Báo chí truyền thông những vấn đề trọng yếu tập 1 võ văn thưởng, hồ quang lợi, nguyễn thế kỷ

VAI TRÙ LÃNH ĐẠO CỦA ĐẢNG Đ 0i VỚI CÔNG TÁC BÁO CHÍ VÃ TRUYỀN THÔNG trong tình hình mới VÕ Văn Thường1 Trong quá trình lãnh đạo nhân dân ta tiến hành cuộc cách mạng giải phóng dân tộc,

BÁO CHI' TRUYỀN THÔNG: NHONG VỈN bé trọng yểu

(Tập 1)

Đ Ạ I H Ọ C Q U Ố C G IA H À N Ộ I TRƯỜNG Đ ẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

VIỆN ĐÀO TẠO BÁO CHÍ VÀ TRUYỀN THÔNG

BÃO CHI TRUYÈN THONG

NHỮNG VÂN ĐỂ TRỌNG YẾU

(Tập 1)

NHÀ XUẤT BẢN ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

MỤC LỤC

THAY LỜI NÓI ĐÁU 9

PHẨN I QUẢN LÝ BÁO CHÍ VÀ QUẢN TRỊ TRUYẼN THÔNG

VÀTRUYÊNTHÔNGTRONGTÌNH HÌNH MỚI

Võ Văn Thưởng 14

Nhà báo Hổ Quang Lợi 20

VÀ BÀI HỌC KINH NGHIỆM CHO VIỆT NAM

PGS.TS Nguyễn Thị Thanh Huyền 66

PHẨN II TRUYỀN THÔNG HIỆN ĐẠI

TS Đỗ Anh Đức 114

TS Nguyễn Thu Giang 126

VÀ PHÁTTRIỀN CỦA MỘT HÊ SINH THÁI ĐA NẼN TẢNG

Lê Quốc V inh 134

PGS.TS Nguyễn Thị Trường Giang 148

NCS Phan Văn K iền 160

VỚI LĨNH Vực BÁO CHÍTRUYÊN THÔNG

TS.Bùi Chí Trung 167

NCS Phan Quốc Hải 175

PHẨN III VAI TRÒ CỦA BÁO CHÍ TRONG BÔÌ CẢNH TRUYỀN THÔNG HIỆN ĐẠI

ỞVIỆT NAM HIỆN NAY

PGS.TS Đinh Thị Thu H ằng 204

ThS Nguyễn Thị Hằng 217

-B À I HỌC KINH NGHIỆM CHO VIỆT NAM

PGS.TS Đỗ Thị Thu Hằng, TS Trần Quang Diệu 234

PGS.TS Nguyễn Thành Lợi 247

THÔNG TIN VÉ GIỚI VBIZ TRÊN TRU YÊN THÔNG ĐẠI CHÚNG TRONG NÊN KINH TẾTHỊ TRƯỜNG

NCS Hoàng Ngọc Vinh H ạnh 253

NCS Đặng Thị Huyền 268

PHÁT TRIỂN THƯƠNG HIỆU KÊNH TRUYÉN HÌNH

TS Nguyễn Minh H ải 286

PHÁN IV THỰC TIÊN TÁC NGHIỆP BÁO CHÍ TRONG BỐI CẢNH TRUYẼN THÔNG HIỆN ĐẠI

Vũ Quang Hào 296

Lê Quốc M in h 302

Ở Đ À IĨIÉ N G NÓI VIỆT NAM

NCS Đổng Mạnh Hùng 309

NCS Nguyễn Đình Hậu 318

NCS Nguyễn Thị Thanh Thủy 330

THAY LÙI NÚI ĐẨU

Ngày 29/6/1990, Khoa Báo chí được thành lập, ghi dấu mốc quan trọng cho sự kiện lần đầu tiên, việc đào tạo và nghiên cứu báo chí được đặt trong một trường đại học không nằm trong hệ thống trường Đảng, hơn nữa, còn là trường đại học hàng đầu trong đào tạo và nghiên cứu các ngành khoa học xã hội và nhân văn ở Việt Nam - Đại học Tổng hợp

H à Nội (nay là Trường Đại học KHXH và NV, ĐHQG Hà Nội)

Tháng 4/2008, Khoa Báo chí được đổi tên thành Khoa Báo chí

và Truyền thông Và ngày 18/7/2018, Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (ĐHQG H à Nội) ký Quyết định thành lập Viện Đào tạo Báo chí và Truyền thông trên cơ sở tích hợp các nguồn lực hiện có, gồm: K hoa Báo chí và Truyền thông, và Trung tâm Nghiệp vụ Báo chí và Truyền thông

Sau 28 năm xây dựng và phát triển, Khoa Báo chí (nay là Viện

Đ ào tạo Báo chí v à Truyền thông) đã đào tạo và cung cấp cho xã hội hơn một chục ngàn cử nhân chính quy và phi chính quy, gần 500 thạc

sĩ và tiến sĩ, cung cấp lớp lớp phóng viên, biên tập viên, cán bộ báo chí truyền thông cho tất cả các địa phương trong cả nước, từ Tuyên Quang, Lào Cai, Yên Bái, Thái Nguyên, Tp H ồ Chí M inh, cho đến Cà Mau Hàng trăm cựu sinh viên đạt giải báo chí quốc gia và giải báo chí của các ngành, các cấp Nhiều cựu sinh viên hiện là người đứng đầu hoặc giữ vị trí quan trọng trong các cơ quan quản lý báo chí, các cơ quan báo chí truyền thông từ trung ương đến địa phương,

Dự án đầu tư chiều sâu xây dựng Trung tâm Nghiệp vụ Báo chí và Truyền thông, được Đại học Quốc gia H à Nội phê duyệt với tổng kinh

phí đầu tư gần 60 tỷ đồng đã giúp Trường ĐH K H X H và NV (ĐHQG

HN) trở thành m ột trong những cơ sở đào tạo báo chí truyền thông có hệ

thống trang thiết bị hiện đại, đồng bộ nhất ở Việt Nam hiện nay Khoảng cách giữa đào tạo và thực tiễn hoạt động báo chí đang dần thu hẹp lại, lý thuyết được gắn kết nhiều hơn với thực hành khi cơ sở đào tạo báo chí truyền thông là tòa soạn thu nhỏ

Nối tiếp sự nghiệp của các thế hệ đi trước, đội ngũ giảng viên của Viện Đào tạo Báo chí và Truyền thông hôm nay phần lớn là những cán

bộ trẻ tuổi, năng động và đầy nhiệt huyết, được đào tạo bài bản, chuyên nghiệp ở Liên Xô, Anh, ú c , Hàn Quốc, Đức, N g a 100% giảng viên của Viện có trình độ từ thạc sỹ trở lên, trong đó 29% cán bộ giảng dạy của khoa là PGS, 43% đạt học vị TS Nhiều cán bộ của Viện là các chuyên gia uy tín trong giới học thuật, nghiên cứu và tư vấn truyền thông Bên cạnh đội ngũ cán bộ cơ hữu, Viện còn có hơn 50 giảng viên kiêm nhiệm, mời giảng là những chuyên gia hàng đầu về báo chí, quản lý báo chí, nhiều nhà báo uy tín, giàu kinh nghiệm Trưởng Bộ môn Báo chí (kiêm nhiệm) của Viện là TS Tạ Bích Loan, Trưởng ban VTV3 (Đài Truyền hình Việt Nam), m ột trong những chuyên gia hàng đầu trong lĩnh vực báo chí truyền hình Trưởng Bộ môn Quản trị báo chí truyền thông (kiêm nhiệm) của Viện là PGS.TS Nguyễn Thế Kỷ, UVTW Đảng, Tổng Giám đốc Đài Tiếng nói Việt Nam - một nhà báo, nhà quản lý báo chí giàu kinh nghiệm, đã từng nhiều năm giữ vị trí Phó Giám đốc Đài PT-TH Nghệ An, Tổng Biên tập báo Nghệ A n, Phó trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương

Viện Đào tạo Báo chí và Truyền thông hiện là m ột trong 2 cơ sở đào tạo và nghiên cứu báo chí truyền thông lớn nhất ở Việt Nam, đào tạo 3 bậc học từ cử nhân đến tiến sỹ ngành Báo chí; là m ột trong những

cơ sở đầu tiên liên kết đào tạo thạc sỹ “Quản trị truyền thông” với Đại học Stirling (Vương quốc Anh) Ngoài 2 ngành học ở bậc cử nhân

là Báo chí và Quan hệ công chúng, Viện đảm nhiệm 2 chương trình đào tạo Thạc sỹ Báo chí (định hướng nghiên cứu và định hướng ứng dụng) Trong năm học tới, Viện sẽ đào tạo chương trình đào tạo Báo chí (Chất lượng cao) ở bậc cử nhân, và 2 chương trình đào tạo Thạc sỹ

mới là Chương trình ThS Quản lý báo chí và Quản trị truyền thông, và Chương trình ThS Kinh tế báo chí truyền thông (liên kết với Đại học Kinh tế, ĐHQG Hà Nội).

Hiện nay, Viện đào tạo gần 600 sinh viên hệ chính quy, hơn 200 học viên Cao học và 25 nghiên cứu sinh Chỉ tính riêng năm nay, đã có gần 100 sinh viên ngành Báo chí và Quan hệ Công chúng tốt nghiệp trước một học kỳ, hàng chục sinh viên của Viện được rihặn học bổng của các Quỹ, các đơn vị tài trợ Phong trào nghiên cứu khoa học cũng sinh viên được phát huy, và Viện giành Giải N hất Sinh viên Nghiên cứu khoa học toàn trường năm 2018

Ngoài nhiệm vụ đào tạo, Viện còn là trung tâm nghiên cứu báo chí truyền thông hàng đầu của cả nước với 3 đề tài nghiên cứu khoa học cấp N hà nước đã và đang thực hiện Bên cạnh đó, gần chục đề tài cấp

Bộ, cấp ĐHQG HN, Quỹ Nafosted, và nhiều quỹ khác cũng đã và đang được triển khai Chắt lọc từ các kết quả nghiên cứu khoa học, nhiều cuốn sách giáo trình, chuyên khảo có chất lượng đã ra đời, tạo dựng một cách hệ thống và bài bản những vấn đề căn cốt trong nghiên cứu và thực tiễn báo chí truyền thông ở Việt Nam, phục vụ đắc lực cho việc đào tạo, nghiên cứu và tư vấn chính sách

