Cách mạng xã hội chủ nghĩa trên lĩnh vực văn hóa xã hội

Tư tưởng văn hóa của Người được hình thành và phát triển trên cơ sở kế thừa, tiếp thu truyền thống tư tưởng văn hóa dân tộc Việt Nam, tinh hoa văn hóa phương Đông, phương Tây, đỉnh cao l

C Á C H M Ạ N G X Ã HỘI CH Ủ N G H ĨA

T R Ê N L ĨN H V ự c VĂN H Ó A X Ã HỘI

(Sách chuyên khảo)

TS Nghiêm Sỹ Liêm

CÁCH MẠNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA TRÊN LĨNH V ự c VÃN HOA XÃ HỘI

NHÀ XUẤT BẢN HỒNG ĐỨC

HÀ N Ô I-2019

MỤC LỤC

Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ VĂN HOÁ

XÃ HỘI CHỦ NGHĨA 7

C hương 2: X Â Y D Ự N G N Ề N V Ă N H O Á TR O N G „CÁCH M ẠNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM

XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM

Chương 4: XÂY DỤNG LỐI SỐNG TRONG NỀN

VĂN HÓA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở V Ệ T NAM HIỆN NAY 6

LỜI NÓI ĐẦU

Văn hóa là những giá trị vật chất và tinh thần mà con người sáng tạo ra nhằm thỏa mãn nhu cầu hưởng thụ và tiêu dùng của mình, là nền tảng tinh thần, là mục tiêu của sự phảt triển

N ền văn hóa là những lĩnh vực văn hóa được xây dựng qua hoạt động của con người tạo thành cơ sở của đời sống xã hội Nen văn hóa xã hội chủ nghĩa là một tập hợp các phương thức cơ chế, tổ chức và thiết chế xã hội trong hoạt động sáng tạo nhằm đáp ứng ngày càng tốt hơn nhu cầu tinh thần của giai cấp công nhân, nhân dân lao động và toàn xã hội trên cơ sở hệ tư tưởng Mác-Lênin, chế độ dân chủ xã hội chủ nghĩa, kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Trong nền văn hóa xã hội chủ nghĩa, nhân dân lao động là chủ thể của quá trình sáng tạo và là đối tượng hưởng thụ mọi giá trị văn hóa Đây chính là nền văn hóa m à Đảng ta đang lãnh đạo xây dựng ở đất nước Việt Nam đang ngày càng chủ động hội nhập và phát triển

Văn hóa xã hội chủ nghĩa là mục tiêu, là yếu tố điều tiết sự phát triển: mục đích của chủ nghĩa xã hội là đem lại hạnh phúc cho con người, thỏa mãn những nhu cầu về vật chất và tinh thần ngày càng cao của nhân dân N en văn hóa xã hội chủ nghĩa là động lực của sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội: được hình thành và phát triển dưới chủ nghĩa xã hội, nền văn hóa xã hội chủ nghĩa có tác dụng thúc đẩy sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội,

tạo động lực m ạnh mẽ cho sự hình thành và phát triên xã hội mới, củng cố và phát triển thắng lợi của cách mạng xã hội chủ nghĩa trên các lĩnh vực, kinh tế, chính trị - xã hội, an ninh, trật tự an toàn xã hội Văn hóa xã hội chủ nghĩa có tác dụng to lớn và toàn diện, nó trở thành mục tiêu và động lực cho sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội.

Để cung cấp thêm cách luận giải về xây dựng nền văn hóa xã hội chủ nghĩa ở Việt N am hiện nay, chúng tôi xih trân

trộng giới thiệu cuốn chuyên luận với nhan đề: “CÁCH MẠNG

XÃ HỘI CHỦ NGHĨA TRÊN LĨNH v ự c VĂN HÓA XÃ HỘI”.

Trong quá trình biên soạn cuốn sách này không tránh khỏi những thiếu sót, rất mong nhận được sự góp ý, bổ sung của bạn đọc để lần xuất bản sau cuốn sách được hoàn thiện hon

Hà Nội, tháng 7/2019

TS Nghiêm Sỹ Liêm

Chương 1 MỘT SỐ VẮN ĐÈ LÝ LUẬN VÈ VẶN HOÁ

XÃ HỘI CHỦ NGHĨA

1.1 Văn hóa và nền văn hóa

1.1.1 Văn hóa

Vãn hóa là thuật ngữ đa nghĩa có nội hàm rộng được xem

xét từ nhiều khía cạnh khác nhau Thuật ngữ văn hóa theo tiếng Latinh (cutura) từ chỉ hoạt động, nói lên sự quan tâm của con người đến một cái gì đó lâu dài Văn hóa liên quan mật thiết đến lao động, là sản phẩm của hoạt động sáng tạo của con người nhằm thỏa mãn nhu cầu của con người Văn hóa được coi là thưởc đo trình độ phát triển của con người Văn hóa được hiểu theo hai nghĩa Theo nghĩa rộng: “Văn hóa là tổng thể nói chúng những giá trị về vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra trong quá trình lịch sử”1 Theo nghĩa hẹp, văn hóa là sản phẩm tinh thần của con người, văn hóa tinh thần bao gồm các lĩnh vực: văn hóa nghệ thuật, khoa học giáo dục, triết học, đạo đức, quan điểm thẩm mỹ Nguyên Tổng thư ký UNESCO Phederio Mayor cho rằng: “Văn hóa là tổng thể sống động, các hoạt động sáng tạo của các cá nhân

và cộng đồng, trong quá khứ và trong hiện tại Qua các thế kỷ hoạt động sáng tạo ấy đã hình thành nên hệ thống các giá trị các truyền thống và thị hiếu - những yếu tố xác định nên đặc tính riêng của mỗi dân tộc”1 2 Như vậy có thể hiểu văn hóa là hệ thống các giá trị vật chất, tinh thần được sáng tạo, tích lũy trong lịch sử

1 Từ điển tiếng Việt, Nxb KHXH, H, 1988.

2 Thông tin UNESCO 8/1988.

nhờ quá trình hoạt động thực tiễn của con người Các giá trị này được cộng đồng chấp nhận, vận hành trong đời sống xã hội và được trao truyền cho thế hệ sau Văn hóa thể hiện trình độ phát triển và những đặc tính riêng của mỗi dân tộc.

Quan điểm của V.I.Lênin

Sau cách mạng Tháng Mười (1917), V.Lênin có nhiều cống hiến to lớn trong việc phát triển lý luận của C.Mác và Ph.Ăngghen, trong đó có lý luận về văn hóa V.I.Lênin là người mácxít đầu tiên đã đưa ra định nghĩa về văn hóa toàn diện và sâu sắc Người viết: “Chẳng hạn, khi chúng ta nói đến văn hóa vô sản, thì không nên quên điều đó Không có một hiểu biết rõ ràng rằng chỉ có kiến thức đúng về văn hóa do toàn bộ sự phát triển của loài người sáng tạo ra, rằng chỉ có cải biến lại nền văn hóa mới có thể xây dựng được nền văn hóa vô sản, không có sự hiểu biết đó, chúng ta sẽ không thể thực hiện được nhiệm vụ ấy N ền văn hó a

vô sản không phải từ trên tròi rơi xuống, nó không phải do những người tự cho mình là chuyên môn về văn hóa phát minh ra Tất cả cái đó hoàn toàn là ngu ngốc N en văn hóa vô sản phải là sự phát triển hợp quy luật của tổng số những kiến thức mà loài người đã tạo ra dưới ách áp bức của chủ nghĩa tư bản, của bọn dân chủ, của

xã hội quan lại Tất cả những con đường lớn, đường nhỏ đó đã và đang tiếp tục đưa tới nền văn hóa vô s ả n ” 1 Quan điểm của V.I.Lênin rất gần với định nghĩa văn hóa của UNESCO: Văn hóa

là toàn bộ những giá trị vật chất và tinh thần do loài người sáng tạo ra nhờ lao động và hoạt động thực tiễn trong quá trình lịch sử của mình Văn hóa biểu hiện trình độ phát triển mà xã hội đạt được trong từng giai đoạn lịch sử nhất định Đặc biệt, V.I.Lênin khẳng định tầm quan trọng và tính tất yếu của văn hóa cũng như

1 V.I.Lênin, về văn hóa và cách mạng văn hóa, Nxb Tiến bộ Mátxcơva, tr.8O

8

cuộc cách mạng văn hóa, coi đó là nhân tô cơ bản, là một bộ phận hữu cơ của cách mạng xã hội chủ nghĩa Người viết: “ Nếu để sáng lập được xã hội chủ nghĩa thì phải đạt tới một trình độ văn hóa nhất định”1 Hay: “Chúng ta phát biểu ý kiến trước nông dân, tức là trước đám người lạc hậu hơn, rằng bước quá độ nói lên trình độ văn hóa và học vấn kỹ thuật cao hơn là điều kiện cần thiết để giành thắng lợi của toàn bộ công cuộc xây dựng chế độ

Xô Viết” 1 2

V.I.Lênin luôn coi văn hóa và cách mạng văn hóa là tiền

đề cần thiết để xây dựng, củng cố những thắng lợi chính trị và kinh tế của chế độ xã hội chủ nghĩa Đã nhiều lần Người nói về ý nghĩa lớn lao của cách mạng văn hóa: “Không phải chỉ có thế thôi: chỉ xóa bỏ nạn m ù chữ không, thì vẫn chưa đủ, còn phải xây dựng nền kinh tế Xô viết, mà muốn thế chỉ có biết chữ thôi, thì không thể tiến xa được Chúng ta cần nâng cao văn hóa lên gấp

b ộ i việc giáo dục chính trị đòi hỏi nhất thiết phải nâng cao trình

độ văn hóa lên Phải làm sao cho khả năng biết đọc, biết viết giúp vào việc nâng cao trình độ văn hóa, làm cho nông dân có thể vận dụng khả năng biết đọc biết viết đó để cải thiện kinh tế của mình

và nhà nước của mình”3 V.I.Lênin rất quan tâm đến việc tiếp thu,

kế thừa có chọn lọc những giá trị văn hóa của các chế độ xã hội trước đó, mà trực tiếp và trước hết là nền văn hóa tư sản vào quá trình xây dựng nền văn hóa xã hội chủ nghĩa Người coi đó là cơ

sở, nền tảng cho sự phát triển nền văn hóa mới của giai cấp vô sản Điều đó thể hiện cách nhìn biện chứng sâu sắc của lãnh tụ thiên tài V.I.Lênin, ông viết: “Nền văn hóa vô sản phải là sự phát triển họp quy luật của tổng số những kiến thức m à loài người đã

