Kinh tế chính trị mác lênin phần kinh tế tư bản chủ nghĩa (tập ii)

Đó cũng là sự vận động của tư bản công nghiệp với ý nghĩa bao quát mọi ngành sản xuất vật chất kinh đoanh theo phương thức tư bản chủ nghĩa C.Mác đã định nghĩa: "Tư bản công nghiệp là th

KH _ gD

HOC VIEN CHINH TRI QUOC GIA HO CHi MINH

~~ PHAN VIEN BAO CHi VA TUYEN TRUYEN

KINH TE CHINH TRI MAC - LENIN

PHAN KINH TE TU BAN CHỦ NGHĨA

HÀ NỘI - 1994

ows

CHƯƠNG V |

LY LUAN TUAN HOAN VA CHU CHUYEN CUA TU BAN

Sản xuất tư ban chu nghĩa là sự thống nhất biện chứng giữa quá trình sản xuất và quá trình lưu thông của tư bản, giữa quá trình tạo ra giá trị thặng

du va qua trình thực hiện giá trị thặng dư Bởi vậy, sau khi nghiên cứu quá

- trình sản xuất cần tiếp tục nghiên cứu quá trình lưu thông của tư bản, xác định

rõ vị trí vai trò của lưu thông, hiểu đầy đủ quá trình vận động của tư bản cùng những quan hệ bóc lột được biểu hiện trong quá trình vận động đó

Luu thông của tư:bản hiểu theo nghĩa hẹp là quá trình chuyển hoá tư

ban từ hình thái tiển-tệ sang hình thái hàng hoá và từ hình thái hàng hoá trở về

hình thái tiền tệ Quá trình đó bao gồm việc mua hàng hoá (T-H) và bán hàng hoá (H-T) được diễn ra trên thị trường Lưu thông của tư bản hiểu theo nghĩa rộng là sự vận động của tư bản làm cho tư bản ngày một lớn lên, nhờ đó mà gid tri thang dư được sản xuất ra được nhiều hơn Sự vận động của tư bản như vậy cũng chính là sự tuần hoàn và chu chuyển của tư bản Trong chương này _ sự lưu thông của tư bản được đề cập đến là hiểu theo nghĩa rộng đó

L TUẦN HOÀN CỦA TƯ BẢN

1 Ba giai đoạn vận động của tư bản và sự biến hoá hình thái của tư

bản

Mọi tư bản đều xuất hiện trước hết dưới hình thái một món tiền nào đó

được sử dụng với mục đích mang lại một số tiền phụ thêm bằng cách bóc lột lao động làm thuê Muốn đạt được kết quả ấy, tư bản phải vận động qua ba -

Giai đoạn thứ nhát: Nhà tư bản xuất hiện trên thị trường với tư cách là

người có tiền mua hàng, thực hiện hành vi mua |

T-H==3?,)

Giai đoạn thứ hai: Nhà tư bản tiêu dùng sản xuất các hàng hoá đã mua được: H-SLĐ và H-TLSX bằng cách kết hợp chúng lại, tức là tiến hành sản xuất ( SX ) kết quả nhà tư bản có được hàng hoá đã mua về

Giai đoạn thứ ba: Nhà tư bản trở lại thị trường nhưng lúc này với tư cách là người có hàng hoá bán, thực hiện hành vi (H-T') bán hàng hoá

Sai đây ta sẽ lần lượt đi sâu phân tích các giai đoạn đó

a Giai doan thứ nhất: Mua hàng hoá (T — Hao )

Nếu chỉ dừng lại ở hành vi T-H thì đây chỉ là một hành vi mua bán

thông thường Tiên tệ ở đây được sử dụng làm phương tiện mua như mọi số tiền khác trong lưu thông Nhưng khi xem xét kỹ các hàng hoá nhà tư bản đã mua được ta sẽ thấy tiền tệ ở đây không chỉ làm chức năng phương tiện mua bán thông thường mà còn làm chức năng tư bản vì nó đã thực hiện việc mua H-SLĐ và H-TLSX để nhằm mục đích sản xuất giá trị thặng dư Do đó, hành - v1 (T — 1), đã bước vào giai đoạn vận động tuần hoàn của tư bản Trong quá trình này, hành vi T-SLĐ (mua hàng hoá sức lao động) là yếu tố _ đặc trưng khiến cho tiền xuất hiện ngay từ đầu đã là tư bản, hành vi T-TLSX _

| để cho sức lao động đã mua có thể hoạt động được Bởi vậy, việc mua TLSX

và SLĐ phải đảm bảo một tỉ lệ thích đáng với nhau về số lượng, có như vậy, quá trình sản xuất TBCN mới được tiến hành bình thường Vì nếu thiếu TLSX công nhân sẽ không có đủ việc làm, còn nếu thiếu sức lao động của công

nhân thì TLSX sẽ không thể biến thành sản phẩm được

Hoàn thành quá trình này, giá trị tư bản đã trút bỏ hình thái tiền tệ và mang hình thái các yếu tố của sản xuất TBCN Đó là TLSX và 5LĐ tức là hình thái tư bản tiền tệ đã chuyển hoá thành hình thái tư bản sản xuất

b Giai đoạn thứ hai: Sản xuất ( SX ), tiếp theo giai đoạn thứ nhất (là

tu ban mua TLSX và SLD) là giai đoạn thứ hai, giai đoạn nhà tư bản sử dụng

các hàng hoá đã mua được nghĩa là nhà tư bản tiến hành quá trình sản xuất

Quá trình này có thể biểu diễn như sau:

SLD

TLSX Qué trinh san xuat diễn ra ở đây cũng giống như quá trình sản xuất của mọi hình thái xã hội khác và sự kết hợp hai yếu tố sức lao động và tư liệu sản xuất Nhưng sự kết hợp ở đây biểu hiện ra là một hình thái tồn tại của tư bản ứng trước Chúng được phân thành những yếu tố khác nhau của tư bản sản xuất Phương thức kết hợp đặc thù đó không chỉ là kết quả mà chỉ là yêu cầu của sự vận động của tư bản Quá trình sản xuất trở thành một chức năng của

tư bản Trong khi thực hiện chức năng của mình, tư bản sản xuất tiêu dùng

_ các thành phần của nó để biến thành một khối lượng sản phẩm có giá trị lớn hơn Kết quả là một hàng hoá mới được tạo thành khác cả về giá trị sử dụng

và lượng giá trị so với các hàng hoá cấu thành tư bản sản xuất Hàng hoá mới này là hàng hoá đã mang giá trị thặng dư và trở thành H' có giá trị bằng K+m tức là bằng giá trị của tư bản sản xuất hao phí để chế tạo nó, cộng với giá trị thặng dư (m) do tư bản sản xuất ấy đẻ ra Như vậy, kết quả của giai đoạn thứ

hai là tư bản sản xuất chuyển hoá thành tư bản hang hoá

c Giai đoạn thứ ba: Bán hàng hoá (H'-T) Sau khi sản xuất ra hàng

hoá, hàng hoá đó cần được thực hiện bằng cách đem bán để thu tiền về Như hàng hoá ở đây là tư bản hàng hoá vì bản thân nó đã chứa đựng một lượng giá trị thặng dư được sáng tạo trong quá trình sản xuất tức là H=H + m Vì vậy, chỉ cần tiến hành trao đổi ngang giá theo đúng quy luật giá trị như các hàng

hoá thông thường khác cũng thu về được T' - Số tiển trội hơn số tiền ứng ra

ban đầu (T) Chức năng của H' không chỉ là chức năng hàng hoá, mà còn là chức năng thực hiện giá trị thặng dư được tạo ra trong quá trình sản xuất Kết thúc giai đoạn này, tư bản hàng hoá đã chuyển hoá thành tư bản tiền tệ Như vậy, tư bản đã trở về hình thái ban đầu nhưng với số lượng lớn hơn trước

