TAPCHJPHATTRlfN N H A N UIC S6 1(50)2016 NÓNG THÒN NAM BÓ Tìf GÓC NHÌN NHÀN HOC PHANAN PGS TS, Vién Nghién cùu Vùng Nam Bò Tri ^ Irong hon ba thè ky qua, tu khi nguòi Vièt (Kinh) tìm dén khai mò vùng[.]
Trang 1NÓNG THÒN NAM BÓ - Tìf GÓC NHÌN NHÀN HOC
PHANAN
PGS.TS, Vién Nghién cùu Vùng Nam Bò
^
Irong hon ba thè ky qua, tu khi nguòi
Vièt (Kinh) tìm dén khai mò vùng dàit
Nam Bó, làp nén xóm àp, ruóng lùa
\afòn cày, dà trai qua biét bao gian khò, thàch dd
• Nhùng nòng dàn nguòi Viét va cà càc toc nguòi
còng cu dà tao dung mot nòng thón Nam Bò vói
nhùng net vàn hóa dàc sàe De ròi trèn nhùng
idi san vàn hóa dò, hòm nay ehùng ta lai tiép tue
txày dung mot nòng thón mòi, duói su lành dao
: eùa Dàng Gòng san Viét Nam Dò chinh là mue
I dich bài viét này, duói gòc nhìn nhàn hoc nhàm
phàe hoa dièn mao nòng thòn Nam trong qua
i, khù, dòng thòi ggi mò vè nòng thòn, nòng dàn
Nam Bò cho nhùng nghién eùu tiép theo,
Nhàn hoc va nhàn hoc nghièn cihi ve nòng
g thòn, nòng dàn
, Nhàn hoc là ngành khoa hoc nghién eùu ve
j con nguòi, truóe hét là su tién hóa eùa con nguòi
trong qua trình lich sù, trong bòi cành eàe xà hòi,
vàn hóa khàc nhau Nhàn hgc khòng chi nghién
cùu con nguòi trong qua trình don le, cà nhàn
ma chù trgng dén con nguòi trong càc còng
' dóng, eàe nhóm toc nguòi va cà nhùng nhóm
' xà bòi, tình da dang cùa eàe còng dòng va nhóm
'cóngdòng'''
Nòng thòn là khu vuc cu trù va sinh sdng cùa
nòng dàn, nhCmg con nguòi lày nghé nòng làm
boat dóng kinh té chù yéu Cuóc phàn chia giùa
nòng nghiép va chàn nuòi là cuòe phàn eóng lao
' " Tham khào thém Emily.A.Schultz va càc tàc già (2001)
Nhàn hgc mgt quan dièm vè tinh tr^ng nhàn sinh, Nxb
(2001 ) Bue khàm vàn hóa chàu A tièp c$n nhàn hgc, Nxb
dóng lón nhàt va som nhàt trong lich sù nhàn loaL De tu day hình thành nèn vàn minh nòng nghiép va vàn minh du muc trong tìén trién lich sù va vàn hóa cùa nhàn loai Nèn vàn minh nòng nghièp là két qua cùa boat dòng kinh té gieo tròng càc loai eày luong thuc nhu lùa, khoai, càc loai dàu, càc loai cày àn qua, rau càc loai Nhùng cu dàn thuóc vàn minh nòng nghiép eó tinh òn dinh hon, nhàt là ttong eàe dia diém cu trU va eanh tàc Nhùng cu dàn eanh tàe lùa nuóc
eó tinh dn dinh cao, va nhùng khu vuc tu cu cùa
hg it bién dòng nhu càc thiét che làng xà ò chàu
A là mot vi du
Trong thòi ky lich sù trai dai, thòi ky tièn tu bàn, nòng thòn dóng mot vai ttò quan trgng trong dòi sdng cùa nhàn loai ve mat vàn hóa vàt thè va phi vàt thè Nén kinh té tu eàp tu tue va mot thiét ehé
xà bòi truyén thdng mang tinh tu quàn Chinh trong nhùng diéu kién lich sù nhu vày dà tao nén mot vàn minh nòng nghiép, nhiìng quan he xà bòi, nhùng phuong thùc ùng xù giùa cà nhàn vói
eà nhàn, giùa cà nhàn vói eòng dòng va cà giùa càe còng dòng vói nhau Nhùng djnh che xà bòi
dò dà góp phàn duy ttì su dn dinh va ben vùng cùa nòng thón, dàm bào cho càc eà nhàn va eòng dòng mot su bình dàng mang tinh nguyén
so Mot so tàe già thuong dùng khài niém còng
xà nguyén thùy hoàc còng xà làng giéng, còng
xà nòng thón (Màc) de chi càe eòng dòng nòng thón thòi tìén giai càp
Qua ttình tìén hóa cùa nòng thòn trong lich
sù, dà dua nòng thòn tu thòi nguyén thùy vào càe gjai doan lich sù ké tìép vói su phàn hóa xà hói, ma truóe hét là su xuàt hièn cùa che dò tu hùu Su phàn hòa giàu nghèo, su phàn hóa càc tàng lòp ttong xà ligi dà dàn dén su phàn hóa giai càp, dà làm dién mao nòng thón eó nhiéu