1 V.I.Lênin, về văn hóa và nghệ thuật, Nxb Tiến bộ Mátxcơva, tr.425.

2 V.I.Lênin, về văn hóa và cách mạng văn hóa, Nxb Tiến bộ Mátxcơva, tr.69.

3 V.I.Lênin, về vãn hóa và cách mạng văn hóa, Nxb Tiến bộ Mátxcơva, tr.136.

tạo ra dưới ách áp bức của x ã hội tư bản, của bọn địa chủ, của xã hội quan lại” 1, ô n g cũng nhấn mạnh: “Cần phải giành lấy toàn bộ nền văn hóa mà chủ nghĩa tư bản đã để lại, và xây dựng chủ nghĩa

xã hội bằng nền văn hóa ấy c ầ n phải giành lấy toàn bộ nền khoa học, kỹ thuật, toàn bộ tri thức, nghệ thuật Không có những thứ

đó, chúng ta không thể nào xây dựng cuộc sống của xã hội cộng sản được”1 2

Trong khi yêu cầu tiếp thu, kế thừa các giá trị của nền văn hóa tư sản V.I.Lênin cũng đặt ra các nhiệm vụ cho giai cấp vô sản phải thực hiện: “Nhiệm vụ là làm thế nào kết hợp cuộc cách mạng

vô sản thắng lợi vởi nền văn hóa tư sản, nền khoa học và kỹ thuật

tư sản, những thứ m à trước đây chỉ là tài sản của m ột số ít người Tôi xin nhắc lại: nhiệm vụ đó thật là khó khăn Trong việc này, toàn bộ vấn đề là ở sự tổ chức, ở kỷ luật của tầng lớp tiên tiến của quần chúng lao động”3 Horn thế nữa V.I.Lênin cũng là người đầu tiên đưa ra quan điểm: văn hóa mang tính giai cấp Đây là quan điếm trước đó chưa có m ột học giả tư sản nào đề cập tới N gười đặc biệt coi trọng nhiệm v ụ của cuộc đấu tranh giai cấp trong cách mạng văn hóa, vì đây là vấn đề quan trọng nhất, cấp bách nhất của cuộc đấu tranh tư tưởng, văn hóa để khắc phục sự lạc hậu, bảo thủ, quan liêu về tư tưởng trong cán bộ và quần chúng Đồng thời trong lĩnh vực văn hóa thì kẻ thù đặc biệt mạnh và nham hiểm Đ ấu tranh giai cấp là để “tống cổ kẻ thù ra khỏi các vị trí văn hóa" Đấu tranh giai cấp về văn hóa còn để cải tạo văn hóa tiểu tư sản phản động: “Chúng ta chị cần có một nền văn hóa tư sản thật sự cũng đủ, chúng ta phải cố tránh những loại văn hóa tiểu tư sản đặc biệt phản động, tức là thứ văn hóa quan lại hay

1 V.I.Lênin, về văn hóa và cách mạng văn hỏa, Nxb Tiến bộ Mátxcơva, tr.8O.

2 V.I.Lênin, về văn hóa và cách mạng văn hóa, Nxb Tiến bộ Mátxcơva, tr.38.

3 V.I.Lênin, về văn hóa và cách mạng văn hóa, Nxb Tiến bộ Mátxcơva, tr.45

10

phong kiến nông nô, v v Trong các vấn đề văn hóa, sự hấp tấp, vội vàng và sự làm quá đáng có hại nhất” 1 Bên cạnh việc đề ra các nhiệm vụ to lớn cho quá trình cải tạo nền văn hóa cũ, xây dựng nền văn hóa mới, V.I.Lênin cũng tuyệt đối tin tưởng vào sự thành công của sự nghiệp cách mạng văn hóa Người viết:

“Chúng ta tuyệt đối tin tưởng rằng, nếu trong thời gian hai năm, chúng ta đã giải quyết được nhiệm vụ quân sự cực kỳ khó khăn, thì trong thời gian từ 5-10 năm, chúng ta sẽ giải quyết được nhiệm vụ còn khó khăn hơn nữa, tức là nhiệm vụ văn hóa, học vấn và giáo dục”1 2

Với những quan điểm này có thể khẳng định rằng, V.I.Lênin là nhà vặn hóa học m ácxít có công lao đầu tiên và to lớn trong việc đưa tư tưởng văn hóa của C.Mác và Ph.Ăngghen từ phôi thai trở thành m ột hệ thống lý luận văn hóa hoàn chỉnh Ông

đã nhìn thấy vai trò to lớn của văn hóa đối với sự phát triển bền vững của chế độ xã hội chủ nghĩa Ông đã gắn sự phát triển của văn hóa với sự phát triển của xã hội xã hội chủ nghĩa Từ những đóng góp có tính chất định hướng đó của V.I.Lênin, ngày nay trong thực tiễn chúng ta đang được chứng kiến vai trò to lớn của văn hóa với sự phát triển, không chỉ đối với chế độ xã hội chủ nghĩa mà còn đối với toàn nhân loại

Quan điểm của Hồ C hí Minh

Hồ Chí Minh là người học trò xuất sắc của C.Mác, Ph.Ăngghen và V.I.Lênin Tư tưởng văn hóa của Người được hình thành và phát triển trên cơ sở kế thừa, tiếp thu truyền thống

tư tưởng văn hóa dân tộc Việt Nam, tinh hoa văn hóa phương Đông, phương Tây, đỉnh cao là văn hóa Mác-Lênin, được vận dụng

và phát triển sáng tạo trong thực tiễn của cuộc đấu tranh giành độc lập

1 V.I.Lênin, về văn hóa và cách mạng văn hóa, Nxb Tiến bộ Mátxcơva, tr.160.

2 V.I.Lênin, về văn hóa và cách mạng văn hóa, Nxb Tiến bộ Mátxcơva, tr.71.

cho dân tộc, tiến tới chủ nghĩa xã hội Theo Hồ Chí Minh: “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mởi sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hàng ngày về mặc, ăn, ở và các phương thức sử dụng Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa" Từ đó, Người đi đến một nhận xét hết sức quan trọng: “Văn hóa là sự tổng hợp mọi phương thức sinh hoạt, cùng với biểu hiện của nó mà loài người

đã sản sinh ra nhằm thích ứng những nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn” 1 Quan niệm về văn hóa của Hồ Chí Minh được hiểu theo nghĩa rộng, trong đó bao hàm những nội dung cơ bản: văn hóa là sự phát triển tự nhiên và tất yếu mang tỉnh xã hội cao,

do nhu cầu tồn tại của con người, văn hóa là phương thức hoạt động và không ngừng nâng cao phương thức theo tiến triển xã hội, văn hóa là sự biểu hiện thống nhất của hai mặt văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần, muốn xây dựng nền văn hóa dân tộc phải xây dựng tất cả các mặt kinh tế, chính trị, đạo đức, khoa học, văn học nghệ thuật Từ sau Cách mạng tháng Tám, do nhu cầu của thực tiễn, đòi hỏi của mục tiêu giải phóng dân tộc, xây dựng đời sống mới, Hồ Chí Minh thường nhấn mạnh văn hóa dưới góc

độ đời sống tinh thần của xã hội và được đặt ngang hàng với ba vấn đề chủ yếu của đời sống xã hội là chính trị, kinh tế, xã hội

Hồ Chí Minh không những là người Việt Nam đầu tiên chỉ

ra bản chất và đặc điểm của văn hóa, m à còn là người đầu tiên phác họa ra con đường phát triển văn hóa của dân tộc mình Theo

Hồ Chí M inh, xây dựng văn hóa dân tộc là: “Xây dựng tâm lý: tinh thằn độc lập tự cường; Xây dựng luân lý: biết hy sinh mình, làm lợi cho quần chúng; Xây dựng xã hội: mọi sự nghiệp có liên

1 Hồ Chí Minh (1995), Toàn tập, T.3, Nxb CTQG, H, tr.431

12

quan đến phúc lợi của nhân dân trong xã hội; Xây dựng chính trị: dân quyền; Xây dựng kinh tế"1 Điều đó có nghĩa là, nhân tố văn hóa chi phối mọi lĩnh vực của đời sống xã hội Tuy nhiên đây mới chỉ là những phác thảo ban đầu trong điều kiện cách mạng giải phóng dân tộc chưa thành công Sau Cách mạng Tháng Tám, từ một định hướng chung là văn hóa cách mạng Việt Nam chỉ có thể

do Đảng tiền phong lãnh đạo, Hồ Chí Minh đã xem xét văn hóa với nhiều góc độ dựa trên nền tảng chủ nghĩa Mác-Lênin và dân tộc

Trong diễn văn khai mạc Hội nghị văn hóa toàn quốc ngày 24/11/1946 Hồ Chí Minh nêu rõ: Phải làm thế nào cho văn hóa vào sâu trong tâm lý của quốc dân, nghĩa là văn hóa phải sửa đổi được những tham nhũng, lười biếng, phù hoa, xa xỉ Văn hóa phải làm thế nào cho quốc dân có tinh thần vì nước quên mình, vì lợi ích chung m à quên lợi ích riêng Văn hóa phải làm thế nào cho mỗi người dân Việt Nam từ già đến trẻ, cả đàn ông và đàn bà, ai cũng hiểu nhiệm vụ của mình và biết hưởng hạnh phúc m â mình được hưởng Văn hóa phải đứng trong kinh tế và chính trị, phải liên lạc mật thiết với chính trị Văn hóa phải thiết thực phục vụ nhân dân, văn hóa phải gắn liền với lao động, sản xuất và như

Hồ Chí M inh nói: “Văn hóa xa đời sống, xa lao động là văn hóa suông”1 2 Văn hóa phải là nền tảng của sự phát triển xã hội Người coi văn hóa tư tưởng là một m ặt trận, vì thế trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược, Người đã nêu khẩu hiệu: Kháng chiến hóa văn hóa và văn hóa hóa kháng chiến Chính tư tưởng độc đáo ấy của Hồ Chí M inh đã thúc đậy nền văn hóa Việt Nam xây dựng trên cơ sở “dân tộc - khoa học - đại chúng” phát triển mạnh mẽ Văn hóa đã soi đường cho quốc dân đi; đem văn hóa lãnh đạo quốc dân để thực hiện độc lập tự cường và tự chủ