Tổng hợp quá trình vận động của tư bản ở cả ba giai đoạn, có thể biểu

diễn bằng công thức sau đây:

Trong đó: T là tư bản tiền tệ

H là hàng hoá

SLĐ súc lao động TLX tư liệu sản xuất H' Tư bản hàng hoá (có chứa đựng m) T' tư bản tiền tệ đã lớn lên đo đó thêm m

( ) Biểu điễn quá trình biến hoá trong giai đoạn sản xuất

- Nhận xét: Theo công thức trên có thể thấy được tư bản đã trải qua một chuỗi biến hoá hình thái có quan hệ với nhau và quy định lẫn nhau chặt chẽ Trong ba giai đoạn vận động của tư bản, có hai giai đoạn thuộc lĩnh vực lưu thông và một giai đoạn thuộc lĩnh vực sản xuất

* Vậy có thể hiểu khái niệm về sự tuần hoàn của tư bản như sau: Sự vận

động của tư bản trải qua ba giai đoạn, lần lượng mang ba hình thái rồi quay

trở về hình thái ban đầu với giá trị không chỉ được bảo tồn mà còn tăng lên

gọi là sự tuần hoàn của tư bản

Có thể rút ra một vài điểm cần chú ý sau:

Một là, tuần hoàn của tư bản chỉ có thể tiến hành bình thường, chừng

nào các giai đoạn khác nhau của nó không ngừng chuyển tiếp

Hai là, bản thân sự tuần hoàn của tư bản đã làm cho tư bản phải lưu lại

ở một giai đoạn tuần hoàn trong một thời gian nhất định Bởi thế sự vận động

của tư bản trong quá trình tuần hoàn là một sự vận động liên tục không ngừng

đồng thời là sự vận động đứt quãng không ngừng Chính trong sự vận động ấy

_mà tư bản đã tự bảo tồn không chuyển hoá được giá trị và không ngừng lớn

lên.

2 Sự thống nhất của ba hình thái tuần hoàn của tư bản công nghiệp

Trong quá trình vận động trải qua 3 giai đoạn, tư bản lần lượt khoác lấy

- các hình thái: Tư bản tiền tệ, tư bản sản xuất và tư bản hàng hoá Ở mỗi hình thái đó tư bản đều hoàn thành một chức năng thích hợp của nó Đó cũng là sự vận động của tư bản công nghiệp với ý nghĩa bao quát mọi ngành sản xuất vật chất kinh đoanh theo phương thức tư bản chủ nghĩa C.Mác đã định nghĩa: "Tư bản công nghiệp là thứ tư bản mà trong quá trình tổng tuần hoàn, nó lần lượt khoác lấy rồi lại trút bỏ cái hình thái ấy, và dưới mỗi hình thái như thế, nó

hoàn thành một chức năng tương ứng"" Tư bản tiền tệ, tư bản sản xuất, tư bản

hàng hoá đều không phải là những loại tư bản độc lập, mà chỉ là những hình thái chức năng đặc thù của tư bản công nghiệp Tư bản này lần lượt mang ba

_ hình thái, và xét trong quá trình vận động liên tục, mỗi một hình thái đều có

thể xem là điểm xuất phát, đồng thời là điểm hồi quy của no Tu bản công

nghiệp, vì vậy là loại hình tư bản vận động đồng thời cùng một lúc dưới cả 3 dạng tuần hoàn Tuần hoàn của tư bản hàng hoá Sau đây, ta đi sâu xem xét cụ thể từng dạng tuần hoàn đó:

a Tuần hoàn của tư bẩn tiên tệ vận động theo công thitc: T-H SX H-T', có điểm xuất phát là 1 và điểm kết thúc là T' (với T' T) Do đó tuần hoàn của tư bản tiền tệ biểu thị một cách rõ rệt nhất động cơ và mục đích của tư bản là giá trị tăng thêm giá tri, tiên đẻ ra/ lớn hơn Trong tuần hoàn này T là phương tiện/ tiền/ ứng ra trong lưu thông và T' là mục đích đạt được trong lưu

- thông, nên hình như lưu thông dé ra giá trị lớn hơn, còn giai đoạn sản xuất chỉ

là khâu trung gian không thể tránh được, chỉ là một "tai va" can thiết để làm

ra tiên, để tăng thêm giá trị Chính vì vậy và hình thái tuần hoàn của tư bản

tiền tệ là hình thái nổi bật nhất, đặc trưng nhất của tuần hoàn tư bản công

nghiệp Đông thời nó cũng là hình thí phiến diện nhất, che dấu bản chất bóc

lột của quan hệ sản xuất tư bản chu nghia

b Tuần hoàn của tư bản sản xuất vận dong theo cong thitc: SX H-

T-H' SX Nói lên sự vận động của tư bản được lặp di lặp lại Theo chu kỳ -

của tư bản sản xuất Ở đây, tư bản hàng hoá được sinh ra từ quá trình sản

xuất, là kết quả trực tiếp của sản xuất Còn tư bản tiền tệ chỉ là phương tiện

mua chuẩn bị các điều kiện cần thiết cho sản xuất, tức chỉ làm môi giới cho tư bản hàng hoá chuyển thành tư bản sản xuất Tuần hoàn của tư bản sản xuất đã vạch đã nguồn gốc của tư bản đều tư quá trình sản xuất mà ra Dù là trong quá

- trình tái sản xuất giản đơn, hay trong quá trình tái sản xuất mở rộng Nhưng tuần hoàn của tư bản sản xuất lại không biểu thị được việc sản xuất ra giá trị

thang du Vi nó không hề chỉ ra mục đích của quá trình là làm tăng thêm giá

trị Dù là sản xuất hay sản xuất cũng vậy) Ở đây mục đích chỉ là sản xuất thật nhiều, thật rẻ và nó cũng không nói rõ được sẽ có hiện tượng sản xuất "thừa tương đối"

c Tuần hoàn của tư bản hàng hoá vận động theo công thức: H-T- H SX H Khác với mọi hình thái tuần hoàn trên, tuân hoàn của tư bản

hàng hoá có điểm xuất phát bao giờ cũng bắt đầu bằng H- Một giá trị tư bản

ứng trước đã chứa đựng giá trị thặng dư Bởi vậy, tuần hoàn của tư bản hàng

hoá có những đặc điểm riêng sau:

Một là, Nó biểu hiện hình thái hàng hoá được sản xuất từ trong quá

trình sản xuất tư bản chủ nghĩa Nên nó bao trùm cả tiêu dùng trong sản xuất

và tiêu dùng cá nhân

Hai là, Điểm kết thúc của quá trình vận động là H' vẫn dưới hình thái là

hàng hoá Nó chưa được chuyển hoá trở lại thành tiền đã tăng thêm giá trị

(T) Bởi vậy, nó là một hình thái chưa hoàn thành, nó cần phải tiếp tục vận động, nên nó bao hàm quá trình tái sản xuất

Bø là, Tuần hoàn của tư bản hàng hoá làm nổi bật sự liên tục của lưu thông Điểm bắt đầu tuần hoàn H, điểm kết thúc tuần hoàn cũng là H' nên nó

luôn biểu hiện một khối lượng giá trị sử dụng được sản xuất ra để ban vi H’,

điểm bắt đầu tuần hoàn đòi hỏi lưu thông, thì H', điểm kết thúc cũng đòi hỏi ngay một quá trình lưu thông mới

Bốn là, Hình thái tuần hoàn của tư bản hàng hoá còn trực tiếp biểu hiện mối quan hệ giữa những người sản xuất hàng hoá với nhau Bởi ai nấy đều sản

xuất hàng hoá rồi ném vào lưu thông để thu tiền về tiếp tục quá trình sản xuất

mới Nếu ai đó không đẩy nhanh được quá trình vận động thì việc thu tiền về

sẽ gặp nhiều khó khăn hơn về quá trình sản xuất tiếp theo sẽ bị hạn chế lại

Tóm lại, Nếu xét riêng từng hình thái tuần hoàn một thì mỗi hình thái chỉ phản ánh hiện thực nên sản xuất tư bản chủ nghĩa một cách phiến diện Do

đó, khi làm nổi bản chất này thì lại che đấu mặt bản chất khác của sự vận

động của tư bản công nghiệp Vì thế, ta phải xem xét đồng thời cả ba hình thái tuần hoàn mới nhận thức được đầy đủ sự vận động thực tế của tư bản, mới thế được bản chất của mối quan hệ tư bản chủ nghĩa được biểu hiện trong sự vận động đó

Trong thực tế, chỉ có sự thống nhất của ba hình thái tuần hoàn thì quá

trình vận động của tư bản mới có thể tiến hành một cách liên tục không ngừng Tuần hoàn của tư bản chỉ tiến hành được bình thường khi cả ba giai

đoạn chuyển tiếp một cách trôi chảy Nếu một giai đoạn nào đó bị ngừng trệ

thì toàn bộ quá trình tuần hoàn sẽ bị phá hoại Vậy, muốn bảo đảm cho tuần

hoàn của tư bản không ngừng và liên tục chuyển hoá hình thái cho các giai đoạn kế tiếp nhau thì phải có hai điều kiện sau:

Một là, Toàn bộ tư bản phải được phân ra thành 3 bộ phận, tồn tại đồng

thời cả ba hình thái

Hai là, Mỗi bộ phận tư bản ở mỗi hình thái khác đều phải không ngừng

liên tục trải qua ba hình thái ấy

Hai điều kiện trên quan hệ chặt chẽ với nhau, ràng buộc lẫn nhau, làm

tiên để cho nhau Chỉ khi nào có sự sắp xếp kể nhau của các bộ phận tư bản

tồn tại đồng thời ở cả ba hình thái thì mới có sự kế tục nhau của các bộ phận

tư bản ấy Ngược lại cũng chỉ khi nào các hình thái cơ bản kế tục nhau không ngừng thì tư bản mới tồn tại đồng thời ở cả ba hình thái đó

Il CHU CHUYỀN CỦA TƯ BẢN

Tuần hoàn của tư bản nói lên sự tiến hoá hình thái của tư bản qua các giai đoạn lưu thông và sản xuất Nó nói lên về chất của sự vận động của tư

bản Nhưng tư bản là một sự vận động, bởi thế tư bản phải không ngừng đi vào lưu thông, thực hiện liên tục quá trình biến hoá hình thái tức là tư bản tuần hoàn không ngừng Vậy, tuần hoàn của tư bản được lặp đi, lặp lại một cách có định kỳ được gọi là sự chu chuyển của tư bản

1 Thời gian chu chuyển của tư bản

Thời gian chu chuyển của tư bản và khoảng thời gian từ khi tư bản được

ứng ra dưới một hình thái nào đó cho đến khi thu về cũng dưới hình thái ấy, nhưng có kèm theo giá trị thặng dư Thời gian chu chuyển của tư bản là thời gian mà tư bản trải qua các giai đoạn lưu thông và sản xuất trong quá trình tuần hoàn, nó bao gồm: Thời gian lưu thông cộng với thời gian sản xuất

a Thời gian sẵn xuất của tư bản là thời gian tư bản nằm trong lĩnh vực

2 ^^

sản xuát

Thời gian sản xuất bao gồm:

- Thời gian lao động, tức là thời gian người lao động sử dụng tư liệu lao động tác động vào đối tượng lao động để tạo ra sản phẩm Đây là thời gian duy nhất tạo ra giá trị và giá tri thang du cho nha tu ban

- Thời gian gián đoạn lao động tức là thời gian đối tượng lao động hoặc bán sản phẩm, chịu sự tác động của thiên nhiên mà không cần lao động của con người tác động vào như: thóc giống ngâm thành mạ gieo, rượu ủ men, gỗ,

gạch để phơi khô

- Thời gian dự trữ sản xuất, tức là thời gian tư bản sản xuất đã sẵn sàng làm điều kiện cho quá trình sản xuất, nhưng chưa được đưa vào sản xuất Bộ phận tư bản này là tư bản "ở goá” nó là điểu kiện đáp ứng cho quá trình sản xuất hoạt động không ngừng

- Thời gian gián doạn lao động và thời gian dự trữ sản xuất không tạo ra giá trị và giá trị thặng dư Do đó, rút ngắn các thời gian này là vấn đề có ý nghĩa quan trọng đối với quá trình sản xuất ra sản phẩm hàng hoá

Thời gian sản xuất của tư bản dài hay ngắn do tác động của nhiều nhân

tố, chủ yếu là bốn nhân tố sau:

Một là, Tinh chất của ngành san xuất

Hai là, Vật sản xuất chịu sự tác động của quá trình tự nhiên đài hay

ngắn

Ba là, Trình độ phát triển của khoa học kỹ thuật cao hay thấp

Bốn là, Dự trữ sản xuất đủ hay thiếu

b Thời gian lưu thông của tư bản: là thời gian tư bản nằm trong lĩnh vực lưu thông

Thời gian lưu thông ngắn hay đài sẽ làm cho quá trình sản xuất được lặp đi lặp lại nhanh hay chậm, khối lượng tư bản làm chức năng tư bản sản xuất được nhiều lần hay ít, do đó hiệu quả của tư bản tức là việc sản xuất ra gia tri thang du cao hay thấp

Thời gian lưu thông gồm thời gian mua là thời gian bán, trong đó thời gian bán quan trọng hơn và khó khăn hơn Thời gian lưu thông phụ thuộc vào

ba nhân tố sau:

Một là, Tình hình thị trường

Hai là, Khoảng cách thị trường

Ba là, Giao thông và phương tiện giao thông

2 Số vòng chu chuyển của tư bản

Do chịu sự ảnh hưởng của hàng loạt các nhân tố nên thời gian sản xuất

và thời gian lưu thông của các tư bản không thể giống nhau Do đó, thời gian chu chuyển của tư bản trong các ngành khác nhau cũng như trong cùng một ngành rất khác nhau

Thời gian chu chuyển của các tư bản dài, ngắn khác nhau như vậy, nên muốn tính toán và so sánh với nhau, người là tính tốc độ chu chuyển của các

tư bản trong cùng một thời gian nhất định (một năm) xem tư bản đã quay được mấy vòng Ta có công thức tính số vòng chu chuyển của tư bản như sau:

_cH

— ch

n1

Trong đó:

n là số vòng chu chuyển của tư bản

Ch là thời gian 1 năm (12 tháng)

ch là thời gian chu chuyển 1 vòng của tư bản

— Thí dụ: Một tư bản chu chuyển một vòng mất 6 tháng thì số vòng chu

3 Tư bản cố định và tư bản lưu động

Thời gian chu chuyển của tư bản bao gồm toàn bộ thời gian chu chuyển của các bộ phận tư bản ứng ra để sản xuất Nhưng do phương thức chu chuyển của các bộ phận tư bản không giống nhau, nên vòng chu chuyển của chúng cũng khác nhau Căn cứ vào phương thức chu chuyển của các bộ phận tư bản, người ta phân chia tư bản sản xuất thành tư bản cố định và tư bản lưu dộng

a Tư bản cố định:

Là bộ phận tư bản tham gia toàn bộ vào quá trình sản xuất, nhưng giá trị

của nó chỉ chuyền từng phần sang sản phẩm

“Tư bản cố định trước hết là bộ phận tư bản bảo tồn dưới hình thái tư liệu lao động (máy móc, thiết bị, nhà xưởng ) trong quá trình sản xuất nó chuyển

giá trị dần sang san pli Phần giá trị cố định như vậy trong tư liệu lao động

| không ngừng giảm cho đến khi tư liệu lao động không dùng được nữa Tư liệu lao động càng bền càng chậm hao mòn bao nhiêu thì giá trị của nó được biểu hiện dưới hình thức sử dụng càng lâu bấy nhiêu

Xếp vào tư bản cố định còn có bộ phận tư bản như chết dùng để cải tạo đất có tác dụng lâu dài trong nhiều chu kỳ sản xuất giá trị của nó cũng được

chuyển dần vào sản phẩm

b Tư bản lưu động

Là bộ phận tư bản khi tham gia quá trình sản xuất thì chuyển toàn bộ gia tri sang sản phẩm Đó là bộ phận tư bản bất biến tiêu dùng trong quá trình sản xuất như nguyên vat liệu phụ, nhiên liệu (gọi là bộ phận tư bản bất biến lưu động), và bộ phận tư bản khả biến (V) cũng có phương thức chuyển dịch giá trị như trên, nên cũng được xếp vào tư bản lưu động

Việc phân chia tư bản sản xuất thành các bộ phận tư bản cố định và tư bản lưu động chỉ có tính chất tương đối mà thôi Vì có những tư liệu sản xuất khi là tư bản cố định, khi là tư bản lưu động, tuỳ theo chức năng của nó trong quá trình sản xuất Thí dụ: Trâu bò dùng để cày kéo là tư bản cố định, nhưng trâu bò thịt lại là tư bản lưu đông Trong quá trình sản xuất, tư bản cố định bị hao mòn dần về mặt giá tri sử dụng Đi đôi với việc hao mòn vật chất, giá tri

của nó cũng giảm dần do đã chuyển từng phần sang sản phẩm Quá trình hao

mòn về mặt giá trị đó gọi là hao mòn hữu hình - hao mòn do sử dụng trong sản xuất, do phá hoại của thiên nhiên gây ra (như máy móc bi han di)

Ngoài hao mòn hữu hình, tư bản cố định còn bị hao mòn vô hình, tức là hao mòn thuần tuý về mặt giá trị hao mòn vô hình do các nguyên nhân gây ra

sau:

Một là, Do năng suất lao động tăng lên làm giảm giá trỊ của các máy móc cũ (thế hệ trước) tuy giá trị sử dụng của chúng vẫn còn nguyên vẹn hoặc mới hao mòn một phần

Hai là, Do tiến bộ của khoa học kỹ thuật giúp cho con người sản xuất

được những máy móc tối tân hơn, có công suất cao hơn các máy cũ Vì vậy, làm cho những máy cũ tuy giá trị sử dụng vẫn còn nguyên vẹn, nhưng gia tri của nó lại bị giảm đi nhiều

Hao mòn hữu hình và hao mòn vô hình của tư bản cố định đều được

tính chuyển giá trị vào sản phẩm hình thành nên quỹ khấu hao dùng để đổi

mới tư bản cố định Để phát huy hiệu quả của tư bản, quỹ có thể đưa ra mua

sắm thêm máy móc để mở rộng sản xuất (phát triển theo chiều rộng) hoặc cải

tiến máy móc nhằm tăng thêm hiệu suất (phát triển theo chiều sâu)

Tư bản cố định phải được bảo quản chu đáo để tránh những hao mòn bất thường, nâng cao được hiệu quả sử dụng của nó Ñ goài việc bảo quản, tư bản cố định còn phải được bảo dưỡng tu bổ, sửa chữa có định kỳ Những chi phí dùng cho việc bảo quản, sửa chữa cố định đó được tính vào giá cả sản

phẩm sản xuất ra Trong quá trình sản xuất để hạ được giá thành sản phẩm

cần hết sức tránh những hao mòn vô ích trên đây:

4 Tác dụng và phương pháp làm tăng tốc độ chu chuyển của tư bản

Trong quá trình sản xuất tổng tư bản ứng trước cần được tăng tốc độ chu chuyển Tốc độ chu chuyển của tổng tư bản ứng trước được tính bằng tốc

độ chu chuyển trung bình của tư bản cố định và tư bản lưu động Theo công thức sau:

| | Giá trị chu chuyển Giá trị chu chuyển

Tóc độ chu chuyển của = _ của tư bản cố đinh 7 của tư bản lưu động

Tổng số tư bản ứng trước (trong năm) Thí dụ: Tổng tư bản ứng trước là 100.000 USD, trong đó: tư bản cố định làs0.000 USD được sử dụng trong 10 năm

Tư bản lưu động là 20.000 USD cứ 2 tháng chu chuyển I lần

Vậy tốc độ chu chuyển của tổng tư bản ứng trước bằng:

120.000USD + 8.000USUD

100.000

Có thể rút ra nguyên lý: tốc độ chu chuyển của tổng tư sản ứng trước tỉ

lệ thuận với tổng giá trị chu chuyển của tư bản cố định và tư bản lưu động:

TỶ lệ nghịch với giá trị của tổng tư bản ứng trước Vì vậy, tăng tốc độ chu chuyển của tư bản sẽ làm tăng được hiệu quả sản xuất, có thể tránh được thiệt hại do hao mòn vô hình và tăng cường sử dụng được quỹ khấu hao vào việc mở rộng và cải tiến sản xuất

Đặc biệt đối với tư bản lưu động tăng tốc độ chu chuyển của tư bản có

tác dụng rất lớn Như đối với bộ phần tự bản bất biến lưu động (nguyên liệu, nhiện liệu, vật liệu ) nếu chu chuyển nhanh sẽ tiết kiệm được tư bản ứng trước hoặc đối với tư bản khả biến lưu động, nếu tăng tốc độ chu chuyển của

tư bản càng hết sức quan trọng, vì nó có ý nghĩa quyết định làm tăng thêm giá tri thang du

Thí dụ: Có hai tư bản A va B, có lượng tư bản khả biến ứng ra bằng nhau; là 20.000 USD có tỉ suất giá trị thăng dư như nhau m' =100% Nhưng tư

bản A mỗi năm chỉ chu chuyển 1 vòng, tư bản B mỗi năm chu chuyển được 2

và tỈ suất giá trị thăng dư hàng năm của hai tư bản cũng khác nhau Cụ thể:

TỶ suất giá trị thăng dư hàng năm của tư bản A bằng:

mì, =^C:00U 100~ 100% 20.000

TỶ suất giá trị thăng dư hàng năm của tư bản B bằng:

_ 40.000

my ="

-,: 20.000

.100= 200%

* Rút ra nhận xét: Hai tư bản khả biến ứng trước như nhau, nhưng có

tốc độ chu chuyển khác nhau, vì vậy tư bản khả biến sử dụng cũng khác nhau

va mac di ti suất giá tri thang du thuc tế bằng nhau, nhưng ti suất giá tri thang

dư hàng năm lại khác nhau Vì thời gian chu chuyển của tư bản gồm có thời gian sản xuất va thời gian lưu thông Nên muốn tăng tốc độ chu chuyển của tư

bản cần hết sức rút ngắn được các khoảng thời gian đó

Phương pháp để rút ngắn thời gian sản xuất thực hiện bằng cách áp dụng kỹ thuật mới, cải tiến cách thức sản xuất, mở rộng phạm vi phân công hiệp tác, cải tiến tổ chức và quản lý lao động, tăng cường độ lao động Có như vậy mới rút ngắn được thời gian lao động, rút ngắn quá trình tác động của

tự nhiên ào đối tượng lao động, rút ngắn được thời gian dự trữ sản xuất

Thời gian lưu thông có thể rút ngắn bằng cách cải tiến chất lượng hàng hoá, cải tiến mặt hàng, cải tiến mạng lưới và phương thức bán hàng, đặc biệt phải phát triển mạnh ngành giao thông vận tải, tăng cường việc thông tin

quảng cáo dưới nhiều hình thức khác nhau

Tớm lại, Lý luận tuần hoàn và chu chuyển của tư bản vạch rõ sự vận động của tư bản cá biệt cả về mặt chất và mặt lượng vận động của tư bản Đồng thời, lý luận tuần hoàn và chu chuyển của tư bản đã chỉ ra những phương thức chuyển địch giá trị của các bộ phận tư bản cấu thành nên tư bản sản xuất Trên cơ sở đó, lý luận tuần hoàn và chu chuyển đã rút ra những nguyên lý lý luận, những phương pháp tổ chức quản lý sản xuất thích hợp nhằm rút ngắn thời gian sản xuất ra sản phẩm, tăng vòng quay của thiết bị

Đó cũng là những bài học vận dụng quý báu trong sản xuất kinh doanh đối với chúng ta hiện nay

CHUONG VI

LY LUẬN TAI SAN XUẤT TƯ BẢN XÃ HỘI

I MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG

1 Những quan điểm trước C.Mác đối với vấn đề tái sản xuất

Trước hết phải nói đến học thuyết của phái trọng nông về vấn đề tái sản

xuất Đại biểu của phái trọng Nông là Phờ -răng-xoa Kê-nên đã có công lớn trong việc miêu tả toàn bộ quá trình tái sản xuất xã hội trong một biểu đồ gol

là "Biểu kinh tế", Trong "biểu kinh tế" đó Kê-nê đã trình bày toàn bộ quá trình tái sản xuất cả về mặt giá trị lẫn mặt hiện vật thông qua 5 hành vi trao đổi C.Mác là một trong những người đầu tiên thấy rõ nội dung thực sự của

"Biểu kinh tế" nổi tiếng của F.Kê-nê và ông đã kế thừa một cách xuất sắc những vấn đề lý luận về tái sản xuất Nhưng hạn chế cơ bản của phái trọng

nông là ở chỗ không thấy được khái niệm tổng tư bản xã hội vì họ cho rằng chỉ có trọng nông nghiệp mới là ngành sản xuất vật chất

Sau phái trọng nông vấn đề tái sản xuất được A.đam Smít nghiên cứu và

đã có những bước tiến đáng kể do từ bỏ được quan niệm hẹp hòi của phái trọng nôn về sản xuất Ông đã vạch ra sự khác nhau giữa sản xuất tư liệu sản xuất và sản xuất tư liệu tiêu dùng Mặt khác, ông đã phân biệt một cách đúng đắn thu nhập với tư cách là một bộ phận của giá trị và thu nhập với tư cách là quỹ tiêu dùng Nhưng, A.Smit còn bộc lộ nhiều hạn chế nên ông chưa vượt lên để phân tích được nền sản xuất xã hội Trở ngại chính cho việc đó là giáo điều của ông, là việc phân chia giá trị hàng hoá ra thành các thu nhập (V+m), đối với ông không có tư bản bất biến (C) Vì những lẽ đó nên ông đã không thành công trong việc xây dựng được một lý luận về tái sản xuất Tiếp thu được những thành quả đúng đắn của những người đi trước, đồng thời sửa chữa, khắc phục những sai lầm thiếu sót trong vấn đề nghiên cứu lý luận tái

oO

sản xuất, C.Mác đã thành công trong việc xây dựng lên "một lý luận đặc sắc

về sự thực hiện sản phẩm xã hội trong xã hội tư bản chủ nghia"?