Trong bối cảnh kỷ nguyên kỹ thuật số, khi thành tựu của cách mạng khoa học kỹ thuật, đặc biệt là Internet tạo ra sự bùng nổ thông tin trên phạm vi toàn cầu, áp lực cạnh tranh của mạng xã hội và truyền thông xã hội đang đặt ra nhiều thách thức đối với người làm báo, và ngược trở lại, đối với người đào tạo báo chí Viện Đào tạo Báo chí và Truyền thông xác định mục tiêu chiến lược là tiếp tục nâng cao hơn nữa nội dung và phương thức đào tạo, đa dạng hóa loại hình đào tạo, sản phẩm đào tạo, vươn lên đạt chuẩn chất lượng khu vực và quốc tế Bên cạnh việc kết hợp nhuần nhuyễn hơn nữa giữa lý thuyết và thực hành, chương trình đào tạo sẽ chú ý nhiều hơn đến khía cạnh mới của công nghệ truyền thông và đặc điểm công chúng truyền thông hiện đại, để cung cấp cho xã hội nguồn nhân lực báo chí truyền thông có chất lượng cao, vừa có bản lĩnh chính trị vững vàng, đạo đức nghề nghiệp trong sáng, vừa có năng lực chuyên môn, trình độ ngoại ngữ tốt, kỹ năng tác

nghiệp báo chí truyền thông đa phương tiện, để có thể đáp ứng yêu cầu ngày m ột cao của các cơ quan báo chí truyền thông các công ty tập đoàn truyền thông PR, quảng cáo Bên cạnh đó, Viện sẽ chú trọng phát triển chương trình quản lý báo chí và quản trị truyền thông, cung cấp nguồn cán bộ trình độ cao về báo chí truyền thông và quản lý báo chí, quản

tậ truyền thông cho các cơ quan lãnh đạo, quản lý báo chí, các cơ quan báo chí, các cơ sở đào tạo và nghiên cứu, cũng như các doanh nghiệp, tập đoàn, các đơn vị tổ chức trong và ngoài nước

Viện sẽ thúc đẩy hoạt động nghiên cứu, để hình thành môi trường học thuật có tiềm lực mạnh, có đẳng cấp, có sức lan tỏa, kết nối sâu rộng, nhằm tập hợp đội ngũ nhân lực chất lượng cao, đặc biệt là đội ngũ giảng viên, nghiên cứu viên đạt trình độ quốc tế, từ đó, phát triển bền vững theo định hướng tự chủ, tạo môi trường thuận lợi để sáng tạo, nuôi dưỡng, phát triển sản phẩm và dịch vụ mới trong lĩnh vực báo chí truyền thông hiện đại

Cuốn sách này kết tinh sức lao động khoa học nghiêm túc của tập thể cán bộ giảng viên Viện Đào tạo Báo chí v à Truyền thông, cũng như đội ngũ cán bộ kiêm nhiệm của Viện, các chuyên gia, các nhà khoa học, nhà quản lý, nhà báo giàu kinh nghiệm và uy tín; đề cập đến nhiều vấn

đề cấp thiết của lĩnh vực báo chí truyền thông, từ quản lý báo chí, quản trị truyền thông, đến những khía cạnh tác động của môi trường truyền thông hiện đại, về vai trò của báo chí trong bối cảnh truyền thông kỹ thuật số, cũng như những vấn đề trực tiếp, thiết thực được nhìn dưới góc

độ thực tiễn ngành báo chí truyền thông

X in trân trọng giới thiệu cùng quý độc giả và rất mong nhận được

ý kiến đóng góp của bạn đọc gần xa

Viện Đào'tạo Báo chí và Truyền thông

Năm 2018

_ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ P H À N I

QUẢN LÝ BÁO CHÍ VÀ QUẢN TRỊ TRUYỀN THỐNG

VAI TRÙ LÃNH ĐẠO CỦA ĐẢNG Đ 0i VỚI CÔNG TÁC BÁO CHÍ

VÃ TRUYỀN THÔNG trong tình hình mới

VÕ Văn Thường1

Trong quá trình lãnh đạo nhân dân ta tiến hành cuộc cách mạng giải phóng dân tộc, thống nhất đất nước cũng như thời kỳ đổi mới, thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa, xây dựng và bảo vệ đất nước, Đảng

ta luôn coi trọng vai trò to lớn của báo chí, truyền thông

1 Quan điểm của Đảng về vai trò của báo chí và truyền thông đối vởi sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước

Báo chí, truyền thông là vũ khí tư tưởng sắc bén của Đảng và Nhà nước, là cầu nối giữa Đảng, N hà nước với nhân dân, là phương tiện quan trọng tuyên truyền phát triển kinh tế - xã hội, xây dựng Đảng v à hệ thống chính trị; là diễn đàn để nhân dân tham gia quản lý xã hội, giám sát quyền lực, thực hiện mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh”

Nhằm đáp ứng yêu cầu ngày càng to lớn và đa dạng của nhân dân

về thông tin, Đảng ta chủ trương phát triển mạnh mẽ đi đôi với quản lý tốt hệ thống báo chí, truyền thông Đảng lãnh đạo trong việc đề ra các chủ trương, chiến lược phát triển, nội dung thông tin, công tác cán bộ,

cơ chế tài chính và tạo môi trường thuận lợi cho sự phát triển của báo chí, truyền thông

Dưới sự lãnh đạo của Đảng, trong những năm qua, hệ thống báo chí, truyền thông đã góp phần to lớn vào việc tổ chức thực hiện đường lối

1 ủ y viên Bộ Chính trị, Bí thư T.Ư Đảng, Trưởng Ban Tuyên giáo T.Ư.

đổi mới của Đảng, pháp luật của N hà nước Việt Nam, thật sự đóng vai trò là động lực thúc đẩy phát triển kinh tế, vãn hóa, xã hội, con người, khoa học, kỹ thuật, bảo vệ Tổ quốc Đặc biệt, báo chí, truyền thông trở thành vũ khí quan trọng trong cuộc đấu tranh chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, quan liêu, tệ nạn xã hội H ơn 70% số các vụ việc tham nhũng, lãng phí được phát hiện, xử lý là nhờ báo chí, truyền thông Thông qua phản ánh dư luận xã hội, phân tích, đánh giá nguyên nhân và các bài học từ các vụ việc tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, báo chí, truyền thông đã góp phần răn đe, cảnh báo, ngăn chặn một phần

tệ nạn tham nhũng, tiêu cực trong xã hội, giáo dục cán bộ, đảng viên sống trong sáng, gương mẫu thực hiện chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của N hà nước

Bên cạnh những ưu điểm, thành tựu to lớn và căn bản đó, hệ thống báo chí, truyền thông Việt Nam không tránh khỏi những hạn chế, khuyết điểm Nhìn tổng thể, quy hoạch phát triển hệ thống báo chí, truyền thông chưa thật sự khoa học, cho nên còn những bộ phận chưa hợp lý, chồng chéo nhiệm vụ, gây lãng phí nguồn lực xã hội Có lúc,

có nơi, sự chỉ đạo của cấp ủy đảng, sự quản lý của cơ quan nhà nước chưa theo kịp tốc độ phát triển và tình hình thực tế của báo chí, truyền thông M ột số cơ quan báo chí sa đà khi thông tin các mặt tiêu cực của đời sống xã hội, chưa chú ý đúng mức việc phát hiện, cổ vũ, nhân rộng những nhân tố mới, điển hình tiên tiến, những mặt tích cực của xã hội; hoặc có biểu hiện thương mại hóa, xa rời tôn chỉ, mục đích, chưa làm tốt chức năng định hướng tư tưởng và dư luận xã hội, lấy tích cực đẩy lùi tiêu cực, chăm lo xây dựng con người Trong thực tiễn, vẫn còn một số đối tượng bất mãn hoặc thù địch chống phá chế độ, chống phá đất nước

từ bên trong và bên ngoài tung thông tin sai trái, xấu độc lên mạng xã hội, bóp méo sự thật, xuyên tạc đường lối, quan điểm của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước Những thông tin này là những tác nhân gây nhiễu về tư tưởng, văn hóa, ảnh hưởng xấu đến sự đồng thuận trong nhân dân

Từ thực tiễn công tác lãnh đạo báo chí, truyền thông ở Việt Nam có thể rút ra m ôt số bài hoc:

Bài học thứ nhất có tính nguyên tắc bất di, bất dịch là phải luôn luôn giữ vững sự lãnh đạo của Đảng đối với báo chí, truyền thông, thực hiện đồng bộ cả bốn khâu: định hướng phát triển; định hướng nội dung; công tác cán bộ; công tác kiểm tra, kiểm soát, trong đó khâu cán bộ giữ vai trò quyết định.

Bài học thứ hai, các cấp ủy Đảng cần nhận thức đầy đủ và đúng đắn

về vai trò to lớn ảnh hưởng ngày càng mạnh mẽ của báo chí, truyền thông đối với xã hội, đồi với việc tổ chức thực hiện các nhiệm vụ cách mạng

Bài học thứ ba, Đảng cần thường xuyên chăm lo phát triển hệ thống báo chí, truyền thông một cách khoa học, hợp lý, đồng bộ cùng với sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước Đặc biệt là quan tâm đến công tác tổ chức, cán bộ, công tác đào tạo nguồn nhân lực trong lĩnh vực báo chí, truyền thông Hệ thống tổ chức các cơ quan báo chí, truyền thông phải được xây dựng khoa học, hợp lý, từng bước hoàn thiện về

cơ chế vận hành; tạo điều kiện cho hoạt động của báo chí đồng thời kịp thời phát hiện và kiên quyết đưa ra khỏi vị trí lãnh đạo, quản lý đối với những người không đủ bản lĩnh chính trị, năng lực chuyên môn, những người có biểu hiện suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống

2 Tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với báo chí, truyền thông trong tình hình mới

Thời gian tới, tình hình thế giới tiếp tục có những diễn biến phức tạp, khó lường Xu thế truyền thông đa phương tiện, truyền thông hội

tụ phát triển thông tin đa dịch vụ, thông tin có tính tương tác, cá nhân hóa thông tin tiếp tục làm thay đổi sâu sắc lối sống và các mối quan

hệ xã hội, thúc đẩy sự đổi mới mạnh mẽ phương thức chỉ đạo, quản lý, phương thức hoạt động, tổ chức sản xuất, trao đổi, xử lý thông tin của các cơ quan, tổ chức hoạt động trong lĩnh vực báo chí, truyền thông

Cộng đồng quốc tế phải đối phó ngày càng gay gắt hơn với các thách thức an ninh truyền thống, an ninh phi truyền thống, đặc biệt là an ninh mạng An toàn, an ninh thông tin mạng ngày càng trở thành vấn đề quan trọng, nóng bỏng, bức xúc đối với mọi quốc gia, dân tộc, đối với từng gia đình, từng cá nhân con người

Những năm tới là thời kỳ Việt Nam bước sang một giai đoạn phát triển mới, phải thực hiện đầy đủ các cam kết trong Cộng đồng ASEAN và WTO, triển khai thực hiện nhiều hiệp định thương mại tự do thế hệ mới, hội nhập quốc tế với tầm mức sâu rộng hơn so với giai đoạn trước Tình hình kinh tế - xã hội đã có nhiều cải thiện tích cực, nhưng cũng đang đứng trước không ít khó khăn, thách thức về nhiều mặt Nhu cầu tiếp cận thông tin của nhân dân ngày càng phát triển, đa dạng, phong phú hơn Những nhiệm vụ đặt ra cho sự nghiệp đổi mới, đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, hội nhập quốc tế trong giai đoạn mới là rất to lớn.

