2.000 năm tại Sri Lanka (ibid.)
Theo đó, cácbức tranh tường trong hang động Dambulla chủyếu minh họa các chủ đề tôn giáo như hình ảnh Đức Phậtvà cácsự kiện đã diễn ra trong suốtcuộc đời của đấng Giác Ngộ cho đến khingàinhập Niết Bàn (DoA-CCF 2019: 27 - 29) Hang động số2, một trong những đền thờ lớn nhất củaquần thể di tích này, trongđó nổi bật với bộ ba bức tranh kể chuyện liên hoàn, gồm các chủ đề: The Buddha Charita (Cuộc đời Đức Phật/ Buddhacarita-kavya-sutra) được đặt ngay trungtâm; Arrival of Vijaya (Sự xuất hiện của hoàng tử Vijaya), vàAdvent of Buddhism (Sự xuất hiện của Phật giáo) được thể hiện liên hoàn Bức tranh minh họa các phân cảnh như Buddha’ s Enlightenment (Đức Phật giác ngộ),Mara Parajay a - Temptationof the Buddha by the Daughters
of Mara (ChủdeMara Parajaya - ĐứcPhật chiến thắng sự quấy nhiễu bởicon gáicủa Ma vương), bức bíchhọa này được thực hiện trên trần của hang độngthờchính (DoA-CCF 2019: ibid.).
ĐấngGiác ngộ cũngđược thểhiện trong tư thếthiềnđịnh, đôi mắtkhép hờ,vớivầng hào quang bao xung quanh dáng ngồi của ngài (Hình 5, 6); khung cảnh Isipatana (Đất Thánh - tiếng Pali), và rừng cây baoquanh đức Phật đã được nghệ thuật hóa mộtcách tinh tế thành hìnhchiếc lá
bồ đề đặtnối tiếp phíatrênvầnghào quang; đóđược xemlàđặc trưngcủanghệthuật Kandyan - Sri Lanka (DoA-CCF2019: 27 - 29) Kiến trúc của hang độngPhật giáo này do vua Valagamba sáng lập vào khoảngthế kỷI trướcCôngnguyên(DoA-CCF2019: 24), có quy mô lớn nhấtvà công phu nhất tại quần thể Dambulla, vì vậyđâycó thể là mộttrong những công trinhđầy tham vọngnhất của các họa sĩ Niên đại của các bức tranh này được cũng được đoán định có nguyên bản vào khoảng thế kỷ I trước Công nguyên, dù màu sắc trông vẫn như mới bởi nó đã được các triều đại tiếp nốibảo tồn bằng cách sơn phủ lên cáclớp sơn cũ nhiềulần trong suốthơn 20thếkỷ qua (DoA- CCF 2019: 2) Các bức tranh tường tại Dambulla là sự tiếp nối nghệ thuật Phật giáo từ di tích Ajantathuộc Ấn Độ, làđiển hình truyền thống nghệ thuật Phật giáo Nam Á nói chung, đặc biệt là ở miền Nam Ấn Độ,SriLanka, Myanmar vàThái Lan (DoA-CCF2019:ibid.).