2 Tư bản xã hội và tái sản xuất tư bản xã hội

a Tư bản xã hội là tổng số các tư bản cá biệt của các tư bản cá biệt, mà

là tổng thể các tư bản cá biệt trong sự vận động đan xen vào nhau, tác động

qua lại lẫn hau, làm tiền đề, điều kiện cho nhau tồn tại và vận động thông qua việc trao đổi hàng hoá Bởi vậy, tham gia vào mạng lưới phức tạo của các quan hệ này không chỉ có các tư bản công nghiệp, mà còn có cả các tư bản thương nghiệp, tư bản ngân hàng

- Vậy, hiểu thế nào là sự vận động của tư bản xã hội Theo C.Mác: "Sự

vận động của tư bản xã hội là tổng thể những sự vận động của những bộ phận

xé lẻ tách riêng ra của nó, tức là tổng thể những chu chuyển của các tư bản cá biệt" Cũng có thể hiểu "những tuần hoàn của các tư bản cá biệt xoắn xuýt vào nhau làm tiền đề và điều kiện cho nhau, và chính nhờ có sự xoắn xuýt đó

mà hình thành nên sự vận động của tổng tư bản xã hội"

Ví dụ, nhà tu ban A mua tư liệu sản xuất và trả lương cho công nhân

trong xí nghiệp cũng có nghĩa đã tạo ra tiền đề để thực hiện sản phẩm hàng

hoá là tư liệu sản xuất của tư bản B và sản phẩm hàng hoá là tư liệu tiêu dùng của tư bản C, Ngược lại, sự tồn tại và hoạt động của các tư bản B và C lại là điều kiện cho sự tồn tại và hoạt động của tư bản A

Như vậy, khi nghiên cứu một tư bản cá biệt ta thấy tiêu dùng cá nhân của công nhân nằm ngoài sự vận động của tư bản cá biệt đó Nhưng khi xem xét trên phạm vi toàn xã hội thì sự tiêu dùng trong sản xuất tiêu dùng cá nhân của công nhân cũng là yếu tố cần thiết phải được xem xét trong sự vận động của tư bản xã hội Bởi vì, một mặt nào đó bảo đảm tái sản xuất sức lao động, mặt khác nó là điều kiện thực hiện sản phẩm tồn tại dưới hình thái tư liệu tiêu dùng

” V.T Lênin: Toàn tập, tập 3, tr.37 -38

*C.Mác: Tư bản, quyển II, tr.21-22

* Sđd, tr.352

b Vậy, tái sản xuất tư bản xã hội là tái sản xuất ra tư bản xét trên phạm

vi toàn xã hội, là tái sản xuất của tất cả các tư bản cá biệt đang vận động đan xen vào nhau, làm tiền để điều kiện cho nhau hoạt động Đó là quá trình đổi mới không ngừng các tư liệu sản xuất dưới hình thức tư bản bất biến và sức lao động tham gia quá trình sản xuất, là quá trình các yếu tố vật chất của sản xuất và quan hệ sản xuất không ngừng được tái sản xuất trên quy mô toàn xã hội

- Theo quan miệm đó, tái sản xuất tư bản xã hội cũng chính là quá trình

thực hiện tổng sản phẩm xã hội Như đã biết tổng sản phẩm mà xã hội sản

xuất ra trong một thời gian, ví đụ một năm

Tổng sản phẩm xã hội vừa biểu hiện dưới hình thái giá trị bằng (c + v +m); vừa biểu hiện dưới hình thái hiện vật là các tư liệu sản xuất và các tư liệu

tiêu dùng, nhằm thoả mãn nhu cầu của sản xuất và nhu cầu của cá nhân Trên

cơ sở phân biệt tổng sản phẩm xã hội về mặt hiện vật Mác chia nền sản xuất

xã hội thành hai khu vực: khu vực I - khu vực sản xuất tư liệu sản xuất và khu vực lI - khu vực sản xuất tư liệu tiêu dùng

Việc phân biệt tổng sản phẩm xã hội về mặt hiện vật và việc phân chia

nền sản xuất xã hội thành khi khu vực lớn có ý nghĩa quan trọng trong quá trình phân tích lý luận tái sản xuất tư bản xã hội Chính sự phân biệt những loại sản phẩm có tác dụng hoàn toàn khác nhau trong nền kinh tế xã hội, đã đặt cơ sở cho sự trao đổi với nhau giữa hai khu vực của nền sản xuất xã hội, cũng như sự trao đổi trong nội bộ mỗi khu vực nếu không có sự trao đổi vật chất này thì không thể tiếp tục quá trình tái sản xuất xã hội một cách bình thường được

Ngày nay, với sự phát triển của hoạt động dịch vụ, của hàng hoá vô hình, lao động dịch vụ đã chiếm một tỉ trọng lớn trong toàn bộ lao động xã hội và tạo ra một bộ phận ngày càng lớn trong sản phẩm xã hội và thu nhập quốc dân Vì vậy, đã hình thành nên một khu vực sản xuất thứ III trong nền kinh tế xã hội bên cạnh khu vực I và khu vực II - khu vực hoạt động dịch vụ

Do đó, cũng cần phải tính tới vai trò của hoạt động dịch vụ trong cơ cấu và

trong quá trình tái sản xuất tư bản xã hội Song có thể quy tất cả mọi hoạt động dịch vụ thành hai loại sau:

Một là, Dịch vụ sản xuất phục vụ cho quá trình sản xuất

Hai là, Dịch vụ sinh hoạt - phục vụ cho tiêu dùng cá nhân, vì thế, cũng

có thể quan niệm rằng: sự phân chia nền sản xuất xã hội thành hai khu vực I

và II - sản xuất tư liệu sản xuất và sản xuất tư liệu tiêu dùng của C Mác đã bao quát cả các hoạt động dịch vụ trên, đã tính tới hoạt động của nó trong tái sản xuất tư bản xã hội

c Trong quá trình tái sản xuất tư bản xã hội vấn đề đặt ra là việc thực hiện sản phẩm xã hội phải như thế nào? Tức là nội dung của vấn đề thực hiện

sản phẩm xã hội phải được tiến hành như thế nào giữa hai khu vực và trong

nội bộ mỗi khu vực của nền sản xuất xã hội Theo V.Lênin nội dung của vấn

đề thực hiện "chính là ở chỗ phân tích xem về mặt giá trị và về mặt hình thái vật chất, tất cả các bộ phận của sản phẩm xã hội đã được bù đắp lại như thế nào”, Do đó, quá trình tái sản xuất tư bản xã hội phải bao gồm cả quá trình sản xuất và quá trình lưu thông Trong các quá trình đó phân tích để việc bù

dap tu bản ứng trước cả về mặt giá trị lẫn về mặt hiện vật, phân tích để việc

thực hiện giá trị thặng dư dưới hình thái hiện vật như thế nào

Lý luận sản xuất tư bản xã hội vạch rõ: sản phẩm sản xuất ra trong năm dap tng nhu cầu xã hội như nào Tư bản bất biến đã hai phí được bù đắp ra sao; công nhân và các nhà tư bản lấy tư liệu sinh hoạt ở đâu Tóm lại, nó vạch

rõ mối quan hệ giữa nhu cầu xã hội và sản xuất xã hội trong điều kiện nền sản xuất tư bản chủ nghĩa vận động qua khối lượng và cơ cấu của tổng sản phẩm

xã hội cả về mặt giá trị lẫn mặt hiện vật

kết quả nghiên cứu, C.Mác đã dùng phương pháp trừu tượng hoá khoa học bằng việc đưa ra một số giả định sau:

- Một là, tái sản xuất tư bản xã hội được nghiên cứu trong một xã hội tư bản "thuần tuý” chỉ có kinh tế tư bản chủ nghĩa và chỉ có hai gial cap tu san

và vô sản tức là không kể tới các hình thái kinh tế trước chủ nghĩa tư bản và các giai cấp gắn liền với các hình thái kinh tế đó

- Hai là, coi toàn bộ thế giới tư bản chủ nghĩa là một xã hội thống nhất, nên chỉ có sự trao đổi buôn bán trong nước, không tính đến ngoại thương