1 HỒ Chí Minh (1995), Toàn tập, T.3, Nxb CTQG, H, tr.431.

2 Hồ Chí Minh (1996), Toàn tạp, T.10, Nxb CTQỎ, H, tr.59

Văn hóa theo tư tưởng Hồ Chí Minh đã trở thành động lực của cách mạng Việt Nam Đối với Hồ Chí Minh, văn hóa không chỉ là một mặt trận, một động lực, mà còn là mục tiêu lớn của cách mạng Tháng 2 năm 1951, trong “Báo cáo chính trị" tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ II củạ Đảng, Người nói: “Xúc tiến công tác văn hóa để đào tạo con người mới và cán bộ mới cho công cuộc kháng chiến kiến quốc xây dựng m ột nền văn hóa Việt N am có tính chất dân tộc và đại chúng”1 Tư tưởng về xây dụng con người mới của Người không chỉ là bước đi trước mắt m à còn cho cả bước đi sau này của sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội Trong suy tư về

sự chuẩn bị m ột kiểu thiết chế xã hội mới ở Việt Nam sau ngày độc lập, Hồ Chí M inh luôn coi trọng phát huy truyền thống v à bản sắc văn hóa dân tộc, bởi dân tộc chỉ tồn tại và phát triển khi bản sắc văn hóa còn được gìn giữ và phát huy Bảo tồn và phát triển văn hóa dân tộc cũng là động lực tinh thần để phát triển xã hội Sự phát triển của văn hóa trước hết là sự phát triển những giá trị cao cả cửa cái chân - thiện - mỹ nhằm hoàn thiện con người m à chúng ta cần

có trong sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội Vì vậy, Hồ Chí Minh đã nêu ra chiến lược trồng người: “Vì lợi ích mười năm thì phải trồng cây/ Vì lợi ích hăm năm thì phải trồng người"1 2 Có thể nói, quan điểm của Hồ Chí M inh về văn hóa thể hiện dặm đà chủ nghĩa nhân văn, nhân đạo cộng sản, có thể sánh ngang một triết thuyết, là biểu trưng cho m ột hệ tư tưởrig, trở thành nền tảng lý luận cho việc xây dựng nền văn hóa Việt Nam xã hội chủ nghĩa:

“Tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc"

Quan điểm của Đ ảng Cộng sản Việt N am

Đảng Cộng sản V iệt N am luôn quan tâm đặc biệt đến lĩnhvực văn hóa, tư tưởng, coi đó là m ột m ặt trận nóng bỏng đầy khó

1 Hồ Chí Minh (1995), Toàn tập, T.6, Nxb CTQG, H, trl73.

2 Hồ Chí Minh (1995), Toàn tạp, T.9, Nxb CTQG, H, tr.222.

khăn gian khổ, nhưng cũng rất quan trọng đối với sự nghiệp cách mạng nước ta Vì vậy, Đảng ta đã chỉ đạo sát sao mọi hoạt động văn hóa nhằm phục vụ sự nghiệp giải phóng dân tộc cũng như công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam Tiếp thu di sản của chủ nghĩa Mác-Lênin và tư tưởng Hồ Chí M inh về văn hóa, Đảng ta đã đưa ra quan điểm về văn hóa gắn liền với nhiệm vụ cách mạng trong từng giai đoạn lịch sử cụ thể của đất nước Vì vậy, các quan điểm về văn hóa của Đảng nêu ra luôn mang giá trị lịch sử, lý luận và thực tiễn sâu sắc Do đó, đã cổ vũ quần chúng nhân dân hăng hái lao động, sản xuất, đấu tranh vì độc lập tự do cho Tổ quốc, xây dựng cuộc sống mới cho nhân dân.

Q uan niệm về văn hóa của Đảng ta thể hiện tín h khoa học và tính cách mạng triệt để, nội dung và phạm vi đề cập của văn hóa bao hàm nhiều phương diện Năm 1943, mười ba năm sau ngày thành lập Đảng, giữa bộn bề công việc cấp bách của một chính Đảng được lịch sử trao cho trọng trách lãnh đạo dân tộc Việt Nam đấu tranh giải phóng dân tộc, giành độc lập tự

do, Đảng đã có m ột chủ trương đúng đắn, kịp thời, công bố một cương lĩnh cho sự nghiệp xây dựng nền văn hóa m ới, nền văn hóa

cách mạng Việt Nam, đó là Đề cương văn hóa Việt Nam Sự ra đời của Đề cương văn hóa Việt Nam đã nói lên tầm vóc chính trị

tư tưởng sâu sắc của một chính Đảng giai cấp công nhân, đánh

dấu bước phát triển mới của văn hóa nước ta Đe cương văn hóa

Việt Nam mang đầy đủ ý nghĩa một bản cương lĩnh về văn hóa,

trong đó trình bày một cách khái quát và cô đọng những quan điểm cơ bản của Đảng về đường lối văn hóa, văn nghệ dân tộc

Giá trị lý luận và thực tiễn, giá trị tư tưởng và văn hóa của Đề

cương văn hóa Việt Nam được thể hiện ở chỗ, lần đầu tiên Đảng

ta đã công bố quan niệm của mình về văn hóa theo quan điểm mácxít: “Phạm vi vấn đề văn hóa bao gồm cả tư tưởng, học thuật

và nghệ thuật”, “Văn hóa mới V iệt Nam là một thứ văn hóa có tính chất dân tộc về hình thức và tân dân chủ về nội dung” 1 Ba nguyên tắc của cuộc vận động văn hóa là: Dân tộc hóa, đại chúng hóa và khoa học hóa Tương lai của nền văn hóa Việt N am “Sẽ do cách mạng dân tộc giải phóng thắng lợi mà cởi m ở xiềng xích và

sẽ đuổi kịp văn hóa tân dân chủ thế giới”, nền văn hóa ấy trong tương lai “sẽ là văn hóa xã hội chủ nghĩa" Đảng ta khẳng định: Mặt trận văn hóa là một trong ba m ặt trận (cùng với mặt trận kinh

tế và mặt trận chính trị) trong cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc Không phải chỉ làm cách mạng chính trị mà còn phải làm cách mạng văn hóa nữa Sự nghiệp cách mạng văn hóa phải đặt dưới

sự lãnh đạo của Đảng thì mới giành thắng lợi Mặc dù đây mới chỉ là những nét đại cương về văn hóa, song nó đã tạo nên bước ngoặt trong nhận thức mới của Đảng về vai trò, sứ mệnh của văn hóa trong đời sống xã hội và thể hiện rõ dấu ấn cùa tư tưởng

Hồ Chí Minh Tiếp sau Đề cương văn hóa Việt Nam - văn kiện có

tính chất đặt nền móng, m ở đường cho việc xây dựng lý luận văn hóa cách mạng Việt Nam, Đảng ta vẫn luôn luôn quán triệt quan

điểm của Đ ề cương văn hóa Việt Nam năm 1943, kiên trì bám sát

thực tiễn diễn biến cách mạng V iệt Nam, kịp thời đề ra những chủ trương mới về văn hóa phù họp với yêu cầu và nhiệm vụ của cách mạng trong mỗi giai đoạn lịch sử Do đó, Đảng đã đưa sự nghiệp cách mạng nước ta đi từ thắng lợi này đến thắng lợi khác

Với tinh thần đổi mới toàn diện và triệt để đất nước, từ sau Đại hội VI của Đảng đển nay, Đảng ta ngày càng có những nhận thức sâu sắc hơn về vai trò, vị trí của văn hóa Coi văn hóa là nhu cầu thiết yếu trong đời sống tinh thần của xã hội, thể hiện trình độ phát triển chung của đất nước, là lĩnh vực sản xuất tinh thần tạo ra

1 Phạm Quang Nghị (2003), “Ôn lại những giá trị soi đường của Đề cưong văn

hóa Việt Nam 1943”, Báo Nhân dân cuối tuần (36) 762 ngày 7/9.

những giá trị văn hóa, những công trình nghệ thuật được lưu truyền từ đời này đến đời khác, làm giàu thêm cuộc sống con người Nghị quyết 05/NQ/TW ngày 28/11/1987 của Bộ Chính trị khóa VII khẳng định “Hiện nay, văn hóa là một bộ phận trọng yếu của cách mạng tư tưởng và văn hóa, là một động lực mạnh mẽ, đồng thời là mục tiêu lớn trong sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội" và “N en văn hóa mới Việt N am xây dựng trên cơ sở những nguyên tắc của chủ nghĩa Mác-Lênin, là một nền văn hóa xã hội chủ nghĩa đậm đà bản sắc dân tộc N ó kế thừa và phát huy những truyền thống tốt đẹp như tinh thần yêu nước, lòng nhân ái, chủ nghĩa anh hùng cách mạng, đồng thời có ý thức bồi đắp thêm những phẩm chất đã có tiền đề trong lịch sử và đang hình thành trong quá trình cách mạng xã hội chủ nghĩa 2 Hội nghị lần thứ năm Ban chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam khóa VIII ngày 16/7/1998 đã ra nghị quyết về “Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc" Quan điểm về văn hóa được xác định với nội dung đầy đủ hơn, nội hàm được m ở rộng trên cả hai lĩnh vực tinh thần và vật chất Quan điểm này thích ứng với định nghĩa hiện đại về văn hóa Văn hóa được đề cập trong Nghị quyết là những gì “đã hun đúc lên tâm hồn, khí phách và bản lĩnh Việt Nam", từng làm rạng rỡ cho lịch

sử dân tộc V iệt Nam Đó là ý nghĩa vô cùng quan trọng, vì văn hóa vừa là mục tiêu vừa là động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế

- xã hội, đã từng đóng gốp quyết định vào những thắng lợi của nhân dân ta trước đây cũng như ngày nay Đồng thời, Hội nghị cũng xác định những trọng điểm cấp bách cần tập trung giải quyết trong lĩnh vực văn hóa tinh thần của xã hội nói chung như tư

2 Đảng Cộng sản Việt Nam (1993), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quổc lần

thứ VIII, Nxb Chính trị quốc gia, H, tr 12-13.

tưởng, đạo đức, lối sống, phong tục tập quán, giáo dục, khoa học, văn học nghệ thuật, thông tin đại chúng, giao lưu văn hóa, các thế chế, thiết chế văn h ó a Trong đó, tư tưởng, đạo đức, lối sống và đời sống văn hóa được coi là những lĩnh vực quan trọng nhất cần được quan tâm đặc biệt.

