Tiền điện tử, tiền ảo trên thế giới và vấn đề đặt ra tại việt nam

Tiền kỹthuật sốlà vô hình và chỉ có thể đượcsở hữu và giao dịch bằng cách sửdụng máytính hoặc ví điện tử/thiết bị điện tử có kết nối Internet hoặc cácmạng nội bộ được xác định.Vàvìvậy, m

Tiền điện tử, tiên ảo trên thế giới

và vấn đê đặt ■ ra tại Việt ■ ■ Nam

Dương Minh An

CQ56/11.03CLC, Học viện Tài chính

Tính đến hết tháng5/2021, thế giới có 10.284loại tiềnkỹ thuậtsố, trong đó có 5.526loại được niêm

yết trên thị trường Tại Việt Nam, có thể nói trong khoảng 5 năm trở lại đây,cácvấn đề về tiềnđiệntử, tiền

kỹ thuật số, tiềnảo được bàn luận khá sôinổi, có nhiều ý kiến vàquan điểm khác nhauvề những vấn đề này Ngân hàng Nhà nước Việt Namnghiên cứu,xâydựng và thíđiểmsử dụng tiền ảo dựa trên công nghệ

chuỗikhối giai đoạn 2021 - 2023.Chính vì vậy,việccần có những nghiên cứu, đánh giá sâu vềnhững vấn

đề nàyđang trở thành yêu cầucấp thiết, đặc biệt là nhằm góp phầnhoàn thiện những quy định pháp luật

có liên quanđếnlĩnhvựcnày

1.1 Tiền kỹ thuật số

Tiền kỹ thuật số được quan niệm là một dạng

tiền tệ chỉtồn tại ở dạng kỹ thuật sốhoặcđiện tửvà

không tồn tại ở dạng vậtlý Tiền lỹthuật sốbao gồm

các đồng coin,tiền thuật toán, tiền điện tử và cả các

đồng tiền mã hóa Một đặc điểm cũngđược sử dụng

để định nghĩa cho tiền kỹ thuật số, đó là được lưu

trữ và luân chuyểnbằng điện tử

Tiền kỹthuật sốlà vô hình và chỉ có thể đượcsở

hữu và giao dịch bằng cách sửdụng máytính hoặc

ví điện tử/thiết bị điện tử có kết nối Internet hoặc

cácmạng nội bộ được xác định.Vàvìvậy, mặc dù ở

mộtkhía cạnh nào đó, tiền kỹ thuậtsố có thể được

sử dụng để mua hàng hóa hay thanh toán dịch vụ,

nhưng hoàn toàn có thể bị giới hạn sử dụng trong

mộtso cộng đồng trực tuyến nhất định chấp nhận

đồng tiềnkỹ thuật sốnày

1.2 Tiền điện tử

Làmột dạng thức của tiềnkỹ thuậtsố, tuy nhiên

cáckhái niệm về tiền điện tử hiện nay trên thếgiới

được hiểu ởphạmvi rộng Ngân hàng Trung ương

châu ÂuECB xácđịnh, tiền điện tử là giá trị tiền tệ

được lưu trữ trênmột thiết bị điện tử được sử dụng

phổ biến để thực hiện giao dịchthanh toán cho các

tổchức khác không phải là tổ chức phát hành Ngân

hàng Thanh toán Quốc tế BIS định nghĩa, tiền điện

tử là giá trị đượclưu trữhoặc sản phẩm trả trước,

trong đó thông tin về khoản tiền hoặc giá trị khả

dụng của khách hàng được lưu trữ trênmột thiết bị

điện tử thuộc sở hữu của kháchhàng

Để hiểu đúng về khái niệm do ECB hay BIS đưa

ra, cầnxuất pháttừ quan điểm về "giá trị", mà ở đây cãn hiểuchính xác là"tiền tệ" Theo đó, tiền điện tử

được xác địnhvàphân biệt rõ ràngvới cácloại tiền

kỹ thuật sốkhác dựa trên cácđặc điểm sau đây:

Thứ nhất, tiền điện tửphải làtiền pháp định; từ

đó theo quan điểmhiện đại tiền điện tử có đầy đủ các chức năng làphươngtiện dựtrữ giá trị, phương

tiệntrao đổi và đơnvị định giá.Điều đócó nghĩa là, tiên điện tử cũng luôn được thể hiện dưới dạnggiá

tị của tiền pháp định của một quốc gia, do đó được Ngân hàngTrung ương quốc gia đóđảm bảo về mặt giátrị

Thứ hai, tiền điện tử có cơ chế đảm bảo tiền tệ của Ngân hàng Trung ương các nước Muốn phát hànhtiền điện tử,cácngân hàng vàtổchứctín dụng

sẽ được đảm bảo bằng tỷ lệ dự trữ bắt buộc tại

NHTW, còn với cáctổ chức phi ngân hàng sẽđược

đảm bảobằngcơchế ký quỹtại hệ thống ngânhàng

- trong nhiều trường hợp tỷ lệ ký quỹ lên tới 100%

Thứba, tiền điện tử chỉ được lưu trữtrên các sản phẩm điệntử như thẻngân hàng (dạng từ,mã vạch

hay thẻ chip),ví điệntử trên điệnthoại thôngminh hoặcdựa trên hệ thống phần mềm

1.3 Tiền ảo

Tiền ảo là một loại tiềnkỹthuật số khôngđược kiểm soát, không được phát hành bởi NHTW và vì vậy, không thể coi tiền ảo là "vật mang giá trị” như

tiền điệntử Hầu hết cácđồng tiền ảo hiện nay được tạo ra từ các thuật toán mãhóaphứctạp, được giao

dịch vàtrao đổi hoàn toàn trên môi trường Internet

và vì vậy chưa chịu sự quản lý của bấtkỳtổ chức nào, đặc biệt là không chịu sự quản lý của NHTW