Trang 2thay ddi lón lao Cuòi cùng su xuàt hièn cùa kinh
té hàng hóa, ciing nhu truóe dò là su phàn còng
giùa nòng nghiép va thù eóng nghiép, ti:iuang
nghièp dà tao nèn eàe dò thi, thành dù- Dói dién
vói nòng thòn là dò thi vói tàng lóp thi dàn va eàe
boat dòng kinh té phi nòng nghièp, thém vào dò
là mot vàn minh dò thi, mot vàn hóa thi dàn
Nòng thòn duói góe nhìn nhàn hgc, thue chat
là nghién cùu su tién hóa cùa nòng thòn trong
lich sù, tìm hiéu nhùng thiét chéxà bòi, vàn hòa
eùa nòng thón ttong su ehuyén ddi dò va truóe
hét là eà nhàn nguòi nóng dàn, là eòng dòng
cùa eu dàn nòng thòn Nhùtng nhà nhàn hgc sé
ed gang giài thieh tt'nh quy luàt va phi quy luàt,
cùng nhùng nguyén nhàn dà tàe dóng cùng nhu
nhùng he qua cùa su ehuyén bién nòng thón
ttong lich sù, ttong càe khòng gian tu nhién, xà
bòi khàe nhau
Dién mao nòng thòn va nòng dàn Nam Bò
Nàm 1698, thòi diém Nguyén Hiiu Cành, mot
quan chùc thòi chùa Nguyén vào dàt Già Dinh
de phàn dinh ranh giòi hành chinh vùng mièn
"lày dàt Dóng Nai dat làm phù Già Dinh, làp xù
Dòng Nai làm huyén Phuòc Long, dung dinh
Tran Bién; làp xù Sài Gòn làm huyén Tàn Bmh,
dung dinh Phièn Tran Mòi dinh dàt chùc luu
thù va ky lue de cai tti " (Trinh Hoài Due - Già
Dinh thành thòng chi) Nhiéu tàe già xem thòi
diém nàm 1698 là nàm khòi diém hình thành
vùng dàt Nam Bó hién nay Theo mot sd ghi chép
ttong eàe bó sù duong thòi cùa ttièu Nguyén khi
Nguyén Hùu Cành vào Nam kinh ly thì ttèn vùng
dàt Nam Bò dà co 40,000 hò, tue khoàng 200,000
nhàn dinh, phàn lón là nguòi Viét vón di eu tu
dòng bang Bàc Bò va Bàe Tmng Bò vào Nam
Nam Bò là vùng dàt phia Nam cùa Viét Nam,
dugc sàt nhàp vào lành thd Viét Nam tu hon ba
thè ky vè truóe Truóe dò, ttèn vùng dàt này dà
tùng tón tai mot so quóc già eò dai nhu Phù Nam
(tu khoàng thè ky I dén thè ky VII) va Chàn Lap
(tu thè ky VII, dèn thè ky XI) Do nhùng bién eò
ve dia ly, dia chat, dàe bièt bòi qua trình bién tièn,
càe nhà nuóc phong kién co dai trén dàt Nam Bò
dà suy tàn va diét vong Khi nguòi Viét dèn Nam
Bò vào thè ky XVI - XVII, noi day chi là vùng^
hoang vu, thua diòt eu dàn ò nhùng vùng dàt c\_
Dòng Nam Bò Cùng dén tìm dàt muu sinh, ngoài nòng dàn Vièt con eó nhiìng cu dàn càc dàn t^e khàe nhu nguòi Khmer, r ^ ò i Hoa Nhùng ÉIJ dàn càc dàn toc này cùng chung sue khai ma vùng dàt Nam Bó Nguòi Viét som là eu dàn chi
thè trong còng cuòe khai khan va bào ve vim
dàt phuong Nam cùa Tò qude Viét Nam NbùEng nóng dàn nguòi Viét, Khmer, Hoa dà tìén hành mot tién trình khai hoang, làp àp cu tru làu dai
ò vùng dàt Nam Bó, Vi vày, eó thè nói nòng thòn Nam Bó là noi tu cu cùa nhiéu toc nguòi, ma so phàn lich sù eùa hg eó su tuong dòng, ehia s| vói nhau nhùng gian khò, vàt va va nhùng thàtà tuu dà dat dugc Chinh diéu này, da tao nén mot dién mao cho nòng thòn va nóng dàn Nam Bó
co nhiìng net riéng so vói càc vùng mién khàc Nòng tìión va nòng dàn Nam Bò, hon ba théky qua là két qua cùa su thich ùng, ùng xù eùa nòng dàn nguòi Viét, Khmer, Hoa vói mot vùng dal mói, eó nhiéu khàe biét vói noi hg dà lìa bò ^ dén dinh eu, dinh canh
Canh tao lùa nu'óc, hoat dòng kinh té chìt yéu cùa nòng dàn Nam Bò
Vè mat dia ly, Nam Bó là vùng dàt dugc bòi dàp eùa hai he thdng song Dòng Nai va song