Nghị quyết số 33-NQ/TW ngày 09/6/2014 Hội nghị Trung ương 9 khóa XI về xây dựng vả phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vũng đất nước tiếp tục khẳng định: Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, là mục tiêu, động lực phát triển bền vững đất nước Văn hóa phải được đặt ngang hàng với kinh tế, chính trị, xã hội Xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, thống nhất trong đa dạng của cộng đồng các dân tộc V iệt Nam, với các đặc trưng dân tộc, nhân văn, dân chủ và khoa học Phát triển văn hóa vì sự hoàn thiện nhân cách con người và xây dựng con người để phát triển văn hóa Trong xãy dựng văn hóa, trọng tâm là chăm lo xây dựng con người có nhân cách, lối sống tốt đẹp, với các đặc tính cơ bản: yêu nước, nhân ái, nghĩa tình, trung thực, đoàn kết, cần cù, sáng tạo Xây dựng đồng bộ môi trường văn hóa, trong đó chú trọng vai trò của gia đình, cộng đồng Phát triển hài hòa giữa kinh tế và văn hóa; cần chú ý đầy đủ đến yếu tố văn hóa và con người trong phát triển kinh tế Xây dựng và phát triển văn hóa là sự nghiệp của toàn dân do Đ ảng lãnh đạo, N hà nước quản lý, nhân dân là chủ thể sáng tạo, đội ngũ trí thức giữ vai trò quan trọng Từ nhận thức sâu sắc về văn hóa và vai trò của văn hóa, Đảng Cộng sản Việt Nam đang tiếp tục lãnh đạo toàn dân phấn đấu xây dựng thành công nền văn hóa V iệt Nam xã hội chủ nghĩa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc nhằm đáp ứng đời sống tinh thần phong phú của nhân dân lao động, góp phàn phát triển kinh tế - xã hội của đất nước trong thòi kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội

c ẩ u trúc của văn hóa là vấn đề phức tạp, tùy theo góc

tiếp cận và mục tiêu tiếp cận của các nhà nghiên cứu Văn hóa có nội hàm rất phong phú, bởi vậy không nên chỉ áp dụng một mô hình cấu trúc trong nghiên cứu văn hóa Mỗi chế độ xã hội khác nhau do điều kiện kinh tế xã hội quy định nên nhu cầu của con người

về hưởng thụ và sáng tạo văn hóa cũng khác nhau, dẫn đến tiếp cận cấu trúc vãn hóa không đồng nhất Các giả trị văn hóa luôn trong quan hệ tương tác mật thiết và có thể linh động biến chuyển tùy theo mục đích và phương pháp tiếp cận Quan niệm phổ biến nhất

về cấu trúc văn hoá là phân văn hoá thành hai bộ phận: văn hoá vật thể và văn văn hoá phi vật thể Tuy nhiên cấu trúc này chưa cho thấy hết được sự phong phú và phức tạp của hệ thống văn hóa Dựa trên lĩnh vực sản xuất cơ bản của con người là lĩnh vực sản xuất vật chất và lĩnh vực sản xuất tin h thần, văn hóa được phân chia thành hai bộ phận tương ứng là văn hóa vật chất và văn hó a tin h thần Sự phân chia này cũng chỉ là tương đối, bởi

lẽ xu hướng đề cao văn hóa đang diễn ra trong tiến trình cách

m ạng khoa học và công nghệ hiện nay, khiến cho ý nghĩa của khía cạnh vật chất trong văn hóa tinh thần v à khía cạnh tinh thần trong v ăn hóa vật chất đang tăng lên không ngừng

M ột số nhà nghiên cứu phương Tây cho rằng văn hoá được cấu thành từ bốn bộ phận, bao gồm: Các hệ thống ý niệm, gồm các tập hợp khái niệm và biểu tượng như triết học, khoa học, tôn giáo, tín ngưỡng , dựa vào đó các nhóm khác nhau trong cộng đồng tìm cách tự lý giải mình và giải thích thế giới nơi họ tồn tại; các hệ thống chuẩn mực, bao gồm các giá trị cho phép đánh giá, phân biệt đúng sai, tốt xấu và các quy tắc để tổ chức các hoạt động; các hệ thống biểu hiện: gồm các thể thức và hình thức, qua đó các ý niệm, chuẩn mực biểu hiện cụ thể ở mức cảm nhận Hệ thống biểu hiện cao nhất và quan trọng nhất là văn học,

nghệ thuật; các hệ thống hoạt động, gồm các trung gian kĩ thuật - cho phép làm chủ ở mức độ nào đó môi trường tự nhiên; các trung gian xã hội - dựa vào đó cộng đồng tự tổ chức và quản lý.

N hà nghiên cứu Đào Duy Anh trong Việt Nam văn hoá sử

cương chia văn hoá Việt Nam thành ba bộ phận cấu thành: Kinh

tể sinh hoạt; xã hội sinh hoạt; tri thức sinh hoạt Theo Đặng Đức

Siêu trong giáo trình Cơ sở văn hoá Việt Nam, văn Ịioá có ba bộ

phận: Những hoạt động thực tiễn của con người trong mối quan

hệ tưong tác với tự nhiên, với thế giới vật chất; những hoạt động thực tiễn của con người trong mối quan hệ tưomg tác với môi trường xã hội; những hoạt động thực tiễn của con người trong mối quan hệ với chính bản thân Quan niệm khác lại quy văn hoá thành hai hệ: Hệ kỹ thuật: gồm các vật thể, công cụ, đồ dùng , những đối tượng có tính kỹ thuật, phi nhân cách, khách quan Hệ giá trị: gồm các đối tượng thuộc lĩnh vực tinh thần như văn học, nghệ thuật, tôn giáo, chính trị, mang dấu ấn nhân cách chủ quan

Cuốn Cơ sở văn hóa Việt Nam do Trần Quốc Vượng chủ biên

phân văn hóa thành ba mảng dựa trên yêu cầu v à hoàn cảnh thực

tế nước ta giai đoạn kháng chiến và hậu giải phóng, tái thiết đất nước: Văn hóa sản xuất, văn hóa vũ trang, văn hóa sinh hoạt Nhà văn hóa Trần Ngọc Thêm lấy con ngưòi làm trung tâm chia văn hóa thành 4 hệ thống: văn hóa tổ chức cộng đồng; văn hóa nhận thức, gồm nhận thức về vũ trụ và nhận thức về con người; văn hóa ứng xử với môi trường tự nhiên; văn hóa ứng xử với môi trường xã hội Cấu trúc văn hóa theo chúng tôi gồm ba thành tố chính:

Văn hóa nhận thức: nói lên trình độ nhận thức của con

người thể hiện khả năng cải tạo, khai thác tự nhiên, cải tạo xã hội ngày càng hiệu quả, mối quan hệ giữa người với tự nhiên ngày càng tốt đẹp hon Từ nhận thức ấy con người sáng tạo ra các giá trị văn hóa làm cho cuộc sống của con người ngày càng thỏa mãn

những nhu cầu vật chất và tinh thần, cuộc sống con người ngày càng tốt đẹp, văn minh hơn.

Văn hóa tể chức: là trinh độ tổ chức của con người trên các

lĩnh vực hoạt động của họ, thông qua tổ chức năng lực sáng tạo của con người, tiềm năng sáng tạo của con người được phát huy Thông qua tổ chức, các giá trị văn hóa truyền thống được các dân tộc quốc gia giữ gìn phát huy, phổ biến, tinh hoa văn hóa nhân loại được tiếp thu, bổ sung làm phong phú thêm văn hóa dân tộc

Vãn hóa ứng xử: là thể hiện cách ứng xử của con người

với thiên nhiên và ứng xử giữa con người với con người trên mọi lĩnh vực đời sống Văn hóa ứng xử nhằm xây dựng mối quan hệ tốt đẹp giữa người với người, giữa con người với tự nhiên, làm cho cuộc sống của con người nhân văn hơn, mối quan hệ giữa họ tốt đẹp hơn

Văn hóa có tính chất đặc thù vì văn hóa là sản phẩm sáng

tạo của con người nhưng cũng là một hiện tượng x ã hội gắn với hoạt động của con người Triết học tư sản trước Mác lược quy văn hóa vào lĩnh vực tinh thần, thuần túy, đối lập với lĩnh vực tồn tại vật chất của con người, văn hóa được xem là kết quả của hoạt động của những cá nhân kiệt xuất, những người có học vấn, thuộc tầng lớp cao sang sáng tạo và hưởng thụ Văn hóa là độc quyền của tầng lớp trên, những kẻ có quyền và có tiền trong xã hội, còn nhân dân lao động, chủ thể chân chính của sáng tạo bị tước đoạt khả năng được sáng tạo và hưởng thụ Qua những biến thiên của lịch sử, quan niệm về văn hóa có những đổi thay, song xu hướng chung của nhân loại ngày càng tiếp cận đến chân lý Văn hóa ngày càng trở thành đối tượng thu hút sự quan tâm nghiên cứu của nhiều

bộ môn khoa học, từ rất nhiều bình diện khác nhau Đến giữa thế kỷ XIX ở nhiều nước phương Tây, khoa học văn hóa đã thực sự ra đời

và được khẳng định Theo quan điểm của C.Mác và Ph.Ăngghen,

văn hóa không chỉ mang tính chất sản xuất thích dụng (đáp ứng nhu cầu sử dụng) của con người, m à còn sáng tạo theo quy luật của cái đẹp, cái đẹp bao giờ cũng hướng tới sự hoàn thiện, hoàn

mỹ Cho nên, văn hóa cũng là sự vận động để đáp ứng toàn bộ sự phong phú của bản chất nhân loại và do đó văn hóa không thế không mang tính chất sáng tạo theo quy luật của cái đẹp Chủ nghĩa M ác-Lênin dựa trên nền tảng của triết học duy vật biện chứng và triết học duy vật lịch sử, đã có cách nhìn mới mẻ, đúng đắn về bản chất của vãn hóa, sự nầy sinh, hình thành, phát triến của văn hóa và vai trò củã văn hóa đối với sự nghiệp xây dựng, phát triển xã hội, hoàn thiện con người Sự ra đời của triết học mác xít đã khắc phục được tính hạn hẹp, phiến diện của văn hóa học thế

kỷ XIX, cung cấp cái nhìn khoa học cho việc nghiên cứu văn hóa cả

về hai phưong diện lý thuyết và lịch sử, lý luận và thực tiễn trong quá trình sáng tạo văn hóa, nhằm xây dựng và phát triển văn hóa của mỗi quốc gia, dân tộc, vì hạnh phúc và sự phát triển toàn diện của con người

Thứ nhất: Văn hóa có tính nhăn loại

Văn hóa đích thực bao giờ cũng vì con người, đáp ứngnhững nhu cầu tiến bộ văn minh của con người V ăn hóa góp phần làm cho con người và xã hội loại người ngày càng vãn minh, nhân ái, tốt đẹp hon, hướng con người tới văn hóa chân, thiện,

mỹ Tính nhân loại của văn hóa được thể hiện ở những giá trị, chuẩn mực văn hóa được nhân loại hướng đến và thừa nhận Đó

là những giá trị tinh thần cao quý m à nhân loại hướng tới như tình yêu quê hương đất nước, tình yêu thương con người, tinh thần xả thân vì nghĩa lớn, khoan dung độ lượng, lòng vị tha Chính những giá trị nhân văn tiến bộ ấy được các dân tộc chấp nhận, những giá trị này được đề cao, tồn tại lâu dài