hay Chính phủ các nước Năm 2014, Ngân hàng

Trungương Châu Âu đã đưa ra quan điểm, tiền ảo là

Kinh tế Châu Á - Thái Bình Dương (Tháng 2/ 2022) 77

NGHIÊN CỨU

RESEARCH

đại diện kỹthuậtsố của giá trịkhông phải do Ngân

hàng Trung ương hoặc cơ quan công quyền phát

hành, được các thể nhân hoặc pháp nhân chấp nhận

như một phương tiện thanh toán, có thể được

chuyểnnhượng,lưu trữhoặc giaodịchđiệntử Điều

nàytạo nên sự khác biệt lớn giữa tiền ảo và tiềnđiện

tử, đó là ở tính pháp định Và vì vậy, trên thực tế,

tiền ảo chỉ được sử dụng và chấp nhận giữa các

thành viên của một cộng đồng ảo cụ thể, vì vậy

phạm vi hoạt động của tiền ảo thường là khá hẹp,

mangnhiều đặc điểm của hàng hóa traođổi hơn là

một đồng tiền

Saukhi E1 Salvador thông qua Luật Bitcoin ngày

9/6/2021, quốcgia này đã trở thành nước đầu tiên

coi đồngtiền ảo Bitcoin là đồng tiềnhợp pháp, đưa

vị thế của Bitcoin từ đồng tiền ảo thành đồng tiền

điện tử với tính pháp định nhằm mục đích để

chuyển hàng tỷ USD kiều hối về E1 Salvador mà

không bị that thoát hàng triệu USD cho các bên

trung gian Sau động thái này của E1 Salvador, tại

một số quốc gia khác có những sựvận động đểcông

nhận Bitcoin trở thành đồng tiền pháp định, tuy

nhiêntính đển thời điểmhiện nayvẫn chưa có thêm

bấtkỳ quốc gia nào thực hiệnđiều này

Tại Trung Quốc, theo đánh giá của Ngân hàng

Trung ương TrungQuốc PBOC, các loại tiền điện tử

phápđịnhsẽđemlại những lợi ích như: (i) Khảnăng

tính toán chính xác hơn các chỉ tiêu như tỷ lệ lạm

phát và các tiêu chí kinh tế vĩ mô khác; (ii) Tăng khả

năng thuthập dữ liệuthời gian thực như việc phát

hành, ghi sổ và lưu hành của tiền, góp phần làm tăng

sức mạnh cho các công cụ chính sách tiền tệ và hỗ

trợ nhà hoạch định chính sách; (iii) Nâng cao khả

năng phòngchống rửa tiền, tàitrựkhủng bố vàtrốn

thuế thông qua hoạt động của Trung tâm dữ liệu

lớn; (iv) Giảm bớtviệccungcấp thông tin, báo cáo

giữa các tổ chức tín dụngvànhà quản lý Ở quốc gia

này, Chính phủ Trung Quốc chủ trương ủng hộ công

nghệ blocchain, nhưngđồng thời cũngmạnh tayvới

các hoạt động liên quan đếntiền ảo Năm 2017, Bắc

Kinh cấm pháthuy động vốn thông qua pháthành

tiền ảo lần đầu (ICO) - một phương thức huy động

vốn tương tự như phát hành cổ phiếu lần đầu ra

công chúng (IPO) Ngoài ra, Trung Quốc còn hạnchế

việc doanh nghiệp tham gia vào các hoạt động liên

quan đến tiền ảonhưvận hành sàn giaodịchtiền ảo

Song songvới đó, Ngân hàngTrung ươngTrung

Quốc (PBoC) đã phát hành thí điểm mộtđồng tiền

ảo riêng, đang được thửnghiệm ở nhiều thành phố

như Thành Đô, ThẩmQuyến và Tô Châu Đông Nhân

dân tệ điện tử do PBOC phát hành, kiểm soát và

đóng vai trò là phiên bản kỹ thuật số của đồng Nhân

dân tệ Điểm này khác hoàn toàn so những tiền ảo

nhưBitcoin với hoạt độngdựa trên nguyên tắcphi

tậptrung vàkhông được kiểm soátbởi thực thể nào

Tại Ấn Độ, năm 2020 Tòa án Tối cao đã đưa ra

lệnh cấmgiaodịch tiền ảotrên phạmvi quốc gia cho

đến khi chính quyền New Delhi nghiên cứu và đệ

trìnhmột dự luật hoàn chỉnh nhằm điều tiết tiền ảo Chính phủ nước này cũng đã trao quyền cho Ngân

hàngTrung ương Ấn Độ thẩm quyền pháthànhmột đồngtiền kỹ thuậtsố chính thức

Ở các quốc gia phát triển như Hoa Kỳ, Anh hay

Australia tiền ảo không bị cấm giao dịch nhưng được điều tiếtở nhiềucấp độ khác nhau.Hoa Kỳđến nay đang là quốc gia đi đầu thế giới về tiền ảo, nhưngsự điều tiết của Chínhphủ nước nàyđổi với

tiền ảo mới chỉ ở mức độ rất hạn chế, dù nước này cũng đánh thuếtài sản gia tăng đối với tiền ảo như

ở Australiavà Anh Đến nay, nhiệmvụgiám sát tiền

ảo chưa được giao cho một cơ quan cụ thể nào của

Mỹ, Chính phủ Mỹ chưa xác định được sẽdùng luật

nào để điều tiếttiền ảo, và mỗi bang của nước này

lại có những quy định khácnhau về giámsát tiền ảo Các ngân hàng ờ Mỹ được giám sát bởi Cục Dựtrữ Liên bang(Fed); các công ty môi giới tài chính nằm

dưới sự giám sátcủa ủy ban Chứng khoán và giao dịch (SEC); cáccông ty quản lýtài sản và giao dịch hàng hóa đượcđiều tiếtbởi ủy ban Giao dịch hàng hóa tương lai (CFTC) Hiện chưa có cơ quan nào trong số nàyđược giao là đàu mối giámsáttiền ảo,

dù Fed cũng đang nghiên cứu để phát hành một

đồngtiền ảoriêng

3 Những quy định về mặt chính sách, pháp luật cùa Việt Nam liên quan đến tiên ảo, tiên

điện tử

Tại ViệtNam hiện nay vẫn chưa có một văn bản pháp lý nào quy định khái niệm tiền điện tử Tuy

vậy, một số văn bản đã quy định các dạng thức của tiền điện tử gồm ví điện tử, thẻ trả trước như tại Luật Ngân hàng Nhànước (2010), Luậtcác Tổ chức

tín dụng (2010), Nghị định số 101/2012/NĐ-CP của Chính phủ về thanh toán không dùng tiền mặt và