Me Kong Dàng chù y là vùng chàu thd song Me Kong, khi vào dèn Viét Nam song Me Kong dà phàn thành hai nhành lón là song Tién va song Hàu de tao nèn chàu thd song Me Kong trèn vùng ha luu ò dàt Nam Bó ma hién nay là dòng bang song Cùu Long
Nòng dàn nguÒi Vièt dén vùng dàt Nam Bó, trong hành ttang cùa minh dà mang theo nhùng kinh nghiém vè eanh tàc lùa nuóc vdn quen thuóc trén vùng chàu dio Bàc Bò va Bàe Truilg
Bó Tuy nhién, khi dén Nam Bó, diéu kièn thó nhuòng, khi hàu noi day eó khàe rat nhiéu vói phia Bàc Dò là vùng dàt bang phàng, nhiéu kénh rach, ành huòng thùy ttièu rat lón, dàt dai
bi phèn hóa (dò chua PH cao) vùa thùa nuóc man, nuòc phèn lai thiéu nuóc nggt vào mùa khò Khi hàu Nam Bó lai ehi eó hai mùa, mùa
Trang 3mua va mùa khò, khàc vói bdn mùa ò phuong
Bac Dat dai Nam Bò giàu tiém nàng san xuàt
nòng nghièp nhung cùng nhiéu thàch dò, khò
khan trong vièe gieo tròng cày lùa, cày màu
eó hiéu qua Vói truyén thdng canh tàc nòng
nghiép tròng lùa nuóc, nguòi nòng dàn Nam
Bó dà co nhùng ùng xù, chgn lua thieh hgp eho
càc eóng doan gieo tròng cày hoa màu Nhùng
nóng cu canh tàe quen thuóc ò phia Bàc dà dugc
nguòi Viét cài tién cho phù hgp vói thó nhuóng
Nam Bò Cùng vói viéc cài tién, nguòi Vièt sàng
tao, hge hòi kinh nghiém cùa eàe dàn toc anh em
ehé tao nhiéu loai nòng cu de khai hoang mò dàt
nhu cày "phàng" dung cu truc làn làm tòi dàt,
Nòng thón Nam Bó, là noi nguòi nòng dàn
canh tàe lùa nuóc Lùa nuóc ó Nam Bó co nhiéu
net riéng ttong ky thuàt canh tàe so vói càc
' vùng mièn ó phia Bàe Nguòn nuóc canh tàe
' lùa ò Nam Bó chù yéu dua vào nguòn nuóc tu
' nhién, nguòn nuóc vào mùa mua va cùa song
Me Kong, song Dòng Nai cung eàp Dàng luu y
' là nguòn nuóc cùa song Me Kong vào thòi diém
cuòi mùa mua, dàng ngàp dòng bang Nam Bò,
ma nguòi dàn quen ggi là "mùa nuóc nói" Ò Tu
Giàc Long Xuyèn Nam Bò, eó gidng Ma ndi, là
gióng lùa tu nhièn, dugc nguòi dàn dàn thuàn
I duòng, góp thém cho càc gidng lùa ò Nam Bò
: Trong diéu kién thién nhién vùng dàt Nam Bó,
: nguòi nòng dàn canh tàc lùa nuóc cùng dà sàng
i tao ttong nhiéu linh vue ky thuàt gieo tròng nhu
ngoài viéc gieo truc tiép thóe gidng ggi là "sa" con
eó ky thuàt gieo ma de eày Dàc biét là ó Nam
Bò eó ky thuàt eày hai làn trèn càe thùa ruóng
ngàp nuóc làu nàm Càc ruóng ó bimg bau ttiing
nuòe, eó dò phù sa rat nhiéu, cày lùa phàt trién
qua nhanh, néu cày lùa nhu bình thuong cày lùa
sé khòng eó hat Vi vày, ò nhùng ruóng này, sau
khi cày lùa làn dàu tién khoàng mot dén mot
thàng mòi, nguòi nóng dàn lai nhó lùa lén làm
ma de cày tal làn thù hai Nàng suàt !ùa nhùng
vùng trùng này cao gap tu 1,5 dén 2 làn ruóng
bmh thuong
Che dò sa hùu ruòng dàt Ò nòng thòn Nam
Ruòng dàt là tu liéu san xuàt cùa nguòi nóng dàn khi san xuàt nòng nghiép là hoat dóng kinh
té chù yéu eùa khu vue nóng thòn Tu ehé dò sò hùu ruòng dàt sé hiéu hon phuong thùe canh tàc cùa nguòi nòng dàn ciing nhu nhùng ùng xù vàn hóa cùa nóng thòn Khàe biét so vói che dò sò hùu ruòng dàt eùa nóng thòn vùng Bàc Bó, Bàc Trung Bò, là vùng nóng thòn Viét Nam mang tinh truyén thóng Ò Nam Bó ty le ruóng dàt thuòc sò hùu cà nhàn ehiém uu thè tuyét dói Theo mot