- Ba là, hàng hoá được mua và bán theo đúng giá trị của nó tức là không tính tới sự biến động và dao động của giá cả thị trường Xoay quanh giá trị hàng hoá

- Bốn là, trong quá trình sản xuất giá trị của tư bản bất biến (c) được

chuyển hết vào sản phẩm trong một năm

- Nam là, múc độ (trình độ) bóc lột lao động của công nhân không thay

đổi, tức là tỈ suất giá trị thặng dư m' = 100%

- Sau Id, cau tao hitu cơ của tư bản không tăng lên trong giai đoạn nghiên cứu (không thay đổi): -

C

—=const

V

Il CÁC QUY LUẬT KINH TẾ CỦA TÁI SẢN XUẤT TƯ BẢN XÃ HỘI

Trong quá trình phân tích lý luận sản xuất tư bản xã hội C.Mác đã rút ra một số quy luật kinh tế về tái sản xuất xã hội như sau:

1 Quy luật thực hiện tổng sản phẩm xã hội trong tái sản xuất giản đơn

Khi trình bày quy luật thực hiện tổng sản phẩm giữa hai khu vuc trong

tái sản xuất giản đơn, C.Mác đưa ra sơ đồ nghiên cứu:

Khu vực I: 4000c + 1000v + 1000m = 6000 (TLSX)

Khu vực II: 2000c + 500v + 500m = 3000 (TLTD)

Tổng giá trị sản phẩm xã hội = 9000 (ca TLSX lin TLTD)

Để quá trình tái sản xuất giản đơn diễn ra được bình thường thì toàn bộ

sản phẩm của hai khu vực cần được thực hiện như sau:

- lrong khu vực I.' -

+ Bộ phận 4000c dùng để bù đắp lại giá trị tư liệu sản xuất đã hao phí

và được thực hiện trong nội bộ khu vực I

+ Bộ phận (1000v + 1000m) bao gồm tiền lương của công nhân và giá

trị của sản phẩm thăng dư dùng để mua tư liệu tiêu dùng, nhưng chúng lại tồn

tại dưới dạng là tư liệu sản xuất nên phải được đem trao đổi với khu vực II để

lấy tư liệu tiêu dùng

- Trong khu vực II

+ Bộ phận 2000c dùng để bù đắp tư liệu sản xuất đã hao phí, nhưng chúng lại tồn tại dưới dạng hiện vật là tư liệu tiêu dùng, nên phải đem trao đổi

với khu vực I để lấy tư liêu sản xuất

+ Bộ phân (500v + 500m) là tiền lương của công nhân và giá trị của sản phẩm thặng dư tồn tại dưới hình thái tư liệu tiêu dùng nên được thực hiện trong nội bộ khu vực II

Kết quả, ta có sơ đồ biểu điễn mối quan hệ trao đổi giữa hai khu vực

Thứ hai: Tổng giá trị của khu vuc I phai bằng tổng giá trị tư liệu sản xuất của cả hai khu vực

I(c+v+m)=Ic+ Ic Quy luật thực hiện này nói lên mối quan hệ tỉ lệ giữa việc sản xuất và tiêu dùng tư liệu sản xuất giữa hai khu vực

Thứ ba: Tổng giá trị của khu vực II phải bằng tổng giá trị tiền lương và gid trị của sản phẩm thặng dư ở cả hai khu vực

Il (c +v +m) = I(v+m) + I(v+m) Quy luật này nói lên quan hệ tỉ lệ giữa việc sản xuất và tiêu dùng trong

cả hai khu vực của nền kinh tế quốc dân

2 Quy luật thực hiện tổng sản phẩm xã hội tái sản xuất mở rộng

Khi nghiên cứu tái sản xuất mở rộng, C.Mác nêu lên một tiền đề quan trọng có tính quyết định, là một phần giá trị của sản phẩm thặng dư phải được

tích luỹ để tăng thêm tư liệu sản xuất (c phụ thêm) và tăng thêm tư liệu tiêu

dùng (v phụ thêm) nhằm thực hiện tái sản xuất mở rộng xã hội

Từ tiền đề nói trên, có thể rút ra những điều kiện cơ bản phải có, mới có khả năng mở rộng sản xuất

- Điều kiện thứ hai:

Điều kiện này đảm bảo cho cả hai khu vực của xã hội có đủ tư liệu sản xuất phụ thêm (c phụ thêm)

- Điều kiện thứ ba:

Dưới đây là sơ đồ nghiên cứu phân tích của C.Mác:

`

là:

4000c + 400c1 + 1000v + 100v1 + 500m2 = 6000 (TLSX)

Trong đó:

40c, - Giá trị tư liệu sản xuất phụ thêm để mở rộng sản xuất khu vực I

100v, - Giá trị sức lao động phụ thêm có tỉ lệ tương ứng với số tư liệu

sản xuất phụ thêm để mở rộng sản xuất khu vực IL 500m, - Giá trị sản phẩm thặng dư còn lại sau tích luỹ dùng để thoả

mãn nhu cầu cá nhân cho nhà tư bản thuộc khu vực I

Theo cơ cấu trên thì khu vực I có thể cung cấp tư liệu sản xuất cho khu vực II một lượng giá trị bằng'1.600 Như Vậy, so với quy mô sản xuất của khu

vực II là 1500 vượt được 100 giá trị về tư liệu sản xuất Do đó, giá trị phụ

thêm tư liệu sản xuất của khu vực II, có thể mở rộng được sản xuất là 100c,

Tỉ lệ tương ứng với 100c1 cần phải có 50v, (giá trị sức lao động phụ thêm để

mở rộng sản xuất khu vực II) Vậy, cơ cấu mới của khu vực II sẽ là:

1500c + 100c; + 750v + 50v, + 600m; = 3000 (TLTD)

Trong đó: IUÚc;, 50c; là giá trị tư liệu sản xuất phụ thêm và giá trị lao

động phụ thêm để mở rộng sản xuất khu vực II

600m, - giá trị sản phẩm thặng dư còn lại sau tích luỹ dùng

để thoả mãn nhu cầu cá nhân cho nhà tư bản thuộc khu vuc II

Kết quả cuối cùng của quá trình tích luỹ và thực hiện sản phẩm x xã hội giữa hai khu vực, có thể biểu diễn như sau:

I 4000c + 400c, + 1000v + 100v, + 500m,

H 1500c + 100c; + 750v + 50v, + 600m,

Từ sự phân tích trên đây, có thể rút ra quy luật thực hiện sản phẩm xã

hội trong tái sản xuất mở rộng là:

1(V+vị¡ +m,) = II (c +c,)

* Toàn bộ quỹ tiền lương của số lao động cũ (v) cùng với số lao động mới tuyển dụng (v,) và phần giá trị của sản phẩm thặng dư (m,) dùng để thoả mãn nhu cầu cho các nhà tư bản thuộc khu vực I, phải bằng tổng giá trị tư liệu sản xuất cũ (c) và giá trị tư liệu sản xuất phụ thêm (c,) thuộc khu vực II