Nghị địnhsố 80/2016/NĐ-CP sửa đổi, bổ sungmột

số điều của Nghị định số 101/2012/NĐ-CP, Thông

tư số 19/2016/TT- NHNN quy định về hoạt động thẻ ngân hàng Năm 2019 khi xây dựng Dự thảo Nghị định quy định về thanh toán không dùngtiền

mạt sưa đoi (thay thế Nghị định 101/2012/ND - CP) đã xác định: tiền điện tử làgiátrịtiền tệ lưutrữ trên các phương tiện điện tử được trả trước bởi

khách hàng cho ngân hàng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài, tổ chức cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán để thực hiện giao dịch thanh toán và

được đảm bảogiá trị tươngứngtại ngân hàng, bao

gồm: thẻ trả trước, ví điện tử,tiền di động Như vậy

78 Kinh tế Châu  - Thái Bình Dương (Tháng 2/ 2022)

có thể thấy, quy định tại dự thảo này về cơ bản khá

phùhợp với cácquanđiểmcủa ECB hay BIS về tiền

điện tử

Bên cạnh đó, ngay từ thời điểm năm 2014, khi

khái niệm "tiền ảo" còntương đối xa lạ đối với hầu

hết người dân Việt Namthì Ngânhàng Nhànước đã

lần đầu tiên ra thông cáo báo chí về tiền ảo ngày

27/2/2014 với những nội dung chính như sau:

Thứ nhất, khẳngđịnhBitcoin là một dạngtiền kỹ

thuật số (tiền ảo), không được pháthành bởiChính

phủ hay mộttổ chức tài chính, mà được tạo ra và

vận hành dựa trên hệ thống các máy tính kết nối

mạng internet ngang hàng

Thứ hai,khẳngđịnh sự xuất hiện của Bitcoin đã

gây ra nhiều tác hại, rủi ro cho người sử dụng như:

Có thểtrở thành côngcụ cho tộiphạmnhưrửatiền,

buôn bán ma túy, trốn thuế, giao dịch, thanh toán tài

sản phi pháp; nguy cơ bị tấn công, đánh cắp, thay

đổi dữ liệu hoặcbị ngừng giao dịch là rấtlớn; hoạt

động đầu tư vào Bitcoin ẩn chứa nhiều nguy cơ về

bong bóng tài chính, gây thiệt hại cho người đàu tư;

giao dịch Bitcoin không bị chi phốivàkiểm soát bởi

cơ quan quản lý nhà nước nào,dođó, người sờ hữu

Bitcoin sẽ chịu toàn bộ rủi ro vì không có cơ chế bảo

vệ quyền lợi

Thứba,việc sử dụngBitcoin (và các loại tiền ảo

tương tự khác) làm phươngtiện thanh toán không

được pháp luật thừa nhận và bảovệ Các tổ chức tín

dụng không được phépsửdụng Bitcoin (và cácloại

tiền ảo tương tự khác) như một loại tiền tệ hoặc

phương tiện thanh toán khi cungứng dịch vụ cho

khách hàng

Thứtư, việc sở hữu, muabán,sử dụng bitcoin (và

các loại tiền ảo tương tự khác) như một loại tàisản

tiềm ẩn rất nhiều rủi ro cho người dân và không

đượcphápluật bảo vệ

Tiếp đó, ngày28/10/2017, trong trong văn bản

gửi cơ quan báo chí, Ngânhàng Nhà nước Việt Nam

đã khẳng định Bitcoin và các loại tiền ảo tương tự

khác không phải là phương tiện thanh toán hợp

pháp tại Việt Nam Theo đó, việc phát hành, cung

ứng, sử dụng Bitcoin và các loại tiền ảo tương tự

khác làm phươngtiện thanh toánlà hànhvi bị cấm

tại Việt Nam Cùng với đó, ngày 11/4/2018, Thủ

tướng Chính phủban hành Chỉ thị số 10/CT-TTg về

tăng cường quản lý các hoạt động liên quan tới

Bitcoin và các loạitiền ảo tương tự khác Chỉthị đã

đề cậpđến những rủirovà hệ luỵ củacáchoạt động

liên quan đếntiềnảo trongthời gian vừa qua như:

Người chơi tiền ảodễ gặp rủi ro; nguy cơ sử dụng

tiền ảo cho hoạt động tội phạm (rửa tiền, tài trợ

khủng bố, chuyển tiền bất hợp pháp, trốn thuế, lừa

đảo );hoạt động đầu tư, mua bán tiền ảo, huy động

vốn qua phát hành tiền ảo (ICO); đặc biệt là hoạt

động sửdụngtiền ảođể huyđộng vốn theophương

thức đa cấp ngàycàng diễn biến phứctạp, có nguy

cơ ảnh hưởng đến sự ổn định của thị trường tài chính,trật tự an toàn xã hội và có thể gây rủi ro rất

lớnđối với tổ chức, cá nhân tham gia

Trên cơ sở nhữngcảnh báo nguycơảnh hưởng tiêucựccủahoạtđộngliênquan đến tiền ảo, Chỉthị

đã yêucầucácBộ, ngành có liênquan thực hiệnviệc quản lý các hoạt động liên quan đến tiền ảo nhằm

hạn chế những rủi ro, hệ lụy cho xã hội; kịp thời

pháthiện, ngăn chặn, xử lý các hành vi vi phạm pháp luật Để cụ thể hóa chỉ thị, ngày 13/4/2018, Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Việt Namđã ban hành Chỉ thị số 02/CT-NHNN về các biện pháp tăng cường kiểm soát các giao dịch, hoạt động liên quan đến tiền ảo Chỉ thị đưa ra yêu cầu các đơn vị có liên quan (các tổchức tín dụng, tổ chức cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán; các đơn vị tạitrụ sở chính Ngân hàng Nhà nước Việt Nam; Ngân hàng Nhà

nước chi nhánh các tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương) nghiêm túc thực hiện các biện pháp cụ thể nhằm tăng cườngkiểm soát,xử lý cácgiao dịch liên quan tới tiền ảo

Kết luận: Tiền ảo, tiền điện tử theo công nghệ chuỗikhốiblockchain được đánhgiá là cótiềm năng

pháttriển trong tương laikhông xa, nhấtlà khi hiện

nay nhiều ngân hàng thương mại đã và đang sử

dụng công nghệ này trong giaodịch, thanh toánliên

ngânhàng trênphạm vi toàn cầu.Tuy nhiên,chỉ khi nào nhữngvấn đề liên quan đếntínhpháp lý vàkhả năngkiểm soát của Chính phủ, NHTW các nướcvới

tiền ảo được nghiên cứu một cách đầy đủ, hoàn thiện thì khicó, những đồng tiền ảo-tiền kỹ thuật

số chưa có tính pháp định mới thực sự trở thành tiền điện tử./

Phan Trung Tập (2018), Tiền ảo và những khía cạnh của tiềnảo, Tạp chí Kiểm sátsố 15/2018 Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (2014), Thông cáo báo chí về Bitcoinvà các đồng tiền ảo tươngtự khác

"Electronic money" European Central Bank European Central Bank

Nguyễn Thanh Tú (2020), Thực trạng quản lý và

lưu hành tài sản mã hóaở Việt Nam vànhững vấn đề pháp lý đặt ra, Hộithảo Cách mạng công nghiệp lần

thứ tưvà một số vấn đề pháp lývề hoàn thiệnthể

chếkinh tể thị trường

6Lê Hồng Thái (2021), Nhận diện tiền mã hóa,

pháp luật ViệtNam về tiền mã hóa, Tạp chí Nghiên

cứu Lập pháp số 08 (432), tháng 4/2021

Kinh tế Châu Ả - Thái Bình Dương (Tháng 2/ 2022) 79