sd tu hèu, ò mièn Bac Viét Nam, cho dén truóe khi Phàp xàm lupe Viét Nam, ruóng dàt còng hiìu ehiém khoàng 25%, con ò Nam Bó ruóng còng khòng dàng ké Diéu này co thè ly giài viéc khai khan dàt dai ò Nam Bó ttong buoi ban dàu mang tinh chat tu phàt, do càe nóng hò hoàe càc nhóm nóng hò tu tó chùe Vào thòi dièm thè ky XVI - XVII, Nam Bg con là vùng dàt hoang hóa,
cu dàn thua thót, nhà nuóc phong kièn con quàn
ly long léo nén tùy mòi cà nhàn, hò già dình chgn lua noi khai khan dàt dai Tùy sue nguòi, sUc eùa eùa mòi hò già dình ma khai khan dàt dai dàp ùng nhu eàu sinh song Ruòng dàt khai khan dò thuòc vè cà nhàn va nhà nuòc khòng eó su kiém soàt chat che, chi eó eòng dòng làng xà, xóm àp còng nhàn quyén sò hiìu cùa chù hò Thuong mói già dình, dòng hg chgn mot khu dàt thuàn Igi, dgc bò song, bò rach bang phàng, it eò dai, cày bui de khai khan thành ruòng, cày Ma Dàn
dà eó thém sue nguòi sue eùa, tìép tue mò ròng khai khan ra vùng chung quanh tao thành vùng
"lòm" giùa dòng bang
Dén nhùng nàm cùa thàp ky dàu thè ky XIX, khi nhà nuóe phong kién triéu Nguyén mò ròng quyèn kiém soàt dàt dai ò Nam Bó, vua Minh Mang mói eó nhùng quy che ve sò hiìu dàt ruòng ò eàe dia phuong noi này Nàm 1836, vua Minh Mang dà cu mot phài bó do Truòng Dàng Qué vào Nam, tìén hành viéc do dac ruóng dàt, xàc làp quyén sò hùu eho nguòi dàn Nam Bó Gòng viéc kièm dinh móng dàt ò càc dia phuong Nam Bó dugc hoàn tàt gàn nùa nàm sau dò va ve sau dugc tàp hgp lai thành "Nam Ky Dia Ba Lue Tinh" Nhò két qua cuòe "tdng kiém tta móng dàt Nam Ky ' này ma nhà Nguyén dà xàc làp dugc
Trang 4ttàt tu ttong che dò sò hùu ruóng dàt ò Nam Bó
va phàn loai càc dang sò hùu, eàe dang eanh
tàc, de eó thè kiém soàt dàt dai, the hièn qua
viéc thu thué ruóng dàt'^l
TU nhùng tu liéu eùa dia ba Nam Ky Lue Tinh,
eho thày ehé dò sò hùu móng dàt ò Nam Bó
ttong thuò ban dàu khai khan 1) Ruòng dàt tu
hùu cùa nguòi nòng dàn ehiém uu thè 2) Tmh
ttang xàm eanh ruòng dàt khà phó bién Xàm
canh móng dàt ò day dugc hiéu là chù sò hiìu
mòng dàt khóng chi co dàt dai trong khu vuc cu
trù ma con co mot so dièn tich dàt móng ò càe
dia phuong làng giéng Chinh hai dac dièm ve
che dò sò hùu móng dàt này dà tao nén net khàe
bièt giùa nòng thòn Nam Bó vói càe vùng mién
khàc cùa dàt nuóc Dièu dò ciing co nghìa là su
khàc biét ve co che quàn ly nòng thón va hon
là vàn hóa cùa nòng thòn Nam Bó trong tmyén
thóng
Cùng ttèn co sò ehé dò sò hùu mòng dàt ò
Nam Bó, nén ò Nam Bò ttong thòi ky càn dai
dà xuàt hién càc dai dia ehù hoàc dai dièn chù,
vói dién tich sò hiìu hàng ehue hoàc hàng ngàn
heeta dàt dai Nhiìng dia chù, dai dién ehù ò Nam
Bò khàc bièt khà xa vói tàng lóp dia chù ò Bàc Bó,
Bàe Trung Bó ve kinh té ciing nhu vj tti xà bòi
Vièe kièm tình ruòng dàt ò Nam Bó dà này sinh
càc loai "còng tu" nhu kiéu eóng tu Bac Lièn, mot
thòi ttong dòi sdng nòng thón Nam Bó
Co che quàn ly xà hòi trong nóng thón Nam
Bò
Mot cum tu thuong nhàe dén trong buoi dàu
hình thành vùng nóng thòn Nam Bó, dò là "khan
hoang, làp àp" Ap !à mot dang thùe td chùc xà bòi
ò nòng thòn Nam Bò eùa nhùng luu dàn Viét tu
phia Bàc dén dinh cu ò Nam Bó Ò Bàe Bó, khài
niém "làng" là mot thiét ehé xà bòi tmyén thdng,
de chi mot eòng dòng nóng dàn ò nóng diòn
Làngvdn là nhiìng eòng xà nóng nghiép, còngxà
nòng thón Làng là mot dia vuc cùa nhùng nguòi
nòng dàn cu tìii va san xuàt Làng duge thièt làp
'^) Tham l<hào thém Tran Thj Thu Lircng (1994) Che dò sa
hOv va canh tàc rugng dat & Nam B^ ni>a dàu thè ity XIX,