Trang 7ôứ M m fê SV ỉ - Mỉ
Hình 5 Đức Phật thiền định dưới tán cây bồ đề,
trần tường phía nam - hang động Phật giáo
Hình 6 Tranh tuừng hang động Phật giáo
Dambulla, khoảng thế kỷ I trước Công nguyên Thủ pháp nghệ thuật hóa tán cây bồ đề thành một chiếc
lá, đặt nối tiếp trên vầng hào quang tròn bao quanh đức Phật, và chiếc ngai vuông, tưong tự với hình tượng nghệ thuật được thể hiện trên trụ ốp -Dambulla
(Nguôn: <https://www
dambulla-sri-lanka-february-
2020-buddha-pamted-inside-dambulla-cave-temple-on-february-8-2020-in-da.html) i
tưÒTig Lạc Quới
(Nguôn: https://www.l23tf.com/photo_9297I501_dambulla-sri-lanka-february- 17-201 7-rmưal-paintings-frescoes-inside-dambulỉa-cave-temple-cave-temple.htmlỹ'
Vê ý tưởngsáng tạovà thủ pháp tạohình, những đặc điêm cân lưu ýtrênbức tranh tường của Dambulla, đó là hìnhtượng đức Phật được diễn tả trong ánh hào quang bao quanh thân thể khi ngài tọa thiên dướicâybô đê, táncây được bô cụcthành hình một chiêc lá bô đê găn liên vào hào quang, trên chiếc ngai vuông, sử dụng thủpháp
vừa tả thực vừa cách điệu tạo nên bố cục chặt
chẽ Đặc điểm tạo hình này chỉ ra những nét
tương đồng trong quy cách thế hiệnhình tượng
đức Phật của Dambulla và Lạc Quới Điêu này
gợi lên suy nghĩ rằng, thủ pháp diễn tả hình
tượng đứcPhật trên trụ - ốp -tường LạcQuớicó
thế đãtiếp nhận trực tiếp ý tưởng nghệ thuật từ
Sri Lanka, hay từ Nam Á, vì tác phẩm của Lạc
Quới được chế tác trong một thời điếm muộn
hơn vàithế kỷ
về hình tượng chuyến pháp luân, Pinna
Indorf(2014: 273 -279, 299 - 305) từng so sánh
mộtbức chạm chuyển phápluân tìm thấy tại ditích
Óc Eo9 vớicácdharmacakra khác phát hiện ở Đông
Nam Á lục địa; vàbà cho rằng bức chạmcủa Óc
Eo thuộc nhóm có niênđại sớm, khoảngthế kỷ VI
đến thế kỷ VII (ưinh 7). Piriya Krairiksh (2012:
67 - 70) nhận định rằng những bức chạm dharmacakracủaDvaravati thuộc tông phái Theravada của Phật giáo Tiếu thừa(Hinayana)
Hình 7. Mảnh vỡ chuyển pháp luân thuộc văn hóa
Óc Eo, sa thạch đuờng kính khoảng 25cm, thế
kỹ VI - VII Hiện báo quản tại Bào tàng Lịch sử
TP HCM (Nguồn: Tác giã)
Trang 8Nguyễn Thị Tú Anh - Tác phẩm điêu khắc “kể chuyện phật giáo” 87
Hình 8. Chuyển pháp luân, đường kính khoảng 25cm, tìm thấy tại tỉnh Nakhon Si Thammarat, Thái Lan Hiện đang bảo quản tại nhà trưng bày của ngôi chùa Phật giáo (temple museum) thuộc tỉnh này (Nguôn: Bunchar Pongpanich)
Trong bối cảnh này, chúng ta có thể nêu câuhỏi rằng, phải chăng hình tượng dharmacakra/ cakrastamba trên trụ -ốp - tường Lạc Quới cũngcó niên đạithế kỷVI - VII, tương đương với giai đoạn sớm của các dharmacakra ở Đông Nam Á lụcđịavà nó cũng thuộcPhậtgiáo Theravada (?)