Bên cạnh đó, sự phát triển vũ bão của công nghệ thông tin, của mạng xã hội và của phương tiện truyền thông khác trên Internet cũng

m ang tới cả những hệ lụy, mặt trái, mặt phức tạp; các thế lực thù địch, phản động chống phá Đảng, N hà nước và chế độ xã hội chủ nghĩa ở Việt

N am ngày càng tinh vi, xảo quyệt

Trong tình hình, điều kiện ấy, việc đổi mới, tăng cường sự lãnh đạo của Đảng, sự quản lý của Nhà nước đối với báo chí, truyền thông là một yêu cầu khách quan, cấp thiết, có ý nghĩa vô cùng quan trọng

Thứ nhất, tăng cường vai trò, trách nhiệm, năng lực của các cấp ủy

đảng trong việc lãnh đạo, quản lý, phát triển hệ thống báo chí, truyền thông, nhằm phát huy tốt nhất vai trò của báo chí, truyền thông trong thông tin, tuyên truyền, thực hiện các nhiệm vụ công tác tư tưởng, tạo

sự thống nhất trong Đảng, đồng thuận của xã hội; coi trọng việc cổ vũ, thúc đẩy nhân tố mới, điển hình tiên tiến, hạn chế những tác động tiêu cực, bất lợi Tích cực, chủ động đấu tranh chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, tệ nạn xã hội; phản bác có hiệu quả thông tin, quan điểm sai trái, thù địch Không ngừng nâng cao chất lượng tư tưởng, văn hóa, tính chiến đấu, tính nhân văn, tính hấp dẫn, tăng cường cơ sở vật chất, kỹ thuật, các nguồn lực cần thiết cho hệ thống báo chí, truyền thông

Thứ hai, đổi mới, nâng cao chất lượng công tác xây dựng Đảng,

đề cao trách nhiệm cán bộ, đảng viên, nhất là người đứng đầu, trong các cơ quan báo chí, truyền thông Làm tốt công tác định hướng thông tin, cung cấp kịp thời thông tin cho báo chí những vấn đề, sự kiện quan

trọng, phức tạp, nhạy cảm R à soát, điều chỉnh, bổ sung quy hoạch phát triển hệ thống báo chí, truyền thông đại chúng, tránh trùng lặp, chồng chéo về chức năng, nhiệm vụ, gây lãng phí nguồn lực.

Thứ ba, tiếp tục hoàn thiện hệ thống các quy định của Đảng và các

văn bản quy phạm pháp luật về lĩnh vực báo chí, truyền thông, làm rõ hơn thẩm quyền, trách nhiệm, cơ chế phối hợp giữa các cơ quan lãnh đạo của Đảng, quản lý của N hà nước, cơ quan chủ quản và từng cơ quan báo chí, truyền thông, các chủ thể truyền thông xã hội trên môi trường Internet Tiếp tục tăng cường cơ chế phối hợp giữa Ban Tuyên giáo Trung ương, Bộ Thông tin v à Truyền thông, Hội N hà báo Việt Nam và các ban, bộ, ngành của Đảng và Nhà nước trong công tác chỉ đạo, quản

lý hoạt động báo chí, truyền thông Tiếp tục xây dựng, hoàn thiện các quy định đạo đức nghề nghiệp và giáo dục các chủ the trong hoạt động báo chí, truyền thông tự giác thực hiện

Thứ tư, thường xuyên đổi mới, nâng cao chất lượng công tác đào

tạo, bồi dưỡng phẩm chất chính trị, năng lực chuyên môn, đạo đức nghề nghiệp, trình độ ngoại ngữ và những hiểu biết về quan hệ quốc tế cho đội ngũ người làm báo Coi trọng công tác rà soát, đánh giá đội ngũ cán bộ quản lý báo chí; thực hiện nghiêm các quy định, quy trình về bổ nhiệm, miễn nhiệm, thi đua, khen thưởng, kỷ luật đối với cán bộ lãnh đạo các cơ quan báo chí Có kế hoạch đào tạo, bồi dưỡng, bổ sung cán

bộ có năng lực, đủ phẩm chất cho hệ thống báo chí Tạo điều kiện thuận lợi về cơ sở vật chất, nguồn lực và cơ chế để các cơ quan báo chí chủ lực phát triển, trở thành những trung tâm báo chí đa phương tiện mạnh,

đủ năng lực chiếm lĩnh mặt trận thông tin, làm tốt công tác định hướng

tư tưởng và dư luận xã hội

Thứ năm, tăng cường công tác thông tin đối ngoại, làm tốt công

tác quảng bá hình ảnh đất nước, các giá trị văn hóa đặc trưng của đất nước và con người Việt Nam đến với nhân dân và bạn bè trên thế giới Làm tố t công tác hướng dẫn nhân dân trong việc tiếp thu những giá trị văn hóa tích cực, tiến bộ của nhân loại; cảnh giác, phê phán, đấu tranh với các biểu hiện du nhập sản phẩm văn hóa tiêu cực, trái với những

thuần phong, mỹ tục của dân tộc, trái với các giá trị nhân văn, tiến bộ của nhân loại.

Thứ sáu, tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật, chính sách để quản

lý mạng xã hội, các phương tiện truyền thông phi chính thống, phương tiện truyền thông nước ngoài trên Internet hoạt động tại Việt Nam Kiên quyết xử lý các trang mạng xã hội truyền bá thông tin xấu, độc, phản động, xâm hại đến sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa

Sự lãnh đạo của Đảng đối với báo chí, truyền thông trong thời gian tới không chỉ là điều kiện, là động lực quan trọng để làm tốt công tác tư tưởng, tạo sự đồng thuận xã hội, góp phần thực hiện thắng lợi các nhiệm

vụ chính trị của đất nước, mà còn bảo đảm quyền sáng tạo của báo chí, truyền thông, giúp báo chí, truyền thông hoàn thành trách nhiệm nặng

nề, sứ mệnh cao cả của mình đối với đất nước, nhân dân

BÁO CHÍ CHÍNH TRỰC, NHÃN VÃN

TRÊN NÉN TẢNG PHẤP LUẬT VÀ ĐẠO ĐỨC

Nhà báo Hồ Quang Lợi1

“Nhà báo” là một danh xưng nghề nghiệp đáng trân trọng, là sự trao truyền thiêng liêng và quý giá Trải qua chặng đường lịch sử 93 năm, chúng ta tự hào có một nền báo chí cách mạng, chính trực, nhân văn được xây đắp nên bởi những người làm nghề trung thực, đầy trách nhiệm và tinh thần cống hiến Họ hằng ngày, hằng giờ âm thầm dấn thân với nghề, vì đất nước, vì nhân dân, vì công lý, lẽ phải trên đời, góp phần xây dựng m ột nền báo chí vì con người và tôn trọng con người

M ột nền báo chí nhân văn, tích cực, lành mạnh sẽ có sức mạnh để bảo vệ những giá trị tốt đẹp trong cuộc sống, bảo vệ quyền lợi thiết thân của người dân trong đó có các quyền cá nhân và đời sống cá nhân được pháp luật bảo hộ H ơn ai hết, báo chí phải có trách nhiệm bảo vệ, ngăn chặn việc lợi dụng báo chí để xâm phạm đời tư và quyền hợp pháp của người dân

Việt Nam là m ột trong không nhiều quốc gia trên thế giới có Luật Báo chí Luật Báo chí Việt Nam ra đời thể hiện sự quan tâm đặc biệt của Đảng, N hà nước và xã hội nhằm tạo hành lang pháp lý cần thiết để xây dựng nền báo chí nước nhà ngày càng lành mạnh, tích cực, hiệu quả, đáp ứng nhu cầu đổi mới và hội nhập quốc tế

Luật Báo chí 2016 gồm 6 chương với 61 điều (tăng 25 điều), trong

đó có 32 điều xây dựng mới, 29 điều sửa đổi, bổ sung quy định của Luật Báo chí hiện hành M ột trong số những nội dung mới rất quan

1 Phó Chủ tịch Thường trực Hội Nhà báo Việt Nam.

trọng, đó là có 4 điều quy định cụ thể về quyền tự do báo chí, quyền

tự do ngôn luận trên báo chí của công dân, trong đó nêu rõ công dân

có quyền: Sáng tạo tác phẩm trên báo chí, cung cấp thông tin cho báo chí, phản hồi thông tin trên báo, tiếp cận thông tin, liên kết với cơ quan báo chí thực hiện sản phẩm báo chí, in và phát hành báo in, Luật có những quy định cụ thể, rõ ràng hơn về những điều báo chí không được làm Bên cạnh đó, trong Luật Báo chí 2016 quy định trách nhiệm cung cấp thông tin cho báo chí của cơ quan, tổ chức, người có trách nhiệm; những thông tin cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền từ chối cung cấp thông tin Đồng thời Luật quy định giới hạn việc cơ quan báo chí, nhà báo chỉ phải tiết lộ người cung cấp thông tin khi có yêu cầu bằng vãn bản của Viện trưởng VKSND, Chánh án TAND cấp tỉnh và tương đương trở lên cần thiết cho việc điều tra, xét xử tội phạm rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng Viện trưởng VKSND, Chánh án TAND cấp tỉnh và tương đương trở lên có trách nhiệm tổ chức bảo vệ người cung cấp thông tin sau khi tên của họ được tiết lộ

Đồng thời, Luật có những quy định về thực hiện liên kết tạo sản phẩm báo chí Luật Báo chí mới đã bổ sung một số hành vi bị cấm trong hoạt động báo chí so với luật hiện hành, như: Thông tin quy kết tội danh khi chưa có bản án của tòa án; thông tin ảnh hưởng đến sự phát triển bình thường về thể chất và tinh thần của trẻ em; thông tin về những chuyện kỳ bí gây hoang mang trong xã hội, ảnh hưởng xấu đến trật tự,

an toàn xã hội và sức khỏe của cộng đồng

Nhằm đảm bảo quyền, lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân bị báo chí thông tin sai sự thật, Luật đã bổ sung một số quy định

về cải chính như: Báo điện tử, ngoài việc đãng, phát lời cải chính, xin lỗi còn phải gỡ bỏ ngay thông tin sai sự thật đã đãng, phát; thông tin cải chính, xin lỗi phải được lưu giữ trên báo ít nhất 7 ngày kể từ ngày đăng, phát cải chính xin lỗi, cải chính Các cơ quan báo chí, trang thông tin điện tử tổng hợp đã đăng, phát thông tin của cơ quan báo chí khác có nội dung phải cải chính, xin lỗi cũng phải thực hiện đăng lại cải chính, lỗi của cơ quan báo chí vi phạm