trèn mói quan he giùa nhiìng ngUòi cùng còrig
cu trén mot dia vue nhàt dinh ggi là quan he lài^ giéng Ben ttong làng là nhiìng già dình, hò nòng dàn eó quan he huyét thóng Trong mot ehùng
muc nào dò, càc làng ò Bàc Bó quan he huyft
thdng, dòng hg eó mot vai trò ehi phdi quan trgng dèh dòi sdng cùa làng "Mot gigt màu dào, hon ao nuóe là'! Su phàn tàngxà bòi cùa càc làng Viét ó Bàc Bó khà phùc tap, càc phe giàp, càc thù bàe tuoi tàe, quan ehùc
Cu dàn nguòi Viét trong qua trình dinh cu va muu sinh ttèn vùng dàt Nam Bò, dà tài càu truc j lai khòng gian nóng thón, eàu trùc lai làng Viét nhu mot nhu càu tòn tai va phàt trién (theo Trinh Hoài Due, ttong sàch Già Dinh thành thòng cht vào dàu thè ky XVIII, toàn vùng Già Dinh (tiic Nam Bó) dà eó hon 200 làng dà dàng ky vào so
bó cùa nhà nuóc (trong nguyén bàn bang chfl Hàn càe làng dugc dich thành tu "thón") Nhà Nguyén quy dinh, càe làng eó tu 1000 hg ttò lèn j ggi là "dai thón; tu 500 hò ggi là "thòn" con trèn duói 100 hò ggi là "àp" hay "làn" Don vi "xà" là vè sau ttong thòi ky Phàp thuóc, xà eó the bao gòm mot sd thòn, hoàc àp, là mot don vi hành chinh cùa Nhà nuòc: xà, huyén, tdng, tinh Làng ò Nam Bó cùng gidng nhu làng ò Bàc
Bó, Bàe Tmng Bó là mot dang thùe còng dòn^ nguòi ttèn co sò còng eu tue quan he làng giéi^
va quan he huyét thdng Tuy nhién ó làng Nam
Bò eó khàc mot sd net vói làng ò phia Bàc ve eành quan va mdi quan he giùa eàe thành vién trong làng Tmóe hét là màt dò tàp tmng dàn cif eùa làng Bàc Bò khà eao thuong tu cu trong mot khóng gian hep dugc bao hgc bòi mot lùy tte va
ra vào bang mot edng làng, ttong khi dò làng ó Nam Bg lai thoàng hon khòng gian cùa làng trai dai theo dgc bò song, bò kénh, dgc truc ló giao thòng va khòng che ehàn bòi lùy tte va hàng rào, khòng eó edng làng, eó the ra vào làng bang cà duòng bó va duòng thùy
Mot su khàc biét quan ttgng hon là mdi quan
he giùa cu dàn ttong làng Néu ttong làng Bac
Bó mdi quan he huyét thdng dóng vai trò quan trgng thì làng Nam Bò, quan he làng giéng lai
Trang 5bàc trong làng khòng qua khàe khe, khòng co su
phàn djnh giOa nhùng nguòi chành cu va nguòi
ngu cu Vai ve, tìidi tàc dugc coi trgng trong giao
tìép hon là càc chùc vu dia vi nhà nuóc, khòng eó
su so bì giùa chiéu trén va chiéu duói trong dình
nhu eàe le bòi dình làng phia Bàe
Làng ò Nam Bó khóng co huong uóe, co ehé
quàn ly làng Nam Bó tinh tu tri khà mò nhat Mot
thiét che quan phuong cùa càc Nhà nuóe som
àp dàt su quàn ly càc làng Nam Bò Bò mày bòi
huong, hòi dình vón mang tinh phi quan phuòng
eùa làng Nam Bò nhanh ehóng bi xóa bó, hoàc
hgp thùc hóa bòi chinh quyén sò tal duong thòi
Tinh thdng nhàt trong co ehé quàn ly giùa càc
làng ò Nam Bó khà rò net Dò là su két nói vào tó
ehùc hành chinh hién hùu ma làng nhu mot don
vi co sò, tràch nhièm cùa bó mày hành ehinh ó
làng là thu thué dién, thué thàn va dàm bào an
ninh ttàt tu noi thón àp Ngay tu thòi càc vua
Nguyén, thè ky XVIII dà hoàn tàt viéc quàn ly
làng cùa nhà nuóe bang viéc kiém soàt sd lugng
dàn dmh, hò khàu cùng nhu sò hùu ruòng dàt
càc làng ò Nam Bò Trèn co sò dò, chinh quyén
phong kién dà phàn dinh viéc quàn ly làng trong
bò mày hành chinh nhà nuóc mot càch khà chat
che
Dièn trinh nòng thòn Nam Bó qua càc thòi
ky lich sù
Cho dèh truòc khi thuc dàn Phàp xàm lugc
Viét Nam, nóng thón Nam Bò vàn là mot vùng