Thứ hai: Vãn hóa có tỉnh giai cấp

Từ khi xã hội phân chia thành giai câp thì văn hóa mang

tính giai cấp Tính giai cấp của văn hóa được thể hiện ở tư tưởng

hạt nhân của mọi nền văn hóa là hệ tư tưởng của giai cấp thống trị Hệ tư tưởng này định hướng cho sự phát triển của văn hóa, tác

động sâu sắc đến sự phát triển của các thành tố văn hóa tinh thần

và chi phối đến việc xác định mẫu người lý tưởng ở mỗi thời đại Tính giai cấp thể hiện trong văn học nghệ thuật rất phong phú và phức tạp, thực tế cho thấy nhiều tác phẩm nghệ thuật do những nghệ sỹ xuất thân từ giai cấp thống trị sáng tác nhưng nội dung lại thấm nhuần tinh thần nhân đạo, lòng yêu nước và tinh thần đấu tranh cho một xã hội tốt đẹp, công bằng

Thứ ba: Văn hóa có tỉnh dân tộc

Văn hóa là đặc trưng cho dân tộc Văn hóa của mỗi dân tộc được biểu hiện dưới các dạng: văn hóa vật chất, văn hóa tinh thần, văn hóa xã hội Trong quá trình tồn tại và phát triển, các dân tộc đều quan tâm đến việc bảo vệ văn hóa của dân tộc mình, bởi

lẽ bảo vệ văn hóa là bảo vệ dân tộc Tính dân tộc của văn hóa thể hiện truyền thống khát vọng, thị hiếu, tâm hồn, nhân cách, sức sống, tín ngưỡng, trình độ phát triển của mỗi dân tộc Nó tạo nên phong cách, bản sắc riêng của mỗi dân tộc Chính những đặc trưng, những giá trị và chuẩn mực riêng của mỗi dân tộc giúp chúng ta nhận biết được sắc thái, bản sắc riêng của mỗi nền văn hóa trong cộng đồng các dân tộc trong phạm vi quốc gia và quốc

tế Tính dân tộc của văn hóa luôn vận động và phát triển cùng với quá trình vận động và phát triển của dân tộc trong quá trình giao lưu hợp tác giữa các quốc gia dân tộc trên lĩnh vực văn hóa

Thứ tư: Văn hóa có tính quốc tể

Tính quốc tế của văn hóa là những giá trị văn hóa được

cộng đồng quốc tế chấp nhận, là sự xích lại gần nhau giữa các nền văn hóa trên cơ sở đó tìm ra các giá trị chuẩn mực mang tính chất

chung trên phạm vi toần câu, là sự sáng tạo văn hóa của các dân tộc trong đó mỗi nền văn hóa tự tạo ra sự thống nhất biện chứng giữa tính dân tộc và tính quốc tế Tính quốc tế trong văn hóa còn

là những giá trị văn hóa của các dân tộc được ý thức trên tinh thần quốc tế, là những giá trị văn hóa đạt chất lượng cao, có sức lan tỏa

và tác động đến sự phát triển của nhân loại

1.1.2 Nen văn hoá và nền văn hóa x ã hội chủ nghĩa

N ếu văn hóa là những giá trị vật chất và tinh thần m à con người sáng tạo ra nhằm thỏa mãn nhu cầu hưởng thụ và tiêu dùng của mình thì theo quan niệm này, nền văn hóa là những lĩnh vực văn hóa được xây dựng qua hoạt động của con người tạo thành cơ

sở của đời sống xã hội N ền văn hóa là khái niệm chỉ toàn bộ nội

dung, tính chất của văn hóa được hình thành và p h á t triển trên cơ

sở kinh tế - chỉnh trị của mỗi thời kỳ lịch sử, gắn với đặc trưng xã hội, trong đó ý thức hệ của giai cẩp thống trị chỉ p hổi phương hướng p h á t triển và quyết định hệ thống các chính sảch, pháp luật quản lỷ các hoạt động vãn hóa.

Mọi nền văn hóa trong xã hội có giai cấp bao giờ cũng có tính giai cấp và gắn với bản chất của giai cấp cầm quyền Văn hóa luôn có tính kế thừa, sự kế thừa trong văn hóa luôn mang tính giai cấp và được biểu hiện ở nền văn hóa của mỗi thời kỷ lịch sử trên

cơ sở kinh tế, chính trị của nó Một nền kinh tế lành mạnh được xây dựng trên những nguyên tắc công bằng, thật sự vì đời sống của người lao động sẽ là điều kiện để xây dựng một nền văn hóa tinh thần lành mạnh M ột nền kinh tế được xây dựng trên cơ sở bất bình đẳng của chế độ tư hữu với sự phân hóa sâu sắc thì sẽ không có được nền văn hóa lành mạnh N ếu kinh tế là cơ sở vật chất của nền văn hóa, thì chính trị là yếu tố quy định khuynh hướng phát triển của một nền văn hóa, tạo nên nội dung ý thức hệ của văn hóa Trong xã hội có giai cấp, các giai cấp thống trị của

m ỗi thời kỳ lịch sử đều in dấu ấn của nó trong lịch sử phát triển của văn hóa và tạo ra nền văn hóa của xã hội đó.

Nền vãn hóa xã hội chủ nghĩa là m ột tập họp các phương

thức cơ chế, tổ chức và thiết chế xã hội trong hoạt động sáng tạo nhằm đáp ứng ngày càng tốt hơn nhu cầu tinh thần của giai cấp công nhân, nhân dân lao động và toàn xã hội trên cơ sở hệ tư tưởng Mác-Lênin, chế độ dân chủ xã hội chủ nghĩa, kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Trong nền văn hóa xã hội chủ nghĩa, nhân dân lao động là chủ thể của quá trình sáng tạo và

là đối tượng hưởng thụ mọi giá trị văn hóa

Đặc trưng cơ bản của nền văn hoá xã hội chủ nghĩa:

- Nền văn hóa xã hội chủ nghĩa lấy chủ nghĩa Mác-Lênỉn làm nền tảng tư tưởng Lênin cho rằng, thế giới quan mác xít là

biểu hiện duy nhất đúng đắn các lợi ích, các quan điểm của nền văn hóa của giai cấp vô sản cách mạng N ền văn hóa này đặt dưới

sự lãnh đạo của Đảng cộng sản, sự quản lý của Nhà nước xã hội chủ nghĩa Xây dựng nền văn hóa xã hội chủ nghĩa là m ột bộ phận hữu cơ của sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội, là nội dung của cách mạng xã hội chủ nghĩa

- Nền văn hóa xã hội chủ nghĩa m ang tỉnh chất giai cấp công nhân, ph ụ c vụ lợi ích giai cấp công nhân và nhân dân lao động, phục vụ đắc lực chọ sự nghiệp cải tạo xã hội cũ, xây dựng

xã hội mới, góp phần xây dựng dân tộc xã hội chủ nghĩa, tình đoàn kết hữu nghị giai cấp công nhân và nhân dân lao động các nước và tình đoàn kết giữa các dân tộc xã hội chủ nghĩa

- Nen văn hóa xã hội chủ nghĩa là nền văn hóa của nhân dân, do nhân dân sáng tạo ra và phục vụ lợi ích của nhân dân Dưới

chế độ xã hội chủ nghĩa, nhân dân lao động không chỉ là người làm chủ tập thể m à còn là người sáng tạo ra các giá trị văn hóa nhằm phục vụ con người, hướng con người tói chân - thiện - mỹ

- N ền văn hóa x ã hội chủ nghĩa luôn tạo điều kiện cho người nghệ sỹ, nhà khoa học có được mội trường làm việc thuận lợi, tạo điều kiện cho những người sáng tạo văn hóa được tự do

phát huy tài năng công hiến cho đất nước, đem lại hạnh phúc cho nhân dân nhằm xây dựng nền văn hoá xã hội chủ nghĩa

Nền văn hóa xã hội chủ nghĩa có những nội dung cơ bản sau:

+ Nội dung tiên tiến: N ền văn hóa xã hội chủ nghĩa lấy

chủ nghĩa Mác-Lênin làm nền tảng tư tưởng và chống lại chủ trương phi tính đảng trên lĩnh vực văn hóa Bằng chức năng riêng, văn hóa xã hội chủ nghĩa đem đến cho giai cấp công nhân và nhân dân lao động tư tưởng, đạo đức tình cảm trên lập trường của giai cấp công nhân Chủ nghĩa Mác-Lênin trang bị cho cầc chiến sỹ văn hóa thế giới quan và phương pháp luận khoa học N eu không đứng vững trên quan điểm này, người nghệ sỹ sẽ đi chệch hướng, tác phẩm của họ sẽ phản tác dụng đối với sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội Văn hóa xã hội chủ nghĩa phục vụ đắc lực cho sự nghiệp cải tạo xã hội cũ xây dựng xã hội mới, xây dựng lý tưởng sống mới, quan điểm thẳm mỹ mới, mang lại lợi ích cho quảng đại quần chúng lao động Văn hóa xã hội chủ nghĩa phục vụ sự nghiệp xây dựng con người, góp phần hình thành một kiểu nhân cách mới, đặc trưng cho lối sống công nghiệp hiện đại nhưng vẫn giữ được những nét đẹp của đạo đức truyền thống

+ N ội dung nhân đạo: Chủ nghĩa Mác-Lênin lấy việc giải

phóng xã hội, giải phóng giai cấp và giải phóng con người làm mục tiêu cao cả của mình Lấy chủ nghĩa Mác-Lênỉn làm nền tảng tư tưởng, văn hóa xã hội chủ nghĩa kế thừa phát huy truyền thống nhân đạo của dân tộc, của nhân loại, góp phần hình thành con ngưòi toàn diện và phục vụ lọi ích của nhân dân lao động Văn hóa xã hội chủ nghĩa nâng cao năng lực cho con người, xây dựng lối sống nhân ái vị tha, tình nghĩa, vì con người và xã hội loài ngưòi Văn hóa xã hội

chủ nghĩa phê phán cái xấu, cái ác, lối sống thực dụng, vô ơn bội nghĩa, hướng con người tới cái chân, thiện, mỹ.