Luật Báo chí 2016 tạo điều kiện thuận lợi cơ bản cho các nhà báo hoạt động đúng pháp luật, nâng cao vị thế và trách nhiệm xã hội, trách nhiệm công dân của người làm báo Các nhà báo sẽ được làm việc trong môi trường pháp luật có kỷ cương, đồng thời, các nhà báo và các cơ quan báo chí phải có trách nhiệm tuân thủ những điều luật quy định Nghĩa là bộ luật vừa tạo quyền, tạo điều kiện tác nghiệp tốt hơn nhưng đồng thời cũng ràng buộc về m ặt pháp lý chặt chẽ hơn Luật báo chí không chỉ dành riêng cho các nhà báo m à còn cho toàn xã hội Mọi công dân, trước hết là các nhà báo cũng như các cơ quan báo chí cần học tập, quán triệt, nắm vững tất cả những quy định của Luật Phải làm tốt công việc này để tránh tình trạng có luật rồi nhưng các nhà báo không quan tâm đúng mức, không nhận thức được đây là chỗ dựa pháp

lý, là “vũ khí” hiệu năng của mình Thậm chí, tránh tình trạng “lơ mơ”

về luật nên người làm báo không tận dụng được những cái mà luật cho phép, không tránh được những điều mà luật cấm dẫn đến có khi phạm luật một cách “vô tư”

Luật pháp thì bắt buộc còn quy định đạo đức nghề nghiệp có sự ràng buộc về uy tín, đạo đức, tinh thần Đạo đức và luật pháp không tách rời nhau Tuân thủ đạo đức nghề nghiệp cũng chính là góp phần xây dựng đạo đức xã hội Những ngọn bút thiếu đạo đức thì không thể góp phần xây đắp nền tảng đạo đức, tinh thần của xã hội Quy định đạo đức nghề nghiệp báo chí năm 2005 được Đại hội Hội N hà báo Việt Nam khóa VIII (nhiệm kỳ 2005 - 2010) gồm 9 điều, v ề cơ bản, những giá trị tốt đẹp, nlíững chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp báo chí vẫn nằm trong những quy định đã có Nhưng sau nhiều năm thực hiện, tình hình đất nước, đời sống xã hội nói chung, đời sống báo chí nói riêng đã có nhiều thay đổi Hỉến pháp 2013, Luật Báo chí 2016 cũng đã có nhiều

bổ sung, chỉnh sửa so với trước Đặc biệt là khi báo chí điện tử v à mạng

xã hội phát triển ngày càng mạnh mẽ, công nghệ truyền thông đang tạo

ra những cơ hội lớn cùng với những thách thức gay gắt với nghề báo, thì thực trạng vi phạm đạo đức báo chí, xa rời chuẩn mực truyền thống ngày càng đáng lo n g ại Tất cả những điều đó đòi hỏi cần phải có sự điều chỉnh và bổ sung quy định đạo đức báo chí để phù hợp với pháp

luật hiện hành, phù hợp với sự biến đổi xã hội, tạo ra định ước nghề nghiệp cao hơn, hiệu lực hơn Chính vì vậy, Quy định đạo đức nghề nghiệp người làm báo Việt Nam được Hội nghị lần thứ 5 Ban Chấp hành Hội Nhà báo Việt Nam (ngày 15/12/2016) thông qua, với lOđiều.

/ Quy định đạo đức nghề nghiệp người làm báo Việt Nam '

1 Điều 1: Trung thành với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt ' Nam xã hội chủ nghĩa dưới sự lãnh đạo của Đàng Cộng sản Việt Nam; vì

! lợi ích của đất nước, vì hạnh phúc cùa nhân dân; góp phần nâng cao uy

; tín, vị thế Việt Nam trên trường quốc tế.

[ Điều 2: Nghiêm chỉnh thực hiện Hiến pháp, Luật Báo chí, Luật Bản ' quyền và các quy định của pháp luật ;Thực hiện đúng tôn chỉ, mục đích; nội

í quy, quy chế của cơ quan báo chí nơi công tác.

! Điều 3: Hành nghề trung thực, khách quan, công tâm, không vụ lợi; Bảo

; vệ công lý và lẽ phải Không làm sai lệch, xuyên tạc, che giấu sự thật, gây

Ị chia rẽ, kích động xã hội, phá hoại khối đại đoàn kết toàn dân tộc và tình

í đoàn kết, hữu nghị giữa các quốc gia, dân tộc.

! Điều 4: Nêu cao tinh thần nhân văn, tôn trọng quyền con người Không ] xâm phạm đời tư, làm tổn hại danh dự, nhân phẩm, lợi ích hợp pháp của

tổ chức và cá nhân.

' Điều 5: Chuẩn mực và trách nhiệm khi tham gia mạng xã hội và các

ì phương tiện truyền thông khác.

! Điều 6: Bảo vệ bí mật quốc gia, bí mật nguồn tin theo quy định của pháp

I luật.

i Điều 7: Đoàn kết, giúp đỡ đồng nghiệp.

i Điều 8: Tích cực học tập, nâng cao trình độ chính trị, nghiệp vụ, ngoại

ị ngữ, phấn đấu vì một nền báo chí dân chủ, chuyên nghiệp và hiện đại

ị Điều 9: Giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt Bảo vệ và phát huy các giá

! trị văn hóa Việt Nam, tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại.

ị Điều 10: Những người làm báo Việt Nam cam kết thực hiện những quy

ì định trên, đó là bổn phận và nguyên tắc hành nghề, là lương tâm và trách

1 nhiệm của người làm báo.

Và dù cho dưới định chế của pháp luật hay quy định về đạo đức thì báo chí phải nhân văn, hướng về con người và tôn trọng con người

Tự do báo chí, tự do ngôn luận thúc đẩy đổi mới, sáng tạo, giám sát

xã hội, tăng niềm tin vào hệ thống chính trị, góp phần xây dựng hệ

giá trị hướng đến chân - thiện - m ỹ Như vậy, Tự do đó phải gắn với Nhân văn Neu tự do là hủy hoại, là bất chấp tất cả, thì đó không phải

là thứ tự do m à nhân loại cần, đất nước chúng ta cần Thế giới đã thôi không cần những người thành công bằng mọi giá, chiến thắng v à đầy sức mạnh bằng cách sẵn sàng làm tổn thưong người khác Thế giới cần những con người có thể xoa dịu những nỗi đau, an ủi và hàn gắn những vết th ư o n g

Không thể chối bỏ m ột thực tế là những năm gầh đây, trước những thách thức thời cuộc, có một bộ phận người làm báo đã vi phạm nhũng chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp với nhiều biểu hiện, mức độ khác nhau Có những hiện tượng hoặc là vô tình, non kém năng lực tác nghiệp, hoặc là hữu ý vi phạm đạo đức nghề nghiệp, đưa đến nhiều hậu quả đáng tiếc, làm mai m ột hình ảnh của người làm báo, dẫn đến công chúng mất niềm tin vào báo chí Trong số những hành vi không chuẩn mực khi hoạt động báo chí, có hành vi vừa vi phạm đạo đức vừa

vi phạm cả pháp luật Có những điều pháp luật không cấm nhưng đạo đức thì không cho phép Có noi, hầu như tất cả hoạt động của tòa soạn đều phục vụ cho mục đích gia tăng lượng độc giả, câu view bằng mọi giá, mọi thủ đoạn: rút tít giật gân, li kỳ, “sốc, sến, sex”, chăm chăm vào chuyện “tiền, tình, tù, tội”, moi móc chuyện đời tư, miêu tả tỉ mỉ, rùng rợn chuyện vụ án, làm “nóng” sự việc, đom đặt, thậm chí là bịa đặt thông tin, đăng thông tin không kiểm chứng, Những kiểu tin, bài như vậy tạo cho công chúng cảm giác bức bối, làm ô nhiễm môi trường tinh thần, văn hóa xã hội và ngôn ngữ tiếng Việt

Trầm trọng nhất chính là vi phạm tính chân thực Giá trị cốt lõi của đạo đức nghề nghiệp báo chí là tính trung thực Thông tin chính xác, đúng đắn là sứ mệnh của báo chí Chân thực không có nghĩa là miêu tả

tỉ mỉ, đưa hết mọi việc lên mặt báo mà là phải chỉ ra đúng bản chất sự việc bằng sự khách quan, công tâ m Thế nhưng, có hiện tượng đánh

tráo khái niệm, làm sai bản chất, có hiện tượng xuyên tạc, bịa đặt, vu khống, bôi nhọ danh dự và nhân phẩm của cá nhân, tổ chức Những hiện tượng báo chí tiêu cực đó đang góp phần làm lung lay giá trị tinh thần, giá trị đạo đức, làm suy giảm niềm tin xã hội Bản thân báo chí đã

và đang chịu những thách thức lớn trước sự lấn lướt của mạng xã hội, thì lại còn bị mất niềm tin bởi những trang báo đưa tin thiếu trung thực khiến độc giả tự đi tìm kiếm thông tin trong biển thông tin xô bồ, hỗn tạp Đó là điều rất nguy hại M ột số nhà báo ảo tưởng về nghề nghiệp, lợi dụng nghề để vụ lợi, “đánh hội đồng”, dọa dẫm, ép doanh nghiệp,

để kẻ xấu lợi dụng Khi phóng viên không được rèn luyện, tu dưỡng trong môi trường nghề nghiệp chuẩn mực, phát triển nghiệp vụ thì dẫn đến năng lực thẩm định, nhìn nhận vấn đề cũng kém cỏi, dễ thỏa hiệp, phán xét hồ đồ, thiếu phẩm chất dấn thân, dễ dẫn đến sai phạm từ nhỏ tới mức nghiêm trọng