dàt bàt dàu dugc khai mó bòi nhiing nòng dàn
nguòi Viét, Khmer, Hoa Còng cuòe khai mó day
khò khan va vàt va Nòng thòn Nam Bó, duong
thòi là nhùng xóm àp dinh cu trèn càc vùng dàt
eao, ven kènh rach Nguòi nóng dàn tàp trung
sue vào viéc phàt eó, dàp bò thành càc khoành
móng de eanh tàc lùa Mot vài noi, khò rào, phù
sa màu mó dgc ven song, rach tròng màu, rau cu
va dàc bièt là tròng dàu nuòi tàm (Le Quy Dòn
- Phù bién tap lue, Trinh Hoài Due - Già Dinh
thành tìiòng ehi) Quàn ly cùa nhà nuóe phong
kién con khà long léo, bòi su xa càch triéu dình
Hué Nhà nUóc chi lo viéc thu tò, thué là chinh
dàu co su phàn tàng, qua trình tich tu mòng dàt xày ra eòn chàm chap Bòi le, thè ky XVIII- XIX ò nòng thòn Nam Bò vàn con trong tình trang dàt ròng nguòi thua, ai co sue khai khan bao nhiéu tùy y Theo mot sò ghi ehép duòng thòi, ruóng dàt khai khan sau ba nàm thành "ruòng thuc" thì mói dàng ky vào so bó de nóp thué, tue xàc nhàn quyén so hiìu hgp phàp
Vào nhung nàm 60 cùa thè ky XIX, thuc dàn Phàp hoàn thành vièe xàm ehiém Nam Bò vói càc Hiép uóe bàt bình dàng, nhà nuóc phong kièn triéu Nguyén chàp thuàn viéc cai tri cùa thuc dàn Phàp dói vói vùng dàt Nam Bò Nguòi Phàp thièt làp mot che dò cai tti thuc dàn ò Nam Bó, ggi là Nam Ky truc tri Nòng thòn Nam Bò buóc vào giai doan lich sù mòi Nguòi Phàp dà tìén hành eòng cuòe bình dinh bang quàn su, dàm
àp càe cuóc khòi nghìa cùa dòng dào nòng dàn yéu nuóe, nhu Tmong Dinh Thù Khoa Huàn, Nguyén Tnmg Truc, mat khàe ehinh quyén thuòe dia Phàp td ehùc còng eugc khai thàc kinh
té vùng dàt Nam Bò Day là tiiòi ky mòng dàt eùa nguoi nòng dàn Nam Bó bi thuc dàn phàp cuòp doat trang trgn Nhùng dién ehù nguòi Phàp, nguòi Viét tay sai cùa thuc dàn Phàp dà ehiém doat dàt dai eùa nguòi nòng dàn làp nén nhiìng trang trai, nhiìng cành dóng lùa khdng lò Cuóc dói dàu giùa giai càp nóng dàn vói giai càp dia chù ò Nam Bò dièn ra ngày eàng gay gàt, ma dién hình là eugc ndi day ò cành dòng Nge Nan ( Bac Liéu) dàu thè ky XX Cuòe dàu tranh giai càp cùa nóng dàn Nam Bò dà eò su két hgp chat che vói cuóc dàu tranh chòng thuc dàn Phàp giành dóc làp dàn toc, giài phòng dàt nuóe
Cuòe càch mang Thàng Tàm nàm 1945 va tìép theo là mot thàp ky chóng thuc dàn Phàp xàm lugc eùa nhàn dàn Viét Nam dà dem lai mot
sd thay dói eho vùng nóng thòn Nam Bò Nóng thòn Nam Bò dà ttó thành eàn eù dia, ehò dua cùa cuòe khàng chién chdng Phàp ò Nam Bò, vói phuong chàm lày "nòng thòn bao vày thành thi" va "truòng ky khàng chién nhàt dinh thàng Igi" nhiéu vùng nòng thòn Nam Bó dà dugc giài phòng, nhiéu dia phuong thiét ìàp ehinh quyén càch mang, càc tó ehùc chinh quyèn, doàn thè
Trang 6tàp trung lue lugng vào eóng cuòe khàng chién
cùu quóc Chinh quyén eàeh mang dà diuc hién
viéc giàm tò, giàm tue, phàn càp mòng dàt cho
nòng dàn nghèo, dòng vièn nguòi dàn tham già
khàng chién, ùng hg chinh phù Viét Nam Dàn
Chù Gòng Hòa do Chù tich Hò Chi Mmh va
Dàng Lao dòng \^ét Nam lành dao
Hiép dinh Gionevò nàm 1954 dàt nude Viét
Nam tam chia càt, mién Nam Vièt Nam tu vi
tuyén 17 ttò vào Nam tam thòi do Chinh quyén
Viét Nam Gòng hòa quàn ly Trong suòt 20 nàm
tu 1954 dén 1975, nòng thón Nam Bò lai tiép
tue chiù nhiéu tàc dòng, nhiéu chuyén ddi mói
Nóng thón Nam Bó som tró thành vùng tranh
chàp giùa lue lugng càch mang yéu nuòc vói lue