Cũng có thể so sánhphần trụ chống (stambhà) của dharmacakra thể hiện trên trụ ốp -tường Lạc Quới với những dharmacakra của nghệthuật Amaravati Các trụ chống này đều chạm vuông vứcvàcó kích thước ngắn trongkhi ba vòngtròncủa cakra thì được chạm tohơn rất nhiều, chúng đều có niên đại khoảng thế kỷ II đến thế kỷ III CN (Knox 1992: 163, Cat.88, Cat.89, Cat 165)
Chuyển pháp luân được thể hiện một cách giản lược trên trụ - ốp - tường Lạc Quới có nhiều nét tương đồng với một số tác phẩm
điêu khắc đang được bảo quản trong mộtngôi
chùa Phật giáo Therevada ở Nakhon Si
Thammarat của Thái Lan10 (Hình 8). Các
chuyển pháp luân này đã được Phanuwat
Ueasaman (2019: 34 - 54) tổng hợp và giới
thiệu sơ lược, theo đó tác già cho rằng các
dharmacakra phát hiện tại vùng này có niên
đại khoảng thế kỷ VIIđến thếkỷ VIII, và vẫn
được các tín đồPhật giáo địaphương tôn thờ
Theo công bố về kết quảkhảo co học
được tiến hành trên bán đảo miền nam Thái
Lan từ 2011 đến 2019 bao gồm cáchoạt động
khảo sát, khai quật,nghiên cứu và bảotồn tại
một số di tích, Phanuwat Ueasaman (2019:
37) đã liệtkê cụ thể như bảotồn di tích Khao
Phra Noe ở tỉnh Phang - Nga vào năm 2011,
khai quật di tích Khao Nuiở tỉnh Trang năm 2012, phát hiện di tíchmới Khao Phli Mueang thuộc tỉnh Nakhon SiThammarat năm2014, gần đây nhấtlàkhai quật và bảotồn di tích KhaoSiWichai
ở tỉnh SuratThani từ 2015 cho đến nay
Tại các địa điểm trên,cácnhà khảo cổ học đãkiểm kêđược 13 ngôiđền dựng trong hang
đá, tất cả đềumang dấu ấn thực hành tín ngưỡng Phật giáo Mahayana có niên đại trải dài từcuối thế kỷVI đến thế kỷXI (Phanuwat Ueasaman 2019: 39) bao gồm 05hang động đượctìm thấy trên
bờ biểnphía tây, 05 hang hướngvề bờ biển phía đông và 03 hangnằm sâu trong nội địa Trong đó,
có 12 hang động đều lưu giữcác tiểu phẩm Phật giáo bằng đất nung, những tiểu phẩm (votive- tablet) nàythể hiệnhình tượngđứcPhật,hoặc đức Phậtvà cácbảotháp (stupas) Riêng chỉ tại hang Khao Khuhaở Kanchanadit, tinhSuratThani có tác phấm điêu khắc bàng đất nung mô tả hình ảnh Đức Phậttrên trần hang, điều này tạo ra một không gian thờ tựđộcđáo cho di tích này, theocác nhà nghiên cứu đó là tácphẩm duy nhất được phát hiện tạiTháiLan (ibid.y
Trang 988 Khảo cổ học, số 2 - 2021
Cùngvới nhữngtác phẩm điêu khắc dharmacakrađã phát hiện tại đây, sốlượng đáng kể của cácdi tích Phật giáo nóitrênchứng tỏ vai trò quantrọng của tôn giáo nàytrong đời sống của
cưdân miền nam Thái Lan tronggiai đoạn thế kỷ VI - VII Những phát hiện khảo cổ học nêu trên
là chứng cứ thuyết phục để củng co nhận định về mối giao lưu thương mại và văn hóa mật thiết giữa cư dân miền nam Thái Lan và Óc Eo
trong thời kỳ này khi các nhà hàng hải chỉ
cần băng ngang qua eo biển hẹp để kết nối
hai vùng đất
Cũng cần bổ sung thêm, tỉnh Surat