Ngăn chặn các sai phạm không chỉ bằng việc xử phạt; xử phạt chỉ

là việc bất đắc dĩ phải làm Cái quan trọng nhất là từng cơ quan báo chí phải quản lý thật tốt cán bộ, phóng viên của mình Trước hết, các cơ quan báo chí cần quản lý các hoạt động báo chí bằng Luật Báo chí, đồng thời bằng các quy định, nội quy, quy chế của tòa soạn Hơn nữa, bản thân những người lãnh đạo các cơ quan báo chí phải là tấm gương tốt

về lao động báo chí Người ta nói “Tổng biên tập nào thì tờ báo ấy”, nên một Tổng biên tập làm nghề nghiêm túc, nêu cao đạo đức nghề nghiệp, tuân thú pháp luật thì đó là tấm gương thuyết phục nhất, có sức lan tỏa mạnh nhất đối với cán bộ, phóng viên Một môi trường “xộc xệch” về quy chế sẽ dễ nảy sinh hành động sai trái, vi phạm cả đạo đức và pháp luật Ai cũng hiểu các nhà báo cũng là những người làm việc vừa phục

vụ xã hội vừa để mưu sinh Nhưng điều quan trọng, mỗi người làm báo cần nhận thức một cách sâu sắc vai trò, trách nhiệm xã hội, nghĩa vụ công dân trong hoạt động nghề nghiệp của mình N hà báo làm việc tốt

sẽ là điều kiện để sống tốt một cách lành mạnh Tất cả đều phải trong khuôn khổ của luật pháp và theo tiếng gọi của lương tâm và đạo đức nghề nghiệp

Báo chí đang đứng trước những thử thách gay gắt Giữ gìn phẩm giá, lòng tự trọng nghề nghiệp là một thử thách mà những người làm báo cần kiên tâm như m ột nguyên tắc tối thượng Trong “cơn bão” của thời đại số hóa, báo chí có thể tạo ra sự khác biệt bằng lối đi khác biệt, thông thái và độc đáo Báo chí trí tuệ, báo chí chân chính vẫn luôn có cơ hội và sức hấp dẫn Độc giả đã và đang m ệt mỏi vì thông tin hỗn loạn,

xô bồ và nhu cầu thông tin trí tuệ, thú vị, thấu hiểu, vượt lên thông tin

xô bồ vẫn là nhu cầu cơ b ản Nhiều nhà báo, cơ quan báo chí vẫn kiên định với hướng đi này v à tin rằng độc giả sẽ không quay lưng

Mỗi người làm báo, mỗi cơ quan báo chí đều có cách làm riêng của mình để phụng sự và để tồn tại, vượt qua những thách thức của truyền thông trong kỷ nguyên số, trong áp lực tự quản, tự chủ về tài chính Nhưng những nguyên tắc cơ bản, những giá trị phổ quát, trong đó có giá trị đạo đức nghề nghiệp và luật pháp phải luôn cần được tuân thủ, thực hiện Kiến thức, thông tin ở trong đầu, và đạo đức phải ở trong tim mỗi người cầm bút thì mới có thể làm cho báo chí trở nên hữu ích, lan tỏa những điều tốt đẹp trong xã hội Có như vậy, mới xây dựng được một nền báo chí nhân văn và hướng thiện, vì con người và tôn trọng con người

Một nền báo chí nhân văn là nền báo chí dựa vững chắc trên nền tảng pháp luật và đạo đức Thời cuộc càng biến động, xã hội hiện đại càng chịu nhiều áp lực, va đập của nhiều xu hướng, hiện tượng trong thời đại thông tin kỹ thuật số thì tính nhân văn của báo chí càng phải được đề cao Đó là lúc báo chí vừa phục vụ công cuộc phát triển đất nước vừa bảo vệ bình yên xã hội, bình yên dưới những nếp nhà, bình yên trong lòng người./

BÁO CHÍ, PHÁT THANH, TRUYỀN HÌNH

TRONG KỲ NGUYÊN SỐĐA NỀN TÀNG

PGS.TS Nguyên Thê Kỷ1

Những năm cuối thế kỷ X X đầu thế kỷ XXI, thế giới chứng kiến sự

p h á t triển vũ bão của công nghệ sổ “Cơn sóng thần ” sổ hóa ập vào

m ọi ngõ ngách của đời sống, tác động mạnh mẽ, sâu rộng đến mọi quan

hệ của mọi giới, mọi ngành, nghề, mọi người, từ chính trị đến kinh tế, vãn hóa, xã hội, đổi ngoại; từ sản xuất đến dịch vụ tại hầu hết các quốc gia trên toàn thế giới.

Khó khăn của báo chí truyền thống

Xu hướng số hóa là không thể đảo ngược trong tiến trình phát triển hiện nay của thế giới Và báo chí, truyền thông - với tư cách là

m ột ngành, nghề luôn tiếp xúc sớm nhất, phản ứng nhanh nhạy nhất với mọi biến động xã hội, đương nhiên, không thể ra ngoài quỹ đạo của

sự phát triển này; trong đó, báo chí truyền thống, bao gồm phát thanh, truyền hình, báo in là lĩnh vực chịu tác động sâu sắc nhất Có thể nói, chúng ta đang đứng trước thời điểm “bản lề lịch sử” của nghề báo mà nếu không nhận thức đúng, đề ra cách thức thay đổi, ứng phó phù hợp thì sẽ bị tụt hậu

Trong một bản báo cáo thực hiện cuối năm 2015, Viện Brookings,

m ột cơ quan nghiên cứu chiến lược hàng đầu thế giới tại Mỹ, đưa ra con

số tại thị trường báo chí lớn nhất thế giới là Mỹ như sau: số lượng đầu

1 ủ y viên BCH TW Đảng, Tổng Giám đốc Đài Tiếng nói Việt Nam, Trưởng Bộ môn Quản trị báo chí truyền thông (kiêm nhiệm) (Viện Đào tạo Báo chí & Truyền thông, Trường ĐHKHXH&NV, ĐHQGHN).

báo in tính trên 100 triệu dân tại Mỹ đã giảm từ con số 1.400 báo/100 triệu dân năm 1945 xuống còn 400 báo/100 triệu dân vào năm 2014 Luợng vốn lưu chuyển trong công nghiệp báo in giảm từ 35% xuống 15%, số lượng nhà báo có đăng ký thẻ tại Mỹ giảm từ 43.000 năm 1978 xuống còn 33.000 năm 2015 M ột loạt các tờ báo in lâu đời và danh tiếng tại Mỹ phải đóng cửa hoặc đình bản ấn phẩm in để chuyển sang

ấn phẩm điện tử Ngoài Mỹ, thị trường báo chí lớn thứ hai thế giới là châu Âu cũng chứng kiến sự suy giảm trầm trọng của báo in Tính từ năm 2008 đến nay, m ột nửa số tòa soạn báo in tại Anh đã thực hiện cắt giảm nhân sự hoặc giảm số lượng ấn phẩm

Tại Việt Nam, chiều hướng đi xuống của báo giấy cũng thể hiện rõ, một số tờ báo giấy buộc phải giảm số lượng bản in, thậm chí dừng hoạt động do thua lỗ Truyền hình sau một thời gian dài có sự tăng trưởng cao thì giờ đây cũng đang phải đối mặt với rất nhiều thách thức; phát thanh cũng đang gặp nhiều khó khăn

Trong khi đó, Internet bùng nổ và có tốc độ tăng trưởng về số lượng người dùng đến chóng mặt qua từng năm Năm 2016, số người dùng Internet trên toàn cầu tăng 10% so với năm 2015, số người gia nhập các mạng xã hội tăng 21% Tổng kết năm 2016, Liên minh Viễn thông thế giới (IUT) đưa ra các số liệu như sau: 3,77 tỷ người tiếp cận được với Internet, chiếm 50% dân số thế giới; 2,79 tỷ người có đăng ký tham gia các mạng xã hội, chiếm 37% dân số thế giới; 4,9 tỷ người dùng thiết bị di động, chiếm 66% dân số thế giới; 2,5 tỷ người tham gia mạng

xã hội qua thiết bị di động Đời sống con người hiện nay ngày càng gắn chặt vào các thiết bị và ứng dụng công nghệ Con người hiện đại, đặc biệt tại các đô thị lớn, hầu như không thể tách rời các hoạt động trong đời sống cá nhân và công việc khỏi các thiết bị công nghệ và nền tảng số hóa “Nghiện” điện thoại thông minh (smartphone) và mạng xã hội đã trở thành phổ biến, nhất là ở giới trẻ và qua đó, mọi kênh tiếp cận thông tin và hưởng thụ thông tin của người dùng cũng ngày càng được số hóa

M ột thống kê khác của Hiệp hội Báo chí xuất bản thế giới (WAN- IFRA) chỉ ra, những trang web được xem nhiều nhất thế giới hiện nay

là các kênh tiếp nhận, tìm kiếm thông tin tổng hợp (Google, Yahoo,

Wikipedia), mạng xã hội (Facebook), giải trí và tương tác video (YouTube), kênh thương mại điện tử (Amazon) Tức là chỉ cần ngồi trước màn hình máy vi tính, hoặc mở máy tính bảng hay điện thoại thông minh, người dùng có thể thoả mãn mọi nhu cầu của mình, từ tiếp nhận thông tin, giao tiếp xã hội, giải trí và thực thi các nhu cầu cá nhân Với các điều kiện đó, họ không có nhu cầu bắt buộc phải tìm đến các nhà cung cấp truyền thống về mặt thông tin, như phát thanh qua radio, truyền hình xem qua tivi hay đọc báo giấy Thách thức đặt ra với phát thanh, truyền hình, báo chí trong thời đại số này, vì thế, là phải trang bị cho mình công cụ, kỹ năng và tư duy mới để tìm đến với những độc giả giờ đây có khả năng có được mọi thông tin qua máy vi tính, điện thoại thông minh hay máy tính bảng.