+ Nội dung dân chủ: Dưới chế độ chủ nghĩa xã hội, nhân

dân lao động không những làm chủ các tư liệu sản xuất vật chất mà còn làm chủ các cơ sở sản xuất văn hóa tinh thần Nhân dân lao động là người làm chủ quá trình sáng tạo, bảo vệ và tiêu dùng các sản phẩm văn hóa Văn hóa xã hội chủ nghĩa tuyên truyền, giáo dục, cổ vũ nhân dân ý thức làm chủ đối với các di sản văn hóa cùa dân tộc, tôn trọng tài năng, tính tự do sáng tạo, đồng thời đề cao trách nhiệm công dân với đất nước, với dân tộc, với cộng đồng giáo dục ý thức tuân thủ pháp luật cho quần chúng nhân dân Tính dân chủ của văn hóa xã hội chủ nghĩa giáo dục nhân dân hiểu biết về quyền và nghĩa vụ công dân, nâng cao ý thức và năng lực làm chủ của công dân trên các lĩnh vực của đời sống

+ Nội dung dân tộc: Văn hóa có một trong những đặc

trưng cơ bản, đó là tính dân tộc Thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội là thời kỳ xây dựng dân tộc xã hội chủ nghĩa và chủ nghĩa xã hội lại đang diễn ra trong từng dân tộc, vì vậy, văn hóa xã hội chủ nghĩa phải mang tính dân tộc Tính dân tộc của văn hóa thể hiện khát vọng của dân tộc trong công cuộc đấu tranh để bảo vệ và phát triển dân tộc, ý thức kế thừa và phát triển tinh hoa văn hóa dân tộc, ý thức phát triển phong cách và bản sắc riêng trong quốc gia đa dân tộc Tính dân tộc của văn hóa xã hội chủ nghĩa là sự thấm nhuần chủ nghĩa yêu nước và chủ nghĩa quốc tế vô sản Nen văn hóa góp phần bồi dưỡng tư tưởng bình đẳng, hữu nghị giữa các dân tộc, chống chiến tranh, chống chạy đua vũ trang, bảo vệ cuộc sống văn minh, hạnh phúc trên thế giới Tính dân tộc của văn hóa xã hội chủ nghĩa còn thể hiện ở nội dung phát huy tinh hoa văn hóa thế giới và đóng góp vào sự phát triển phong phú của văn hóa thế giới Phấn đấu xây dựng nền văn hóa tiên tiến, nhân

đạo, dân chủ, dân tộc là mục tiêu, là nhiệm vụ câp bách của sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội Để đạt được mục tiêu này các

Đảng cộng sản và N hà nước xã hội chủ nghĩa phải có đường lổi,

chính sách văn hóa đúng đẳn, tạo điều kiện cho nghệ sỹ tài năng

và tâm huyết có đời sống vật chất đảm bảo, được tự do tìm tòi sáng tạo cống hiến tài năng cho Tổ quốc và nhân dân

1.2 Các chức năng cơ bản của nền văn hóa xã hội chủ nghĩa

1.2.1 Chức năng nhận thức: Nen văn hóa xã hội chủ

nghĩa trang bị cho con người những tri thức về lý luận Mác- Lênin, tri thức về khoa học và thực tiễn cuộc đấu tranh giai cấp của giai cấp công nhân và nhân dân lao động để nhận thức hiện thực, phản ánh hiện thực từ những nhận thức mà văn hóa đem lại, con người tiến hành cải tạo tự nhiên, cải tạo xã hội và cải tạo chính bản thân mình Chức năng nhận thức của nền văn hóa xã hội chủ nghĩa còn định hướng cho con người nhận thức được điều hay lẽ phải, biết hành động vì sự nghiệp xây dựng đất nước, vì hạnh phúc của nhân dân

1.2.2 Chức năng giáo dục: Chức năng giáo dục của nền

văn hóa xã hội chủ nghĩa đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành con người xã hội chủ nghĩa N ền văn hóa xã hội chủ nghĩa

có nhiệm vụ giáo dục đạo đức xã hội chủ nghĩa, tư tưởng tình cảm, định hướng giá trị, hướng lý tưởng, đạo đức, thẩm mỹ, trên lập trường của giai cấp công nhân Giáo dục giai cấp công nhân

và nhân dân lao động những nguyên tắc, quy tắc, chuẩn mực đạo đức cộng sản, giáo dục công dân biết cống hiến vì sự giàu mạnh của Tổ quốc xã hội chủ nghĩa, vì hạnh phúc của nhân dân, biết gắn lợi ích của cá nhân với lợi ích của xã hội, biết giữ gìn và phát huy những truyền thống quý báu của dân tộc, của quê hưoug và của gia đình mình

1.2.3 Chức năng làm nền tảng tỉnh thần, là mục tiêu và động lực của sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa x ã hội: Văn hóa là

nền tảng tinh thần của xã hội, nói đến cơ sở hạ tầng của xã hội không chỉ là cơ sở kinh tế m à còn có một cơ sở khác, một nền tảng khác đó là nền tảng tinh thần, là toàn bộ những giá trị tinh thần m à dân tộc sáng tạo ra Những giá trị đó là tiềm năng, là năng lượng tinh thần tạo nên sức mạnh cho dân tộc, góp phần tạo nên phẩm chất năng lực của các thế hệ công dân Thiếu những năng lực v à phẩm chất ấy thì dân tộc khó phát triển vững mạnh, vì vậy trong sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội, chăm lo văn hóa là chăm lo củng cố nền tảng tinh thần xã hội Thiếu nền tảng tinh thần tiến bộ, lành m ạnh thì không thể có

sự phát triển kinh tế xã hội bền vững Văn hóa xã hội chủ nghĩa

là mục tiêu, là yếu tố điều tiết sự phát triển: mục đích của chủ nghĩa xã hội là đem lại hạnh phúc cho con người, thỏa mãn những nhu cầu về vật chất và tinh thần ngày càng cao của nhân dân, cả hai nhu cầu này đều thiết yếu và vô hạn Trong mối quan hệ biện chứng của hai nhu cầu đó, nhu cầu vật chất là cơ sở, nhu cầu tinh thần cũng rất quan trọng tác động trở lại nhu cầu vật chất, tạo nên động lực phát triển của văn hóa N ền văn hóa xã hội chủ nghĩa là động lực của sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội: được hình thành và phát triển dưới chủ nghĩa xã hội, nền văn hóa xã hội chủ nghĩa có tác dụng thúc đẩy sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội, tạo động lực mạnh mẽ cho sự hình thành và phát triển xã hội mới, củng cố và phát triển thắng lợi của cách mạng xã hội chủ nghĩa trên các lĩnh vực, kinh tế, chính trị xã hội, lối sống Văn hóa xã hội chủ nghĩa có tác dụng to lớn và toàn diện, nó trở thành động lực cho sự nghiệp xây dựng và đổi mới chủ nghĩa xã hội Xác định vai trò động lực của văn hóa, nghị quyết của Ban Chấp hành Trung ương lần thứ năm, khóa VIII: về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc đã khẳng

29

định, văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu vừa là động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế xã hội.

1.2.4 Chức năng điều chỉnh hành vi đạo đức: Chức năng

này có nhiệm vụ điều chỉnh hoạt động của con người hướng về xã hội và cộng đồng, hướng về những điều tốt đẹp Thực tế cuộc sống rất đa dạng và phức tạp, trong xã hội có người tốt kẻ xấu, người đạo đức kẻ bất lưong, người cao cả kẻ thấp hèn N en văn hóa xã hội chủ nghĩa góp phần điều chỉnh ý chí, hành vi của con người, hướng con người tới những điều nhẫn ái tốt đẹp cao thượng, hướng về cộng đồng, hình thành lối sống “m ình vì mọi người, mọi người vì mình”

1.2.5 Chức năng dự báo: Cũng như các nền văn hóa nói

chung, văn hóa xã hội chủ nghĩa có chức năng phát hiện ra các van

đề của xã hội, dự báo những vấn đề có thể xảy ra trong tương lai và nêu lên các giải pháp để giải quyết các vấn đề ẩy trong thực tiễn

1:2.6 Chức năng kế thừa: Vẳn hóa xã hội chủ nghĩa kế

thừa nền văn hóa truyền thống có chọn lọc, có phê phán Lênín cho rằng để xây dựng nền văn hóa của mình, giai cấp công nhân phải tiếp thu, kế thừa có chọn lọc văn hóa của các chế độ trước đó

mà trực tiếp và trước hết là nền văn hóa tư sản trong quá trình xây dựng nền văn hóa xã hội chủ nghĩa Lênin coi đó là cơ sở, là nền tảng cho sự phát triển của nền văn hóa của giai cấp công nhân Lênin viết: “N ền văn hóa vô sản phải là sự phát triển họp quy luật của tổng số những kiến thức mà loài người đã sáng tạo ra dưới ách thống trị của xã hội tư sản, xã hội địa chủ và quan liêu”3 và

“Cần phải dành lấy toàn bộ nền văn hóa m à chủ nghĩa tư bản để lại và xây dựng chủ nghĩa x ã hội bằng nền văn hóa ấy - c ầ n phải dành lấy toàn bộ nền khoa học kỹ thuật toàn bộ tri thức nghệ

3 Lênin, Tuyển tập, Quyển II phần II, ST, 1960, tr.441

30

thuật Không có những thứ đó chúng ta không thể nào xây dựng cuộc sống của xã hội cộng sản được”.