lugng Chinh quyén Viét Nam Gòng hòa Chinh
quyén Viét Nam Gòng hòa dà ban hành nhiéu
ehinh sàch ddi vói nòng thòn va nòng dàn ò
mién Nam, nhàm giành quyén kiém soàt vùng
nòng thón va nòng dàn Trong sd càc chinh sàch
dò, co càc dao, du vè vièe "nguòi cày co ruòng"
vào thàp nièn 60 cùa thè ky XX Chinh quyén
mién Nam dà tìm càch han che thè lue cùa giai
càp dia ehù ò nóng thón bang viée "ttuàt hùu"
móng dàt cùa nhùng dia chù này vói danh nghìa
là mua lai de chia cho nóng dàn thiéu mòng (Sàc
luàt so 003/70 ngày 26/3/1970) Chinh quyén
quy dinh mùe tdi da vè dién tieh móng dàt cùa
càc dién chù Kèt qua cùa nhiìng ehinh sàeh
này dà tao nèn mot tàng lóp phù nóng va tmng
nòng lóp ttèn, mot chò dua eùa Chinh quyén Sài
Gòn ó nòng thón mién Nam Ben canh dò Chfnh
quyén Sài Gòn vói su vién trg cùa de qudc My dà
thue hièn càc "qude sàch" nhu "bình dinh nóng
thòn" " Ap ehién lugc"
Hàu qua cùa càc chinh sàeh cùa Chinh quyèn
Viét Nam Gòng hòa dà làm cho nòng thòn Nam
Bò roi vào mot cuòe xào tròn va ehia càt, xung dot
giùa càe gjai càp, giai tàng va su phàn hóa trong
nói bò nòng dàn Dò là chua ké mot bò phàn
nóng dàn ròi bó nòng thòn, làng xóm chuyén
cu ve dò thi de trành bi thuong vong bài chién
ttanh Mot bò phàn nòng dàn bi cuòng bue vào
càe Ap chién lugc, song chen chùe trong vòng
nhu mot kiéu trai tàp tmng thòi thè chién <'-Chién thàng mùa xuàn nàm 1975 dà gài phòng mién Nam, thóng nhàt dàt nuòc Nóng thòn Nam Bó lai buóc vào mot thòi ky mói va cùng khòng it nhùng thay dói Dàt nuòc giài phóng ttgn ven là niém vui to lón eùa nguòi nóng dàn Nam Bò, nhùng nàm tiiàng ehóng ngoai xàm giành dòc làp dà két thùe Duói su lành dao eùa Dàng Gòng san Viét Nam, nòng thòn va nòng dàn Nam Bò tìèn hành còng cuóc xày dmig
xà hói chù nghìa Mot phong trào eài tao nóng nghiép ma tàp trung là hgp tàe hóa nóng nghiép dugc dién ra ò nòng thòn Nam Bó Mò hình hep tàc hóa này dugc mang tu mién Bàc Vièt Na|5, vào va nhàn ròng ó nòng thón Nam Bò Ruó^^ dàt tap ttung vào eàe hgp tàe xà, mot co che diéu hành, quàn ly hgp tàc xà, r ^ ò i nóng dàn| nhùng xà vién, lao dòng va huóng thu theo quy dinh cùa hgp tàc xà Ben canh dò là nan "ngàn song càm chg" san phàm nóng nghiép khóng dugc luàn chuyén, nguòi dàn chiù nhiéu khó khan, thiéu thón luong thuc, thuc phàm, hàng tìéu dùng Chinh sàch hgp tàc hòa nóng nghiéj
tó ra khòng phù hgp vói nòng thòn va nòng dàn Nam Bò, dà khién cho nguòi nòng dàn khón| eòn tha thiét vói mòng dàt va canh tàe nòi^ nghiép Màt khàc, nhùng chmh sàch này ciing khòng phù hgp vói tàm ly nguòi nòng dàn Nam
Bò vdn thoàng mò va thuc tìén Nóng thòn Nam
Bó ttò nén dình don, san xuàt nóng nghièp giani sùt, kém nàng suàt, nguòi nòng dàn bUc xùc ^
Tu sau khi eó su ddi mói chinh sàch cùa Dàng va Nhà nuòc vào nàm 1986, nòng thòn Nam Bó dà co nhiìng khòi sàc Nguòi nòng dàn duge tra lai móng dàt, nòng san mang tinh hàng hóa trong co che kinh té thi truòng, dà tao cho nguòi nòng dàn su phàn khòi ttong cuóc sdng va san xuàt Nang suàt lùa gao ò Nam Bó tàng lèn nhanh ehóng, dà trò thành nguòn cung ehù yéu cho xuàt khàu gao cùa cà nuóc Cuóc sdng n^ffl nóng dàn dugc eài thién rò rét, nòng thón Nam
Bó trò nén khang ttang, khà già hon, san xuÉ nòng nghiép khòng chi bó hep trong vièe ttòi^ lùa ma con nhiéu loai hình canh tàc, nuòi ttóng
Trang 7gan day, khi dàt nuòe buóc vào thòi ky còng