Xu hướng của phát thanh, truyền hình trong kỷ nguyên số

Theo các nhà nghiên cứu của Trường Đại học Cambridge (Anh), phát thanh, truyền hình công (của nhà nước) đang đứng giữa ngã tư đường - hoặc chí ít cũng là ngã ba đường, trong m ột thời gian dài Tuy nhiên, vấn đề không phải là chọn con đường nào m à là làm thế nào để xác định đúng vị trí, cách tồn tại và phát triển của mình Hay nói cách khác là phải xác định được vai trò, tác dụng, hiệu quả hoạt động của các đài phát thanh, truyền hình công trong kỷ nguyên số hóa Năm 2010, Hội đồng châu Âu đã xác định 4 sự biến đổi ve cấu trúc ảnh hưởng tới các tổ chức phát thanh, truyền hình công, bao gồm số hóa (lộ trình số hóa); sự thay đổi thói quen tiếp cận thông tin của khán, thính giả; những

áp lực giữa chính trị và kinh tế; sự cạnh tranh về quảng cáo thương mại

Theo Viện Xã hội mở (Open Society Institute) có 3 lý do chính dẫn tới khủng hoảng trong ngành phát thanh, truyền hình công ở châu

Âu: Thứ nhất, phát thanh, truyền hình công vẫn được tổ chức, vận hành

và quản lý theo mô hình cũ trong quá khứ; thứ hai, ngày càng có nhiều

hơn sự cạnh tranh khốc liệt từ các công ty truyền thông tư nhân và sự giảm mạnh nhu cầu xem - nghe với những nội dung phải trả tiền của

công chúng; thứ ba, chính phủ nhiều nước dường như quan tâm nhiều

hơn tới việc gia tăng kiểm duyệt phát thanh, truyền hình công hơn là tạo điều kiện, tạo cơ chế cho các đài phát thanh, truyền hình công dễ dàng thích ứng với môi trường truyền thông mới

M ột cách cụ thể, các đài phát thanh, truyền hình hôm nay, khác với các đài phát thanh, truyền hình của thế kỷ XX, và chắc chắn, sẽ khác hơn rất nhiều trong tương lai, thậm chí là tương lai gần Sự phát triển của công nghệ Internet, số hóa đã thay đổi công chúng phát thanh, truyền hình Từ việc các đài phát thanh, truyền hình quyết định cho thính giả, khán giả nghe gì, xem cái gì; nghe, xem khi nào và như thế nào, công chúng của lĩnh vực này đã chuyển sang vai trò chủ động, kiểm soát, lựa chọn cái mình muốn nghe, xem, thời gian nghe, xem

và kênh m à mình lựa chọn Dấu tay của công chúng trên chiếc điều khiển của phát thanh, truyền hình truyền thống đang thay đổi từng ngày Không chỉ thay đổi việc nghe, xem là lựa chọn kênh phát thanh, truyền hình, công chúng nghe nhìn hiện nay còn đang có những thay đổi cả phương thức truyền và nhận thông tin, trong đó họ vừa là người nhận, vừa là người cấp, họ tương tác với cơ quan báo chí và với nhau Nền tảng của Internet và công nghệ số đã làm thay đổi sâu sắc cách thức mà công chúng đến với thế giới trực quan sinh động bên ngoài Với truyền hình, đó là sự xuất hiện vào năm 2005 của mạng xã hội chia sẻ video lớn nhất hiện nay - Youtube Đến nay, với hơn 1 tỷ người, tương đương 1/7 dân số thế giới, dùng mạng xã hội chia sẻ video này đang tạo xu hướng thông tin, giải trí mới, với các kênh Youtube phổ biến nhất, thu hút người xem còn đông hơn lượng khán giả của nhiều kênh truyền hình lớn Youtube cũng hoàn toàn có thể tạo nên những ngôi sao trên

mạng không kém gì các kênh truyền hình Ai cũng có thể lập một kênh

Youtube và có th ể thành công khi đem sản phẩm của mình đến với công chứng m à không cần phải một hệ thống cồng kềnh như truyền hình truyền thống

Tình hình vừa nêu khiến nhiều nhà nghiên cứu cho rằng, nền tảng Internet đã tạo thách thức cho phát thanh, truyền hình Người đọc báo

in, người nghe đài giảm, người xem truyền hình không tăng v à sẽ giảm; trong khi đó công chúng nghe, xem, đọc trên Internet tăng cả về số lượng lẫn dung lượng thông tin, dung lượng thời gian Người xem truyền hình dành nhiều thời gian để xem các video trực tuyến (online) gấp đôi so với các khán giả xem truyền hình truyền thống M ột số chuyên gia cho

rằng, việc chuyển sang số hóa giúp định vị lại vai trò của phát thanh, truyền hình, nó không chỉ tạo ra khó khăn, thách thức mà còn mang lại rất nhiều cơ hội mới và lớn Các đài phát thanh, truyền hình là một phần không thể tách rời trong quá trình làm mới, làm hấp dẫn nội dung Những công nghệ truyền thông mới giúp bổ sung, chứ không phải là thay thế những cái cũ, và việc gây dựng nội dung từ nguồn do công chúng cung cấp sẽ luôn đóng vai trò quan trọng trong bối cảnh công nghệ phát triển nhanh tới mức du thừa nhưng lại tồn tại một sự khan hiếm tương đối trong việc sản xuất, cung cấp những nội dung thông tin

có tính chuyên nghiệp

Theo các nhà phân tích của tờ báo Người Bảo vệ (The Guardian)

của Anh, trong kỷ nguyên số các đài phát thanh, truyền hình truyền thống phải hiểu rõ sở thích, hành vi của khán, thính giả, sự đa dạng về đối tượng sử dụng sản phẩm truyền thông, động lực và các phương thức khán, thính giả tiếp cận, “tiêu dùng” sản phẩm truyền thông Sự phát triển của Internet và việc thay đổi cách thức truy cập vào nhiều nguồn phương tiện truyền thông đã bắt buộc các tập đoàn truyền thông phải tiến hành tìm hiểu sâu hơn, nghiên cứu kỹ hơn về cách công chúng sử dụng các công nghệ truyền thông mới, về cách họ tiếp cận và tương tác với các nội dung phát sóng của các đài phát thanh, truyền hình

Giáo sư Raymond Kuhn từ Đại học London cho rằng, các cơ quan truyền thông công trong thời đại số hóa đều phải đối mặt với những vấn

đề lớn, đặc biệt là làm thế nào để vừa thực hiện được nhiệm vụ của mình, vừa phải thể hiện được vai trò và bắt kịp được xu thế mới Trong đó, có

4 vấn đề chính mà các cơ quan truyền thông cần phải cân nhắc là tính chính trị; độ tin cậy về thông tin; nguồn kinh phí; tính thương mại để

từ đó duy trì lòng tin, xác định các nguồn thông tin, những kỹ năng cần thiết đối với các nhà báo trong kỷ nguyên số, các công cụ truyền thông cần nắm bắt và sự cần thiết của đào tạo truyền thông đa phương tiện

Trong lĩnh vực phát thanh, xu hướng của người nghe trên thế giới không còn bó buộc vào các kênh radio phát qua sóng FM hay AM truyền thống/cổ điển Tháng 1/2017, Na U y trở thành nước đầu tiên trên thế giới chính thức bỏ phát sóng phát thanh qua sóng FM mà hướng

tới chuyển 100% sang công nghệ số Sau N a Uy, dự kiến sẽ có nhiều nuớc trên thế giới sẽ từng buớc thực nghiệm và tiến tới từ bỏ sóng FM

để chuyển hoàn toàn sang phát sóng bằng công nghệ số với chất lượng

âm thanh tốt hơn, tích hợp và đồng bộ hóa được radio với các loại hình truyền thông khác, khả năng phát podcast, chi phí vận hành rẻ hơn nhiều lần (trong truờng hợp ở Na Uy là rẻ hơn 8 lần) so với phát sóng truyền thống

N a Uy là một trường hợp đặc biệt để chúng ta cùng nghiên cứu Xu hướng này sẽ còn một thời gian nữa mới có thể bùng nổ trên thế giới và

sẽ tập trung trước tiên ở các thị trường báo chí phát triển vốn đã có nền tảng hạ tầng công nghệ tốt, nhưng các thế mạnh của công nghệ số trong phát thanh như đã nêu trên là không thể phủ nhận Phát thanh truyền thống bắt buộc phải hướng đến công nghệ số, áp dụng công nghệ số để

mở rộng diện phủ sóng, thu hút thêm các thành phần thính giả trẻ vốn gắn chặt với thiết bị công nghệ, tăng chất lượng phục vụ cộng đồng và giảm chi phí hoạt động Phát thanh không chỉ còn giới hạn trong việc nghe đài trên các làn sóng FM mà còn phải là tương tác trên web và trên mạng xã hội Việc phát triển theo xu hướng này cũng đòi hỏi phải được thực hiện theo hướng đa nền tảng, trong đó nền tảng di động là ưu tiên bởi trong năm 2016, các nền tảng di động (điện thoại thông minh, máy tính bảng) chính thức vượt qua máy vi tính để bàn để trở thành công cụ truy cập Internetlớn nhất của người dùng Internet toàn cầu (51,3% truy cập Intemetqua điện thoại thông minh và máy tính bảng và 48,7% qua máy tính để bàn)

Hiệu quả rõ rệt của việc chuyển đổi

Trong sự bùng nổ của kỷ nguyên số, việc theo đuổi các công cụ và

kỹ năng tác nghiệp bằng công nghệ không phải là điều kiện tiên quyết mang lại thành công cho báo chí Sự phát triển của công nghệ hiện nay đòi hỏi nghề báo, gồm phát thanh, truyền hình và báo in phải thay đổi mạnh mẽ để thích nghi với các thách thức và đáp ứng tốt nhu cầu mới của độc giả Ở một mức độ nào đó, sự tác động của công nghệ làm thay đổi cách thức làm báo, đặc biệt khi mỗi công dân giờ đây đều có thể trở thành một người đưa tin hiển nhiên (và có thể là xuất sắc) cả về thông

tin, hình ảnh lẫn video, qua các hình thức được gọi là “báo chí công dân” đang nở rộ trên các mạng xã hội Nhưng với báo chí dòng chính thống, theo đuổi và cạnh tranh theo hướng đó không phải là điều đơn giản bởi một toà soạn có đồ sộ đến mấy cũng không thể nào cạnh tranh được với một mạng xã hội hoặc một trang web có hàng trăm nghìn, hàng triệu, thậm chí đến hàng tỷ người dùng và tham gia tương tác, như Facebook hay Twitter.

Vì thế, đầu tư lớn cho công nghệ nhưng với báo chí chính thống, nội dung vẫn luôn là ưu tiên số 1, có tính chất sống còn Bài học của tờ báo hàng đầu thế giới New York Times là điển hình của việc áp dụng công

nghệ số (chuyển hướng từ báo giấy sang báo điện tử) nhưng không chạy đua theo lượng truy cập mà tập trung vào việc khai thác nội dung và

bán các bài báo đó Chiến lược của New York Times là cung cấp những

câu chuyện báo chí đủ mạnh khiến hàng triệu người sẵn sàng trả tiền để

được đọc Nhờ chiến lược đó, năm 2016, New York Times thu về 500

triệu USD doanh thu chỉ từ phiên bản kỹ thuật số, nhiều hơn doanh thu

của bất cứ tờ báo lớn nào khác cộng lại Đến tháng 1/2017, New York Times có hơn 1,5 triệu tài khoản đăng ký theo dõi phiên bản kỹ thuật số,

tăng 0,5 triệu so với cách đây 1 năm Cách đây 6 năm, khi quyết định chuyển hướng chiến lược từ báo giấy sang phiên bản số và tập trung vào nội dung trả tiền, con số đăng ký này là 0 Sự chuyển hướng này là lựa

chọn “sống hoặc chết” của New York Times bởi đến thời điểm đó, thu

nhập từ quảng cáo đối với ấn phẩm in ngày càng sụt giảm do sự cạnh tranh từ Internet Thực tế cho thấy, hiện tại các nhà khổng lồ công nghệ, như Google, Facebook chiếm đến 99% doanh thu từ quảng cáo trực tuyến hay chi phí marketing cho truyền thông Sự thay đổi kịp thời đã

giúp New York Times tiếp tục đứng vững và với chiến lược “nội dung

là số 1” như hiện nay, New York Times đặt mục tiêu doanh thu từ phiên

bản kỹ thuật số đến năm 2020 là 800 triệu USD

Thành công của New York Times và một số tờ báo in lớn khác trên

thế giới cho thấy, kể cả trong kỷ nguyên số, báo in vẫn có thể tồn tại được một cách vững vàng nếu biết thay đổi phù hợp: tích hợp được công nghệ số để làm nền tảng nhưng tập trung vào thế mạnh truyền

thống của báo chí dòng chính là chất lượng thông tin Điều này cũng

được chứng minh trong lĩnh vực phát thanh - truyền hình, với ví dụ tiêu

biểu là đài CNN của Mỹ hiện đã phát triển được 25 triệu người theo dõi

trên Facebook và ra mắt ứng dụng CNNGo từ năm 2014 không chỉ cho phép người dùng theo dõi liên tục thông tin mà còn mở rộng được sang các lĩnh vực khác, như thương mại điện tử hay dịch vụ