1.2.7 Chức năng giải trí: Văn hóa xã hội chủ nghĩa đem

đến cho quần chúng niềm vui, sự động viên, chia sẻ, khích lệ khát vọng, say mê, làm cho con người yêu cuộc sống, ham thích hoạt động vui chơi sáng tạo

Các chức năng trên đây của nền văn hóa xã hội chủ nghĩa

có m ối quan hệ gắn bó khăng khít, tác động qua lại lẫn nhau, làm tiền đề cho nhau, tạo nên động lực cho sự phát triển xã hội, không thể coi nhẹ chức năng nào

1.3 Điều kiện hình thành, phát triển nền văn hóa xã hội chủ nghĩa

1.3.1 Điểu kiện cho sự ra đời của nền vãn hóa xã hội chủ nghĩa

Cũng như mọi hình thái kinh tế xã hội trong lịch sử, hình thái kinh tế xã hội cộng sản chủ nghĩa ra đời từ chủ nghĩa tư bản Trong lòng chủ nghĩa tư bản ở giai đoạn chín muồi đã xuất hiện những yếu tố, những điều kiện là tiền đề cho sự ra đời của chủ nghĩa cộng sản Những tiền đề cho sự ra đời của nền văn hóa xã hội chủ nghĩa bao gồm:

Thứ nhất, chủ nghĩa Mác-Lênin, hệ tư tưởng, vũ khỉ lỷ luận sắc bén của giai cấp công nhân, phản ánh cuộc đấu tranh

quyết liệt giữa giai cấp công nhân với giai cấp tư sản Chủ nghĩa Mác-Lênin ra đời khẳng định sự diệt vong không thể tránh khỏi của chủ nghĩa tư bản và sự thắng lợi tất yếu của chủ nghĩa xã hội

Thứ hai, những yếu tố của văn hóa có nội dung dân chủ

và x ã hội c h ủ nghĩa Trong dòng văn hóa của quần chúng bị áp

bức, những yếu tố tiến bộ trong nền văn hóa của giai cấp tư sản đóng vai trò là những yếu tố văn hóa truyền thống cần được kế thừa để xây dựng nền văn hóa xã hội chủ nghĩa

Thứ ba, những thành tựu của khoa học kỹ thuật, nên văn minh nhân loại ỉà tiền đề vật chất cho việc nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực và bồi dưỡng nhân tài Đây là những nhân tố quan trọng

cho sự ra đòi và phát triển của nền văn hóa xã hội chủ nghĩa

1.3.2 Đ iều k iện hình thành, p h á t triển nền văn hóa

x ã hội chủ nghĩa

Cách mạng xã hội chủ nghĩa là cuộc cách mạng sâu sắc toàn diện và triệt để, giai cấp công nhân và nhân dân lao động phải tiến hành làm cách mạng trên mọi lĩnh vực của đời sống để xây dựng chế độ mới, nền kinh tế mới, nền văn hóa mới và con người mới

Cách mạng trên lĩnh vực chính trị nhằm thiết lập nền dân

chủ xã hội chủ nghĩa, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, đó là cơ sở pháp lý để nhân dân lao động làm chủ các cơ sở văn hóa, các tư liệu sản xuất văn hóa, làm chủ quá trình sáng tạo văn hóa và hưởng thụ các giá trị văn hóa, các thành tựu văn hóa

do mình sáng tạo ra

Cách mạng trên lĩnh vực kinh tế nhằm xác lập phương thức

sản xuất mới, dựa h ên chế độ công hữu những tư liệu sản xuất chủ yếu, đây là điều kiện khách quan rất quan trọng cho nền văn hóa xã hội chủ nghĩa ra đời và phát triển Cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa trên lĩnh vực kinh tế còn tạo ra cơ sở vật chất để xây dựng các công trình văn hóa, điều kiện vật chất để thỏa m ãn nhu cầu vật chất và tinh thần cho giai cấp công nhân và nhân dân lao động

Cách mạng trên lĩnh vực tư tưởng vãn hóa đóng vai trò

trực tiếp xây dựng nền văn hóa xã hội chủ nghĩa, cuộc cách mạng này trang bị cho giai cấp công nhân và nhân dân lao động thế giới quan, nhân sinh quan cộng sản, hình thành con người mới, lối sống mới xã hội chủ nghĩa

Chương 2 XÂY DỰNG NÊN VĂN HOÁ TRONG CÁCH MẠNG

XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM

2.1 Văn hóa V iệt Nam

2.1.1 Đặc trưng cơ bản của văn hóa Việt Nam

Cho đến nay khái niệm vãn hóa Việt Nam được hiểu và trình bày với các quan niệm khác nhau

Thứ nhất, văn hóa Việt Nam là văn hóa của người Việt, trình

bày lịch sử văn hóa Việt Nam là lịch sử văn hóa của người Việt

Thứ hai, văn hóa Việt Nam là toàn bộ văn hóa các dân tộc

Việt Nam cư trú trên đất nước Việt Nam, chỉ có văn hóa từng tộc người, không có văn hóa dân tộc, quốc gia

Thứ ba, văn hóa Việt Nam là cộng đồng văn hóa dân tộc,

quốc gia Đây là nền văn hóa dân tộc thống nhất trên cơ sở đa dạng sắc thái văn hóa tộc người Khái niệm dân tộc, quốc gia chỉ một quốc gia có chủ quyền trong đó phần lớn công dân gan bó với nhau bởi những yếu tố tạo nên một dân tộc Quan niệm này được các nhà khoa học, các nhà nghiên cứu, các nhà quản lý trên lĩnh vực văn hóa Việt N am đồng tình Văn hóa Việt Nam trong chuyên luận này được trình bày theo quan niệm này, có nghĩa văn hóa Việt Nam theo hướng văn hóa các dân tộc thống nhất trong

đa dạng

Văn hóa Việt N am là nền văn hóa dãn tộc thống nhất trên

cơ sở đa sắc thái văn hóa tộc người, được thể hiện qua ba đặc trưng cơ bản sau:

M ột là, vãn hóa Việt Nam là nền văn hóa phong phú, đa

dạng của 54 dân tộc anh em với những phong tục tốt đẹp từ lâu đời, những lễ hội có ý nghĩa sinh hoạt cộng đồng cao, những niềm tin bền vững trong tín ngưỡng, khoan dung trong các tư tưởng giáo lý

của các tôn giáo, tinh tế trong giao tiếp truyền đặt của ngôn ngữ, từ truyền thống đến hiện đại của văn học, nghệ thuật.

Hai là, sự khác biệt về cấu trúc địa hình, khí hậu và phân

bố dân tộc, dân cư đã tạo ra những vùng văn hóa có những nét đặc trưng tại Việt Nam Từ cái nôi văn hóa Việt Nam ở đồng bàng sông Hồng của ngữời Việt chủ đạo với nền văn hóa làng xã và văn m inh lúa nước, đến nhũng sắc thái văn hóa các dân tộc miền núi tại Tây Bắc và Đông Bắc Từ các vùng đất biên viễn của Việt Nam thời dựng nước ở Bắc Trung bộ đến sự pha trộn với văn hóa Chăm pa của người Chăm ở Nam Trung Bộ Từ những vùng đất mới ở Nam Bộ với sự kết hợp văn hóa các tộc người Hoa, người Khmer đến sự đa dạng trong văn hóa và tộc người ở Tây Nguyên

Ba là, văn hoá Việt Nam có một lịch sử từ hàng nghìn

năm của người Việt cùng với những hội tụ về sau của các dân tộc khác, từ văn hóa bản địa của người Việt cổ từ thời Hồng Bàng đến những ảnh hưởng từ bên ngoài trong hàng nghìn năm nay, với những ảnh hưởng từ văn hóa Trung Quốc và Đông Nam Á, đến những ảnh hưởng của Pháp, của phưong Tây trong thế kỷ XX và toàn cầu hóa từ thế kỷ XXI Việt N am đã có những thay đổi về vãn hóa theo các thời kỳ lịch sử, có những khía cạnh m ất đi nhưng cũng có những khía cạnh văn hóa bổ sung vào nền văn hóa Việt N am hiện đại

2.1.2 Các thành tố văn hóa Việt Nam

Văn hóa Việt N am được thể hiện trên các thành tố sau:

2.1.2.1 Phong tục: là thói quen tốt đẹp lâu đời hàng ngàn

năm nay đã trở thành luật tục, sâu đậm, gắn chặt với người dân có sức mạnh hon cả những đạo luật Quá trình phát triển của lịch sử phong tục Việt Nam không ngừng biến đổi theo trào lưu biến đổi của văn hóa xã hội Có những phong tục mai m ột theo thời gian nhưng cũng có những phong tục tốt đẹp được bảo lưu, giữ gìn bởi

cái hay cái đẹp của nó Ví dụ: tục ân trầu bắt nguồn tự sự tích trầu cau để rồi trở thành biểu tượng cho tình anh em, vợ chồng Theo thời gian, tục ăn trầu được mở rộng sang việc giao hiếu, kết hôn, kết thân của người Việt Nam.

2.1.2.2 L ễ hội: là hình thức sinh hoạt văn hóa cộng đồng

Lễ hội được tổ chức vào các thời điểm khác nhau, tùy phong tục tập quán của từng dân tộc nhưng tập trung nhiều nhất vào mùa xuân: Hội Chùa Hương, Hội Đền Hùng, Hội Đống Đa, Hội

G ió n g Bên cạnh lễ hội lớn của người Việt các dân tộc thiểu số cũng tổ chức các lễ hội: lễ hội lồng tồng (xuống đồng) của người Tày, người Nùng, lễ hội Katê của người Chăm, lễ hội đâm trâu, đua voi của người Tây Nguyên Cùng với lễ hội dân gian, các lễ hội của các tôn giáo lúc đầu chỉ mang ý nghĩa lễ hội của những người theo các tôn giáo này, giờ đây mang tính cộng đồng cao như lễ Noen, lễ Phật Đản Ngoài các lễ hội lớn, long trọng, Việt Nam còn có hàng ngàn lễ hội lớn nhỏ, phản ánh đời sống tinh thần của các dân tộc ở Việt Nam

2.1.2.3 Tín ngưỡng: là niềm tin linh thiêng của con người

vào thế giới hữu linh Cũng như các dân tộc trên thế giới, người Việt Nam thờ rất nhiều thần linh, thờ các thế lực hữu hình cũng như vô hình mà thực chất là các hiện tượng thiên nhiên và xã hội chưa giải thích được vào thời điểm ấy: thẩn mặt trời, m ặt trăng, thần đất, thần sông nước, thần biển, thần sấm, sét, thần mưa, gió Những vị thần này gắn với ước m ơ thiết thực của cư dân làm nông nghiệp muốn cho mưa thuận gió hòa Để có cuộc sống đủ đầy, họ còn thờ thần nông vị thần trông coi đồng áng, thờ thần lúa, thần ngô Khồng chỉ chăm lo thờ phụng các vị thần liên quan đến cuộc sống vật chất hàng ngày, người Việt còn thờ những người có công với nước, các vị thần hoàng làng, các anh hùng dân tộc, các vị thần trong đạo Mẩu, tỏ lòng biết ơn với ước mong

được che chở giúp đỡ để cuộc sống được yên bình Một tục lệ lâu đời của người Việt là thờ cúng tổ tiên Bàn thờ tổ tiên được đặt ở nơi trang trọng nhất trong nhà để các ngày giỗ, Tết, ngày rằm mồng m ột hàng tháng con cháu thắp hương cúng bái như một hình thức báo cáo với tổ tiên lòng thành kính, biết ơn và mong được phù hộ độ trì.