Thani có một di chi khảo cổ cảng - thị là
Laem Pho, hướng ra bờ biển phía đông của
bán đảo Thái Lan (Hình Ọ) 11. Trong thời
hưng thịnh, Laem Pho thu hút thương mại
hàng hải từ khoảng cuối thế kỷ VII, và phát
triển cực thịnh trong khoảng từ thế kỷ VIII
đến thế kỷ X Các bằng chứng khảo cổ học
đã chi ra rằng LaemPho là một trong những
thương cảng quốc tế quan trọng kết nối với
Trung Hoa và các quốc gia cổ đại Trung
Đông, nơi này cũngtừng có nhữngmối giao
thươngvới các cảng - thị chính phânbo ven
biển ViệtNam ngày nay kể cả Óc Eo trong
suốt thiên niên kỷ I CN (Natthapong Matsong
Hình 9 Bản đồ vị trí tỉnh Surat Thani cùng các tỉnh lân cận ở miền Nam Thái Lan, và di tích Óc Eo
(Nguồn:Chi tiết bổ sung bời Tác giả dựa trên bàn đổ
tham khảo từ Wikipedia)
2019: 211; Dhanmanonda et al. 2014: 2)
Điềunày cho phép nhận định về vai tròtrung chuyển, cầu nối thương mại, vănhóa và nghệthuật của LaemPho trong bối cảnh của bán đảo Thái Lan vớióc Eo và với các quốc gia Nam Ákhác trong thời kỳđó
4.2 Vai trò của cảng - thị Óc Eo trong mạng lưới hải thương liên vùng và những mối quan hệ nghệ thuật đa dạng
Vàokhoảng những năm 240, cácsứ thầnTrungHoa đầu tiên được phái đi tim hiểuvàghi nhận về vùng đấtvà con người ở khuvực Đông Nam Átheo ýchi của quốc vương nhàNgô (Hall 1985: 52 - 53); trong đó, Phù Nam là vùng đất nằm ở miền nam Việt Namngày nay cũng nằm trong hải trìnhmà họ đã đi qua KhangThái và Chuứng là hai trongsố nhiều nhà du hành Trung Hoađã mô tả về vùngđấtvà con người Phù Nam trong các tườngthuậtcủahọ rằng, “ người dân Phù Nam sốngở các thành phố có tường bao quanhcungđiện vànhà ở Họ sống dựa vàonông nghiệp Thuế được đóng bằng vàng, bạc, ngọc trai, và các loại hươngliệu quý họ có chữ viết với các ký tự giống vớingười Hồ (một tộc người sống ớvùng Trung Á, dùng kýtự có nguồn gốc
Ấn Độ).” (Hall 1985: 52 -53; Mabbett 1977: 149) Cùng với đólà hệ thống cảng - thị ÓcEo cũng đượcghi nhận, vàđược đánh giá làcóvai trò quan trọng trong suốt thời kỳcổ đại Các cơ sởvật chất của cảng - thị ngày càng mở rộng, như hệ thốngkhobãi để lưu trữ hànghóa, dịch vụ lưu trú
Trang 10Nguyễn Thị Tú Anh - Tác phấm điêu khắc “kể chuyện phật giáo” 89
,trongkhi chờ mùagióthuận lợi đế tiếptục hảitrình củahọ đếncác địa điếm
52 - 53)
Nhờvào giao thươnghàng hải, Phù Nam đã trởthành một hiện tượng trong lịch sử các
vựcĐôngNam Á,vì vậy, danh từ“state”(quốc gia)được cácnhàsử họcđề
cho các thươngnhân,
tiếp theo (Hall 1985:
họ, có thể cùng lúc họ đã mang theo những thành tựu kỳ thuậtvà nghệthuật
Óc Eonày (Hall 1985: 65) xem xét các chứngcứ nàyvàchỉ ra rằng, cácdấu
à minh chứng vềtrìnhđộ kỹ thuật cùacác kiếntrúc sư địa phương, họđã xây
Iđượcphỏngtạo theo các kiến trúc tôn giáophố biến ở miềnnam và miền trung gạchvàđágranít, vào cuối thòi kỳGuptakhoảngthếkỷ V đến thếkỷVI