Tựu trung, trong kỷ nguyên số bùng nổ hiện nay, báo chí, phát thanh, truyền hình bắt buộc phải thay đổi nếu muốn tiếp tục tồn tại Sự thay đổi này bao gồm cả việc thay đổi cách thức quản lý (ở tầm quốc gia cũng như các bộ, ngành, địa phương); áp dụng công nghệ vào quản

lý toà soạn; đầu tư cho các nền tảng công nghệ mới ở cơ quan báo đài;

ở chính từ cấp cuối cùng là các phóng viên Các phóng viên cũng phải trang bị cho mình kiến thức, kỹ năng công nghệ để có thể tác nghiệp một cách hiệu quả nhất, tin, bài, hình ảnh phải phục vụ tối đa cho mọi nền tảng công nghệ của toà soạn, từ báo giấy, báo điện tử, video cho truyền hình và audio cho phát thanh Nhưng, để trở nên khác biệt, để tiếp tục đứng vững và phát triển trước sự cạnh tranh từ truyền thông

xã hội, truyền thông công dân đòi hỏi báo chí, phát thanh, truyền hình chính thống vẫn phải sử dụng nhiều hơn thế mạnh của mình là chất lượng thông tin

Sự phát triển của công nghệ truyền thông đã tạo cho báo chí một hướng đi mới, đó là tích hợp các phương tiện truyền thông Đây là xu hướng phát triển mang tính khách quan, đáp ứng nhu cầu thông tin của công chúng Tác động của công nghệ, mạng xã hội đối với các cơ quan báo chí và công chúng ngày càng lớn, đây vừa là thách thức, vừa là cơ hội không nhỏ đối với báo chí và cả xã hội Nhanh nhưng phải bảo đảm tính chính xác, tính khoa học, tính nhân văn, có trách nhiệm cao với xã hội, thể hiện được bản lĩnh chính trị, năng lực chuyên môn và đạo đức nghề nghiệp vẫn là yêu cầu cốt lõi đối với phóng viên, nhà báo trong bất kỳ thời đại nào Trong kỷ nguyên số, nhà báo phải luôn trong tâm thế sẵn sàng, tác nghiệp bất cứ lúc nào, ở đâu Bên cạnh yếu tố thông tin phải luôn mới, “nóng”, nhanh nhạy, chính xác, đòi hỏi nhà báo phải biết tìm tòi những cái mới, cần thiết, bổ ích, nhân văn mà công chúng

quan tâm Biên tập viên, phóng viên cũng phải thường xuyên thay đổi

tư duy, phương pháp, cách thức hoạt động, sáng tạo không ngừng để có nhiều các tác phẩm tốt, hấp dẫn, không bị nhàm chán, đơn điệu Trong

kỷ nguyên số, báo chí, phát thanh, truyền hình công là những công cụ quan trọng được sử dụng để thực hiện chức năng tuyên truyền, giáo dục, kết nối, sẻ chia thông tin, tư tưởng, tình cảm trên Internet và các loại hình truyền thông mới./

QUẢN TRỊ TRUYỀN THÔNG TRONG BÔÌ CẢNH XÃ HỘI THÔNG TIN

PGS.TS Đặng Thị Thu Hương1

1 Xã hội thông tin và mạng xã hội

Bốn trăm năm trước đây, nhà triết học người Anh F Bacon (1561

- 1626) đã đưa ra luận điểm: “Tri thức là sức mạnh”, “Ai làm chủ được thông tin, người đó sẽ làm chủ thế giới” Sự phát triển nhanh chóng của công nghệ thông tin và truyền thông (ICT: Iníồrmation Communication Technology) cùng sự ứng dụng rộng rãi toàn cầu của các phương tiện này đã tạo nên những tác động lớn đến đời sống loài người từ mức vĩ

mô (trên bình diện xã hội) cho đến các sinh hoạt thường ngày của các

cá nhân và gia đình Công nghệ mới cho phép con người có khả năng tái sinh vô số các thông điệp, lưu lại được những điều con người không thể ghi nhớ hết và truyền các thông điệp đi rất nhanh, rất xa đến mức các khoảng cách không gian và thời gian trở nên không còn ý nghĩa nữa

Daniel Bell trong công trình “The Corning o f Post Industrial Society” (1976) đã cho rằng, xã hội Mỹ đã chuyển từ giai đoạn công nghiệp sang hậu công nghiệp, với đặc trưng là sự thống lĩnh của thông tin và những ngành công nghiệp liên quan đến thông tin Ông viết: “Xã hội công nghiệp dựa trên nền công nghệ cơ khí, xã hội hậu công nghiệp dựa vào công nghệ trí tuệ Neu như tư bản và lao động là hai đặc trưng của xã hội công nghiệp, thì thông tin và tri thức là hai đặc trưng thay thế chúng trong xã hội hậu công nghiệp Xã hội hậu công nghiệp còn được gọi là xã hội thông tin”

1 Viện trưởng Viện Đào tạo Báo chí Truyền thông (Trường ĐHKHXH&NVĐHQGHN).

X ã hội thông tin hoặc xã hội tri thức là một giai đoạn phát triển tiếp theo của xã hội loài người, khi giá tộ chủ yếu quyết định sự thịnh vượng của một quốc gia, một dân tộc, hoặc mỗi con người không chỉ là của cải vật chất, mà quan trọng hơn, là thông tin được cập nhật dễ dàng, hàng ngày Chính xác hơn là tri thức thu nhận được từ những thông tin

đó Các yếu tố của m ột xã hội mới đang hình thành dựa trên cơ sở công nghệ máy tính và truyền thông

X ã hội hiện đại là xã hội thông tin hoá, bất kỳ ngành nào cũng cần gắn kết với thông tin, thông tin đã trở thành một trong năm yếu tố quan trọng của xã hội, bên cạnh: nhân lục, nguyên liệu, kỹ thuật và vốn số lượng Thông tin và tốc độ truyền tải thông tin biểu thị sức mạnh của

m ột quốc gia, và phát triển xã hội thông tin là xu hướng tất yếu của xã hội hiện đại Kinh tế đang ngày càng dựa vào thông tin, và ngành công nghiệp nội dung thông tin phục vụ nhu cầu của xã hội ngày một phát triển mạnh mẽ

Trong cuốn “Làn sóng thứ ba", Alvin TofFeler đã lý giải những

biến đổi sâu rộng diễn ra trên khắp thế giới, trong mọi lĩnh vực, đặc biệt, chỉ rõ những biến đổi mang tính cách mạng trong khoa học - kỹ thuật và

xã hội hiện đại, cũng như ảnh hưởng của nó trong việc xây dựng tương lai Trong làn sóng thứ ba này, Alvin Toffeler đặc biệt chú trọng đến

sự nở rộ và lên ngôi của truyền thông, thông tin, tri thức khoa học Tư tưởng về ba làn sóng văn minh cũng chính là cơ sở để sau này ông đưa

ra tư tưởng về quyền lực tri thức, được đề cập một cách sâu sắc trong tác

phẩm “Thăng trầm quyền lực" (2006) Trong đó, Alvin Toíĩìer (2006)

lý giải, quyền lực tri thức hoàn toàn khác với các hình thức quyền lực trước đó (truyền thống) về bản chất Quyền lực của bạo lực là hữu hạn

vì bạo lực không có sức mạnh vô song - của cải có thể sinh ra của cải bằng những đầu tư khôn ngoan, nhưng của cải không phải là vô cùng

N hưng tri thức thì vô hạn và quan trọng hơn, tri thức còn chế ngự được sức mạnh của tự nhiên, có khả năng chinh phục không gian và tiết kiệm thời gian, tài nguyên thiên nhiên và sức mạnh của con người Từ chỗ lấy quyền lực của bạo lực rồi kiếm tiền làm cơ sở, quyền lực xã hội đang chuyển sang lấy tri thức làm cơ sở

Kể từ năm 2003, mạng xã hội phát triển bùng nổ, trở thành hiện tượng toàn cầu, và ngày càng trở thành xu hướng rộng mở của diện mạo truyền thông thế giới Bắt đầu từ năm 2006, các nhà nghiên cứu truyền thông đặc biệt chú ý tới mạng xã hội, và sử dụng đồng thời 2 thuật ngữ

“social network” và “social media” để chỉ hiện tượng mới mẻ này trong truyền thông đại chúng

Thuật ngữ “social m edỉa” xuất hiện muộn hơn thuật ngữ “social netw ork” nhưng kể từ năm 2011 đã dần chiếm lĩnh trong các bản tin cũng như báo cáo khoa học Việc trở thành “phương tiện truyền

thông” (media) là bước phát triển ngoài dự kiến ban đầu của những người thiết lập nên mạng xã hội Bởi lẽ, những mạng xã hội ra đời đầu tiên vào những năm 1990 chỉ nhằm mục đích kết bạn, tạo diễn đàn trao đổi nội bộ cho các thành viên trong nhóm, không hề hoặc

rất ít liên quan chính trị M ạng Friendster tự nhận: “Friendster is an Online community that connects people through networks o f friends fo r dating or meetỉng new frìends ” (Friendster là m ột cộng đồng trực tuyến

gắn kết bạn bè để gặp gỡ nhau hoặc gặp bạn mới) M ạng Myspace

tự định nghĩa “Myspace lets yo u share photos, journals an d interests with your growing network ofm utual friends ” (Myspace cho phép bạn chia sẻ các bức ảnh, các bài báo và sự quan tâm của bạn với những người bạn trong m ạng lười ngày càng m ở rộng của mình) Facebook

khẳng định Facebook là mạng chỉ dẫn trực tuyến để liên kết mọi người

trong trường Đại học ị)‘Thefacebookisan Online directory thatconnects people through socialnetw orks a t colleges”)

N ếu trước đây Twitter hỏi người sử dụng “Bạn đang làm g ì thếT thì câu hỏi bây giờ là “Có chuyện g ì đang xảy ra thế?”.