nghiép hóa - hièn dai hóa, nòng tiiòn Nam Bò
tìép tue co nhùng thay dói theo chiéu huóng tieh
tue hon, nhiéu vùng nòng diòn dà va dang trong
qua ttình dò thi hóa Tàt nhién eùng vói su phàt
ttién, chuyén dói, nhiéu vàn de eùng dugc dàt ra
vói nòng thòn va nòng dàn ò Nam Bó hièn nay
Xày dimg nòng thòn mòi là mot trong nhùng vàn
idé eàn eó su nghién eùu, nhàn thùe eàn ké hon
7 Co mot "vàn hóa nóng thòn Nam Bó"
Nòng thòn Nam Bò là mot phàn eùa nóng
thón Viét Nam, nòng thòn Nam Bò là san phàm
tao dung cùa nhùng nóng dàn nguòi Viét ò Bàe
;BÒ Bàe Tmng Bò dì dàn vào Nam Hg dén djnh
cu va muu sinh ò vùng dàt Nam Bó, eùng vói
còng dóng càc dàn toc anh em tài càu truc lai
'mot nòng thón tu phia Bàc trén vùng dàt mói
•Cùng là nhùng cành dòng tròng lùa nuóc va hoa
màu eùng là nhùng làng xóm, làn àp nhu ó phia
Bàc nhung nòng thòn Nam Bó eùng eó nhùng
'net riéng do nhùng tàc nhàn dia ly va nhàn vàn
Vàn hóa nóng thón Nam Bò ma chù thè eùa
^nó ehinh là nguòi nóng dàn Nam Bó Trong bòi
•eành eùa thién nhièn va xà bòi Nam Bò, nguòi
'nóng dàn Nam Bò dà co su nhàn thùc va thich
ùng mot càch hai hòa va tdi uu Vàn hòa nòng
thòn Nam Bó thè hién trén nhiéu linh vuc nhu
vàt thè, phi vàt thè, td ehUe xà bòi
Trong vàn hóa vàt the, eó thè thày mot sò biéu
• hièn nhu phuong thùe canh tàe nòng nghiép,
trong vièe tó ebùe cu trù làng xóm va dàt bièt là
càch ùng xù vói song nuóc, vói hai mùa mua va
khóòNamBò
Trong vàn hòa phi vàt the, co the thày net
riéng trong dòi sdng tàm hnh, tin nguòng, tòn
giào trén vùng nòng thón Nam Bò Ò nòng thòn
Nam Bò dòi song tàm linh khà phong phù nhu
càe dang thò màu, thò thành hoàng, thò eùng
tó tién Tòn giào ò nòng thón Nam Bó cùng rat
da dang, ngoài eàe tìn nguòng tu ben ngoài nhu Phàt giào, Thién Chùa giào, eòn co càc tòn giào nói smh nhu Cao Dai, Hòa Hào Dàng lim y khi nói ve vàn hóa nóng thòn Nam Bò là nép sdng, phong càch sdng cùa nguòi nóng dàn Nam Bó, quan he giùa càc thành vièn ttong dòng hg, làng àp, khà thoàng, mò
Vàn hóa viìng Nam Bò ttong thòi gian qua dà
eò mot sd eóng trình nghién cùu, giói thiéu, vi vày ttong khuón khd bài viét này tói khòng di sàu trình bay Tàt nhién, ttong vàn hóa vùng Nam Bò phài co vàn hóa nòng thón Nam Bò Tuy nhién,
ò day do viéc di vào tìm hiéu nòng thón Nam Bó, nguòi viét nhàn thày co mot tinh càch eùa nguòi nòng dàn Nam Bó va gàn vói hg là khóng gian sinh tón ttèn vìmg dàt/vùng nòng thòn Nam Bó, nèn phài chàng, eó thè ggi là vàn hòa nòng thòn Nam Bó? Dù sao dò ciing chi là mot ggi mò vè nghièn cùu nòng thòn, nòng dàn Nam Bò Nóng thòn Nam Bg dugc hình thành càch nay khóng làu, nóng thón Nam Bó là mot nóng thón mói so vói nóng thón ò nhiéu vùng mién eùa dàt nuóc Tuy nhién, nóng thón Nam Bó là su ké thùa cùa nòng thòn Viét Nam ó Bàc Bó va Bàc Trung Bò, vi vày chiéu dai va chiéu sàu vàn hòa cùa nò khóng chi do bang thòi gian vài thè ky qua Màt khàc, nòng thón Nam Bg cùng dà trai qua nhiéu bién dòng lich sù, nhùng ttài nghiém
dò dà kién tao nén nhiìng dac diém eùa nòng thòn Nam Bó Xày dung nòng thòn mói hòm nay
ò vùng Nam Bó eàn eó su nhàn thùc day dù tìén trinh lich sù va vàn hóa eùa nóng thòn Nam Bó tmóc dò, nhiìng ké thùa va bài hge kinh nghièm lich sù eùa mot nóng thòn qua khù, mot di san quy bau eùa cha òng, eùa nhùng nguòi di tmóe
dà tao dung nèn mot nòng thón Nam Bó./