2.1.2.4 Tôn giáo: Việt Nam là quốc gia đa tôn giáo

Những năm gần đây, m ột số tôn giáo mới lạ xuất hiện đã làm cho đời sống tôn giáo ở nước ta có sự biến động với hàng chục hệ phái tôn giáo và các cơ sở thờ tự khác nhau, theo nhiều loại tôn giáo là m ột xu hướng hiện nay ở nước ta Trải qua hơn 10 thế kỷ Bắc thuộc, đời sống tinh thần của người Việt Nam bị ảnh hưởng sâu đậm bởi văn hóa Trung Hoa Ba hệ tư tưởng là Phật giáo, Nho giáo, Đạo giáo đã thâm nhập vào đời sống tinh thần cũng như tôn giáo của người Việt và ảnh hưởng sâu rộng đến các tầng lớp nhân dân, nhất là Phật giáo Song người Việt tiếp thu tôn giáọ có chọn lọc và sáng tạo, nên các tôn giáo du nhập vào Việt Nam đã được bản địa hóa để phù họp với phong tục tập quán, tín ngưỡng của người Việt

2.1.2.5 Ngôn ngữ: Các nhà dân tộc học đã chia các dân

- Nhóm M ông - Dao có 3 dân tộc là: Dao, Mông, Pà thẻn

- N hóm K a đai có 4 dân tộc là: Cờ lao, La Chí, La ha,

Pu péo

-N hóm Nam đảo có 5 dân tộc là: Chăm, Chu-ru, Ê đê, Gia-rai, Ra-glai

- Nhóm Hán có 3 dân tộc là: Hoa, Ngái, Sán dìu

- Nhóm Tạng có 6 dân tộc là: cố n g , Hà nhì, La hủ, Lô lô, Phù lá, Si la

Tiếng Việt là ngôn ngữ chính thức của người Việt Nam, là ngôn ngữ hành chính chung của 54 tộc người trên đất nước Việt Nam, được hon 86% người dân sử dụng Theo các nhà nghiên cứu khảo cổ từ thời Hùng Vương, người Việt có chữ viết riêng thường gọi là chữ khoa đẩu, người Trung Quốc miêu tả là giống đàn nòng nọc đang bơi Đến thời Bắc thuộc, chữ Hán là chữ viết chính thức của người Việt, sau khi giành độc lập từ thế kỷ thứ X với ý thức dân tộc, từ chữ Hán người Việt đã sáng tạo ra chữ Nôm, dùng song hành cùng với chữ Hán Chữ Nôm được hòàn chỉnh từ thế kỷ XII và phát triển rực rỡ vào thế kỷ thứ XVIII, chữ Nôm chỉ được dùng trên lĩnh vực văn chương, còn lĩnh vực hành chính vẫn dùng chữ Hán Từ thế kỷ XVII, các nhà truyền giáo phương Tây truyền bá đạo Cơ đốc vào Việt Nam Dựa trên ký tự

La Tinh họ đã chuyển âm tiếng Việt sang chữ La Tinh, đây là cơ

sở để chữ Quốc ngữ ra đời vào nửa đầu thế kỷ XX

2.1.2.6 Văn học: Cũng giống nền văn học của các nước

trên thế giới, văn học Việt Nam bao gồm hai bộ phận là văn học dân gian và văn học chữ viết Văn học dân gian Việt Nam phong phú đa dạng bao gồm các thể loại: thần thoại, cổ tích, ngụ ngôn, truyện cười, ca dao dân ca Văn học dân gian Việt Nam có nội dung ca ngợi sức mạnh, tài năng, lòng dũng cảm của con người trước thiên nhiên khắc nghiệt, trước kẻ thù độc ác, ca ngợi lòng khoan dung độ lượng, nhân nghĩa, thủy chung, tình yêu quê

hương đất nước Văn học dân gian còn là vũ khí đấu tranh chống

áp bức bóc lột, bất công trong xã hội, chống nhũng thói hư tật xấu của con người Bằng ngôn ngữ dân gian giàu hình ảnh, sinh động, giàu nhạc điệu, văn học dân gian đã đi sâu vào lòng người và được lưu truyền sâu rộng cho đời sau

Văn học viết bằng chữ Hán và chữ Nôm được sử dụng trong thời gian dài; văn học viết xuất hiện từ thời Lý - Trần, viết bằng chữ Hán, nội dung liên quan đến đạo Phật và thể hiện lòng yêu nước qua những áng văn bất hủ: Nam quốc sơn hà (Lý Thường Kiệt), Thuật hoài (Phạm Ngũ Lão); Hịch tướng sỹ (Trần Quốc Tuấn) Đến thế kỷ XIV, XV nhiều tác giả bên cạnh việc dùng chữ H án đã dùng chữ N ôm để sáng tác văn học như Nguyễn Trãi, Lê Thánh Tông Đ ến thế kỷ XVIII các nhà thơ Đoàn Thị Điểm, Hồ Xuân Hương, Nguyễn Du đã dùng chữ N ôm để sáng tác nên những tác phẩm bất hủ mà đỉnh cao là Truyện Kiều của Nguyễn Du Vào nửa đầu thế kỷ XX, văn học Việt Nam xuất hiện nhiều thể loại mới, thơ mới, tiểu thuyết Việt Nam hiện đại Nền văn học Việt Nam từ đây xuất hiện nhiều ưào lưu: vãn học lãng mạn, văn học hiện thực phê phán và văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa

2.1.2.7 Nghệ thuật: N ền nghệ thuật Việt Nam có từ hàng

nghìn năm nay, được bắt đầu từ nghệ thuật dân gian và được phát triển phong phú, sáng tạo nhưng vẫn đậm nét dân gian

Kiến trúc dân gian là kiến trúc nhà ở, kiến trúc đ ìn h -đ ề n -

am - m iếu những loại hình kiến trúc ít chịu ảnh hưởng từ văn hoá Trung Quốc mà mang đậm nét sáng tạo của người Việt Trong thời kỳ Bắc thuộc kiến trúc cung điện của Việt Nam chịu ảnh hưởng của nền kiến trúc Trung Quốc Từ thế kỷ thứ X khi giành được độc lập, kiến trúc Việt Nam là sự kết hợp giữa kiến trúc bản địa với kiến trúc Trung Quốc Các công trình kiến trúc Việt Nam thường không lớn nhưng là sự kết họp hài hòa giữa công

trình chính và cảnh quan xung quanh như hồ ao, sông ngòi điều tiểt khí hậu Từ cuối thế kỷ XIX, dưới sự đô hộ của thực dân Pháp kiến trúc Việt Nam bắt đầu áp dụng rộng rãi các khuôn mẫu và thủ pháp xây dựng của phương Tây Nhiều công trình kiến trúc còn tồn tại đến ngày nay ở các đô thị, đặc biệt ở Hà Nội đã để lại một sắc thái kiến trúc đẹp đẽ.

Nền mỹ thuật bắt đàu với điêu khắc cổ được thể hiện trên mặt trống Đông Sơn của cư dân Lạc Việt, trải qua các thời kỳ cùng với những ảnh hưởng từ bên ngoài đã tạo ra nền điêu khắc Việt phát triển rực rỡ vào các thời Lý, Trần, Lê qua các công trình tôn giáo và cung điện các vương triều Bên cạnh các công trình kiến trúc và điêu khắc của người Việt thì nền điêu khắc kiến trúc Việt Nam được bổ sung các kỹ thuật tinh xảo trong việc xây dựng các công trình tôn giáo tín ngưỡng của người Chăm và người Khmer Nam Bộ Hội họa xuất hiện muộn hơn với dòng tranh dân gian Việt Nam gồm tranh lụa, tranh Tết, tranh Đông Hồ Đề tài tranh dân gian thường giản dị và gần gũi với đời sống dân dã, mỗi bức tranh đều có ý nghĩa tượng trưng và đều được cách điệu hóa Cùng với các môn nghệ thuật hiện đại khác, mỹ thuật hiện đại Việt Nam cũng có những bước tiến dài từ đầu thế kỷ XX với ảnh hưởng của nghệ thuật phương Tây thời Pháp thuộc, với các trường phái lãng mạn, hiện thực, ấn tượng, trừu tượng, siêu thực, mặc dù chịu nhiều ảnh hưởng của phương Tây nhưng khuynh hướng mỹ thuật hiện đại của Việt Nam vẫn gắn liền với lịch sử dất nước

Sự ra đời và phát triển của sân khấu dân gian Việt Nam gắn liền với đời sống nông nghiệp Múa rối nước là nghệ thuật dân gian của người nông dân làm ruộng nước ở vùng đồng bằng Bắc Bộ, thường được biểu diễn trong dịp hội hè, những lúc nông nhàn Múa rối nước là một nghệ thuật tổng hòa giữa các nghệ

thuật điêu khăc, sơn mài, âm nhạc, hội họa và văn học Cùng với múa rối hước là các môn nghệ thuật chèo, tuồng, cải lương góp phần làm phong phú nền sân khấu cổ truyền Việt Nam Từ đầu thế kỷ XX, cùng với những ảnh hưởng của sân khấu phương Tây, nghệ thuật sân khấu hiện đại Việt Nam được bổ sung thêm các môn nghệ thuật kịch, hài xiếc, ảo thuật, múa, ballet, opera,

Âm nhạc dân gian Việt Nam cũng có truyền thống lâu đời, bắt đầu với chầu văn, quan họ, ca trù, hát ví, dân ca, vọng cổ, nhạc cung đ ìn h của người Việt và bên cạnh đó là âm nhạc dân gian của các dân tộc khác, như hát lượn của người Tày, hát si của người Nùng, hát khan của người Ê đê, hát du kê của người Khmer Cùng với các môn nghệ thuật hiện đại khác, nền âm nhạc hiện đại V iệt Nam từ những năm 1930 được hình thành và phát triển đến ngày nay được gọi là tân nhạc Việt Nam với các dòng nhạc tiền chiến, nhạc đỏ, tình khúc 1954-1975, nhạc vàng, nhạc hải ngoại và nhạc trẻ Những năm gần đây: Quan họ, ca trù Bắc Ninh, nhã nhạc cung đình Huế, không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên, hát xoan, dờn ca tài tử đã được UNESCO vinh danh là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại

Điện ảnh là môn nghệ thuật xuất hiện muộn nhất tại Việt Nam, trải qua nhiều giai đoạn Ban đầu là những thể loại phim do người Pháp thực hiện từ những năm 1920 Tới thập nhiên 1930 cùng với sự ra đời của các m ôn âm nhạc, mỹ thuật hiện đại, điện ảnh cũng bắt đầu được người Việt Nam thực hiện Do sự chia cắt đất nước, điện ảnh Việt Nam tại hai miền có bước phát triển riêng cùng với những ảnh hưởng từ bên ngoài là hai nền điện ảnh miền Bạc và điện ảnh miền Nam Sau năm 1975 nền điện ảnh Việt Nam

do Nhà nước thực hiện Tới giai đoạn đổi mới, từ những năm 1986

sự tham gia của tư nhân vào lĩnh vực điện ảnh đã tạo ra dòng phim

mì ăn liền, dòng phim này thịnh hành trong những năm đầu của thập