Chuyển từ “social network” sang “social media” là sự thay đổi có

ý nghĩa, chuyển từ trọng tâm con người (person-centric) sang trọng tâm

sự kiện (event-centric) (Lanconich, 2015), chuyển từ xu hướng định hướng vào mạng (networked centric) sang định hướng vào nội dung (content centric) Đây là bước phát triển dựa trên những đột phá công nghệ quan trọng trong kỹ thuật số hóa và công nghệ thông tin, tạo nên

những dịch chuyển quan trọng trong đời sống xã hội Trong sự dịch chuyển hướng vào Mạng, sự kết nối phát triển mạnh theo huớng toàn cầu Trong sự dịch chuyển hướng vào Nội dung, các công nghệ mạng

và công nghệ số hóa đã mở màn một cuộc cách mạng mới về mặt nội dung thông tin - tạo nên sự xuất hiện của ngành Công nghiệp đa truyền thông nội dung số (The Multimedia Content Industry) trong nền Kinh

tế số (Digital Economy), nền kinh tế tri thức (Knowledge Economy)

Interest over time

Biểu đò 1 Biểu đô ‘đo’ tần suất xuắt hiện của thuật ngữ ‘social netvvork’

và ‘social media’ tù* năm 2008 đến nay

2 Tính hai mặt của mạng xã hội và vấn đề đặt ra đối với việc quàn trị truyền thông

Mạng xã hội là kho thông tin phong phú giúp cho cá nhân dần cải thiện kỹ năng sống và trau dồi kiến thức và là kênh giải trí hữu hiệu Nghiên cứu của Phillippa Collin, Kitty Rahilly, Igrid Richardson,

v à Amanda Third (2011), của Mazer, Murphy, & Simonds (2007) hay Kalamas, M itchell and Lester (2009) đã chỉ ra lợi ích của mạng xã hội trong việc thúc đẩy phát triển các mối quan hệ xã hội, định vị giá trị bản thân, và khích lệ cho sự ái kỷ (self - esteem) Bên cạnh đó, cảm giác gắn kết cộng đồng sẽ giúp nhiều người trẻ thích nghi tốt hơn với sự thay đổi

và vượt qua những áp lực và stress trong cuộc sống (Marwick, 2005; Kumar, N ovak & Tomkins, 2006) Twitter còn được người khuyết tật

sử dụng “như sân khấu của họ để tạo ra bản sắc mới, không bị giói hạn bởi những hạn chế cơ thể của họ” (Gonzales, 2015)

Mạng xã hội là một mồi trường kỉnh doanh lí tưởng, đầy tiềm năng, giúp người sử dụng bán hàng Online hay quảng cáo những sản phẩm của công ty, doanh nghiệp và tìm kiếm khách hàng tiềm năng Mạng xã hội không chỉ có hiệu ứng tích cực đối với giáo dục đào tạo, mà còn tạo ra những giá tộ mới, đem lại hiệu quả cho nền kinh tế, mà nổi bật nhất trong các lĩnh vực “marketing và quảng cáo”, “quản trị tri thức”, “vốn

xã hội”, “quản trị mối quan hệ”, “thương mại điện tử” và ‘mô hình kinh

tế Don Tapscott và Anthony Williams (2006) cho rằng “hình thức mới của sự hợp tác đại chúng này đang thay đổi cách thức hàng hóa và dịch

vụ được phát minh, được sản xuất, được tiếp thị và được phân phối trên toàn cầu” Họ gọi đây là nghệ thuật và khoa học mới của sự hợp tác

“Wikinomics”

Nhiều thuật ngữ mới xuất hiện là sự lai ghép giữa Social Media và Economics, như “ Socialnomics” (Erik Qualman, 2012) Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra 92% người tiêu dùng tin cậy vào việc giói thiệu từ người mình biết hơn các nguồn khác (Forbes, 2015) và mạng xã hội đang “xóa

bỏ khâu trung gian” của các mối quan hệ thương mại và thúc đẩy các kiểu kinh doanh truyền thống trực tiếp (trên mạng) (MGI, 2012)

Nghiên cứu về mạng xã hội có bước chuyển đặc biệt kể từ cuộc bầu cử M ỹ 2008, khi mạng xã hội thể hiện được lợi thế và được khai

thác triệt để trong chiến dịch tranh cử Tạp chí F ast Company đã viết về

Christ Hughes, người đồng sáng lập Facebook, đồng thời là điều phối viên của tổ chức trực tuyến phục vụ cho chiến dịch tranh cử của Barack Obama, như sau: “Đây là cậu thanh niên đã biến Obama trở thành Tổng thống, - và làm thay đổi vĩnh viễn truyền thông chính trị trên thế giới” (McGirt, 2009) Các lý thuyết gia của đại học Harvard đã đưa trường hợp này vào nghiên cứu, với công trình của Piskorski (2009) với tựa đề “Barack Obama: Chuẩn bị cho America 2.0” Đen năm 2016, lần đầu tiên trong lịch sử bầu cử tại Mỹ, mạng xã hội đã trở thành chiến trường, và đấu trường mới này đã thay đổi hoàn toàn cách các ứng viên khuếch đại tầm ảnh hưởng và quyền lực của họ Tính tới thời điểm diễn

ra cuộc bỏ phiếu, ông Donald Trump đã có lượng người theo dõi bỏ xa

bà Hillary Clinton trên cả Twitter (13,5 triệu người so với 10,5 triệu người) và Facebook (13 triệu người so với 8,6 triệu người)

Sodal mẽdlaỉ HowCllnton got Ttumprt

AyMr (NCỊtoítouHrtte e< heun «n ttKttl 0 * 4 Mttatý GteỂOẠ «v«n beton th»

nveuneM 1« tta pmMmcy!, M»l n • w>w MNU T»vn»wirt Iiơn6»h M Ovtrttum hTM uw ttnt« el IM paNMl cenMrtỂMB«nlln^

to to to, to to to to 0« to to ■& to Ito to u to to to to to to »

V -— -■ — -20»—' _ -L»,J8*^4 I - -V—~ -,JO* ,, „0, , „ ,1

VHMIOMItaCMMiMttttiMaaHrittolM T»«fc U«I< fin —íwJryy^ P u 8 A

Biểu đồ 1: Lượng người theo dõi trên Tuvitter và Facebook cùa ông Donald

Trump và bà Hillary Clinton (3/2015-2/2016)

Mạng xã hội là kênh chuyển tải thông tin nhanh chóng, cập nhật tin tức, kiến thức cho công chúng Sự cạnh tranh của mạng xã hội với báo chí truyền thống, khiến báo chí phải cải thiện chất lượng và tốc độ đưa tin Công chúng tự do bình luận, đóng góp ý kiến về vấn đề mình quan tâm, cộng với tốc độ lan truyền nhanh chóng, giúp mạng xã hội trở thành diễn đàn chia sẻ của hàng triệu người, vô hình chung, khiến mạng

xã hội trở thành diễn đàn thể hiện chức năng phản biện xã hội, đôi khi còn hiệu quả hơn kênh báo chí chính thống

Nhiều vụ việc xuất phát từ mạng xã hội, trở thành nguồn tin của nhiều tác phẩm báo chí gây tiếng vang, có tác động lớn đến công chúng

Sự kiện cá chết hàng loạt ở các tỉnh miền Trung, chỉ trong vòng chưa đầy 1 tháng, đã có 217.000 bài viết v à thảo luận, gần 4 triệu lượt like và 310.147 lượt share (chia sẻ) trên mạng, trong đó Facebook và News là hai nguồn tạo lượng thảo luận chủ yếu

Mạng xã hội cạnh tranh mạnh mẽ với báo chí chính thống về thời gian tính và sức lan tỏa của thông tin Tờ Newsweek vàN ew Y ork Times,

một trong những ấn phẩm báo in hàng đầu thế giới đã đóng cửa báo in

để chuyển sang Online và sử dụng mạng xã hội để truyền tải thông tin

Cả hai tờ báo này đều có trang íanpage, đều sử dụng Youtube v à các tính năng khác để truyền tải trực tiếp tin tức mới nhất Thông thường,

họ phát tin trên Online, đẩy thông điệp lên trang Fapage chỉ từ 10-30 phút ngay sau khi có sự kiện diễn ra

Vào năm 2009, hãng tin CNN nổi tiếng thế giới đã phải thay câu slogan “Be the first tó know” (Là người đầu tiên biết) của mình trước

sự loan tin nhanh nhạy của mạng xã hội Những công dân mạng chứ không phải là phóng viên hiện trường là những người đầu tiên có tin tức

và ngay lập tức chia sẻ cho toàn thế giới CNN giờ đã đổi câu khẩu hiệu của họ thành “Go there” - tức “CNN sẽ đến đó” K hông còn là người đầu tiên biết chuyện, CNN giờ sẽ đến nơi m à sự kiện diễn ra (sau khi

ai cũng biết đến sự kiện đó), để đào sâu thêm thông tin, đưa ra các bình luận v à những góc nhìn riêng của họ

M ạng xã hội toàn cầu đã chứng minh thế mạnh trong những sự kiện cần sự kết nối hay truyền tải thông tin mạnh mẽ, nhanh nhạy như phong trào “Chiếm giữ phố Wall” Với khẩu hiệu “We are 99%”, nhiều người đua nhau lên Facebook đãng ký tham gia các cuộc biểu tình tuần hành Cũng nhờ Facebook, Twitter, người biểu tình từ Mỹ, châu Âu, châu Á có thể kết nối với nhau m ột cách nhanh chóng, số lượng người tham gia phong trào này vì thế nhanh chóng gia tăng theo cấp số nhân Riêng tại Mỹ, hơn 200 trang Facebook và Twitter đã được mở ra thảo luận một cách sôi nổi về những gì diễn ra Riêng Facebook của “Chiếm giữ phố Wall” đã thu hút 170.000 thành viên chỉ sau vài tuần ra mắt Trên Youtube, ít nhất 10.000 đoạn băng hình về sự kiện chiếm phố Wall

đã được đãng tải M ạng xã hội như Facebook, Twitter đã góp phần quan trọng đưa “Chiếm giữ phố Wall” trở thành một phong trào biểu tình mang tính toàn cầu với tốc độ chóng mặt, mới đây là biểu tình lan rộng

ở Đặc khu hành chính Hồng Kông (Trung Quốc) kéo dài hơn hai tháng cuối năm 2014, lúc cao điểm thu hút hơn 100.000 người tham gia (Đặng Thị Thu Hương, 2015)