quá trình xây dụng đền tháp, đã phân ảnhtrình độ sáng tạo và phát triên kỹ ihương Đặc biệt, việc áp dụng kỹ năng kết nối các cấu kiện bằng đá gra-nít
đã cho thấy một trìnhđộ kỹthuật xây dựng phát triển, để thíchnghi với môi
quốcgia cổ đạiởkhu
xuất khinói về Phù Nam Sau khi nghiên cứu các bằng chứng khảo cổ học và so sánh giữa các quốc giacổđại thuộc khuvực này, Kenneth Hall (Hall 1985: 62 - 64) nhận địnhrang“cư dân vùng Óc Eo trong thờiđai Phù Nam có đời sốngkinh tế xã hội phật triệnhợn llẳỉl íáí Yưrag qW9Í tv hháĩ ỉrang khuvựcvềmọiphươngdiện chính trị - kinh tê- văn hóa”
Một loạtcác bằng chứng khảo cổ học đã chứng minh cảng - thị Phù Nam không chỉ quan trọng trong khuvực mà còn làhải càng chínhnơi các đội thương thuyền đều muốn dừng chân trong hải trình quốc tế của ■
quốc tế đếnvùng đất
vết kiến trúc còn lại
dựng những ngôi đền
ÁnĐộ đượcxây bằng
Hơnnữa, việ c phỏng tạo môthức kiến trúc truyềnthống của các ngôi đềnẨnĐộ tại khu vựcÓc Eo,nơi có mội trườngtự nhiên vàđịa lý vào thời cổđại rất khó để sử dụng các loại vật liệu nhưđá và gạch trong
thuật của cư dân địa pl
vàocáckiến trúc gạch
trường thấp ẩm đặc thù của đồng bàng sông Mêkông, là một sáng tạo nổi bật cùa cưdânbản địa (Hall 1985: 65)
Các ý kiến trêncó thể lýgiải cho sự hiệndiện cùa yếu tố nghệthuậtPhậtgiáo Sri Lanka, cũng như miền nam Ân Độ, được thể hiện thông quahình tượngđứcPhật ngồi thiền định dưới tán cây bồ đề như đã xuít hiện trên trụ -ốp- tường LạcQuớithuộc khu vực Óc Eo Thêm vào đó,các
ditíchPhật giáo ởmiền nam Thái Lan, cóthếlà một trongnhữngđầumối kết nối yếu tốnghệ thuật Phật giáo Thái Lan vào nghệ thuật Phật giáo Óc Eo như đã được chứng minh trong hình tượng chuyển phápluân cùatrụ - ốp - tường Lạc Quới
Ngoài ra, trìnhđộ văn hóa của cưdân PhùNam còn gây ấn tượngđốivớicác vương triều Trung Hoa Nhiềutác phẩm nghệ thuật thể hiện đề tài đức Phật chế tác từ sản vật địaphươngđã được nhàsư ẤnĐộ Nãgasena tuyển chọn như một “sản phẩm caocấp”đế tặngvua Trung Hoa vào cuốithế kỷ V;một V vua Phù Nam khác (Jayavarman) cũng đãgửitặng hoàng đếTrung Hoamột bức tượng đức Phậtlàm bàng san hô, và, một bảo tháp bàng ngàvào năm 503 (Pelliot 1903: 269; Hall 1985: 65; Wade
tài năng củathợ thủ côngtại Óc Eo
2014: 26) Những tặngvật này đã minhchứng chosự phát triênvêkỹthuật và
Cũng cần lưu ý về hai pho tượng Phật bằng đồng được tìm thấytại di tích Gò Cây Thị -Vọng Thê, Thoại Sơn,An Giang(Malleret 1960: No 433, Pl XXXV,MBB3068; Lê Xuân Diệm, Đào Linh Côn,Võ Sĩ Khải 1995: 282 -284); hiện nay, mộttượng đang bảo quăn tại Bàotàng An Giang, còn bức kiađang lưu giữ tại Bào tàng Lịchsử TP Hồ ChíMinh(BTLS1586) Cả hai được xác định niên đại khoang thế ký VI thuộc triều Bắc Ngụy (386 -534) hoặc Nam Bắc triều (420 - 589)(Wicks 1992: 186; Hall 1985: 65)