Nhận xét: Quá trình tái sản xuất mở rộng tư bản xã hội luôn gắn chặt

với nên kinh tế thị trường, không thể không chịu ảnh hưởng của sự vận động của các quy luật kinh tế hàng hoá (quy luật cung cầu ) Bởi vậy, có thể xây

ra sự mất cân đối giữa các khu vực của nền kinh tế Nếu sự mất cân đối đó

không được điều chỉnh để lập lại sự cân đối mới thì tất yếu sẽ dẫn đến hiện

3 Quy luật về tiến bộ khoa học - kỹ thuật

Sự tiến bộ về khoa học kỹ thuật trước hết thể hiện ở quy luật ưu tiên

phát triển sản xuất tư liệu sản xuất Như đã trình bày ở trên, khi nghiên cứu tái sản xuất tư bản xã hội, C.Mác đã giả định cấu tạo hữu cơ của tư bản không

thay đổi để tập trung làm rõ những điều kiện thực hiện trong quá trình tái sản xuất xã hội Tiếp tục phát triển lý luận tái sản xuất của C Mác, V.Lênin đã đi

đến nhận xét: Nếu thay đổi cấu tạo hữu cơ của tư bản (phản ánh sự tiến bộ kỹ thuật) vào công thức tái sản xuất mở rộng của C Mác (có tính đến sự tiến bộ

kỹ thuật, cấu tạo hữu cơ của tư bản không ngừng tăng lên) Cùng với việc chia khu vực Ï của nền sản xuất xã hội ra thành hai khu vực nhỏ: khu vực sản xuất

tư liệu sản xuất để sản xuất tử liệu sản xuất; Khu vực sản xuất tư liệu sản xuất

để sản xuất tư liệu tiêu dùng Và bằng sự tính toán cụ thể qua các năm (4 nam) V.Lénin da rut ra néi dung của quy luật ưu tiên phát triển sản xuất tư liệu sản xuất như sau: "Sản xuất tư liệu sản xuất để chế tạo tư liệu sản xuất tư liệu tiêu dùng và chậm nhất là sự phát triển của sản xuất tư liệu tiêu dùng" Š,

Đây là quy luật kinh tế của tái sản xuất mở rộng diễn ra trong điều kiện tiến bộ khoa học kỹ thuật phát triển Quy luật này quy định một cách chặt chẽ việc ưu tiên phát triển sản xuất tư liệu sản xuất mới có thể tái sản xuất mở rộng trên quy mô lớn với tốc độ cao được

Cần chú ý, mỗi nước có thể mở rộng sản xuất với tốc độ cao mà không cần ưu tiên phát triển sản xuất tất cả các tư liệu sản xuất mà nước mình có nhu | cầu Vì nền sản xuất của nước đó đã dựa vào khu vực I của một nước phát triển hơn Vậy là trên phạm vi quốc tế, quy luật ưu tiên phát triển sản xuất tư liệu chỉ phốt quá trình tái sản xuất mở rộng, chỉ khác là trên một phạm vi rộng

lớn hơn Với phạm vi quốc tế, nếu nước này không ưu tiên phát triển khu vực

I, thi điều đó cũng có nghĩa là đã có nước khác ưu tiên phát triển khu vực I nhiều hơn

Quy luật về sự tiến bộ khoa học kỹ thuật còn thể hiện ở sự tăng tốc độ

về số lượng lao động và thu nhập quốc dân trong ngành phi sản xuất vật chất

5 V,L Lênin: toàn tập, Tập 1, NXB Tiến bộ, M.1974, tr.98-09,

nhanh hơn trong ngành sản xuất vật chất; TỈ trọng của lao động trí tuệ tăng nhanh hơn và ngày càng chiếm ưu thế so với lao động cơ bắp trong tổng lao động xã hội

4 Quy luật phân phối trong tái sản xuất xã hội

Phân phối là một khâu, một nội dung cơ bản của quá trình tái sản xuất

xã hội Lịch sử phát triển của các hình thái kinh tế xã hội luôn hưởng ứng với một quan hệ phân phối nhất định

Hình thái kinh tế xã hội nào thì có quan hệ phân phối ấy Tính chất lịch

sử của các quan hệ sản xuất quyết định tính chất phân phối Mỗi hình thái phân phối đều mất đi cùng với phương thức sản xuất nhất định tương ứng Với phương thức sản xuất mới, có một hình thức phân phối mới ra đời Phân phối

có quan hệ mật thiết và phụ thuộc vào quá trình sản xuất và quá trình tiêu

dùng của xã hội, phân phối ở đây là phân phối tổng sản phẩm xã hội, nó xác

định rõ tỉ lệ cơ bản làm cơ sở cho việc phân chia tổng sản phẩm xã hội đối với sản xuất và tiêu dùng xã hội Do vậy, nếu không có quá trình sản xuất thì cũng không thể có quá trình phân phối, và ngược lại nếu không có quá trình phân phối thì sản phẩm xã hội sản xuất ra sẽ không đến được quá trình tiêu

dùng của xã hội Phân phối tổng sản phẩm xã hội là điểm xuất phát và là cơ

sở vật chất của tái sản xuất mở rộng xã hội Một bộ phận của tổng sản phẩm

xã hội được dùng để bù đắp số tư liệu sản xuất đã tiêu hao Bộ phận còn lại là thu nhập quốc dân được phân phối vì lợi ích của toàn xã hội, dựa trên quan hệ

tỉ lệ tối ưu giữa tích luỹ và tiêu dùng, C.Mác đã đưa ra lý luận khoa học có tính nguyên tắc về trình tự phân phối tổng sản phẩm xã hội C.Mác chỉ rõ:

trong quá trình phân phối tổng sản phẩm xã hội, cần trích một phần tổng sản

phẩm xã hội thường xuyên bù đắp các tư liệu sản xuất đã tiêu dùng Đây là

một nguyên tắc, nhằm duy trì mức tái sản xuất giản đơn Tiếp đến muốn mở

rộng sản xuất và hiện đại hoá sản xuất phải có các nguồn bổ xung trích từ tổng sản phẩm xã hội Sản xuất và tái sản xuất không phải lúc nào cũng diễn

ra một cách thuận lợi nên cần phải có quỹ dự trữ hay quỹ bảo hiểm (đề phòng

thiên tai, địch hoạ ) Phần còn lại của tổng sản phẩm xã hội, trước khi phân

phối cho cá nhân còn phải khấu trừ các khoản chi phí như quản lý hành chính,

nhu cầu về y tế, giáo dục, sự nghiệp phúc lợi công cộng và nhu cầu về quốc

phòng an ninh Chỉ sau khi khấu trừ tất cả các khoản ấy mới có thể bắt đầu phân phối vật phẩm tiêu dùng cho cá nhân những người lao động

Toàn bộ sự phân tích trên đây cho thấy, tổng sản phẩm xã hội sau khi trừ phần tư liệu sản xuất đã hao phí, việc phân phối số tổng sản phẩm còn lại

gắn liền với việc phân phối thu nhập quốc dân Sự phân phối thu nhập quốc đân được thực hiện qua phân phối lần đầu diễn ra trong lĩnh vực sản xuất vật chất và một quá trình phân phối lại được diễn ra trong lĩnh vực phi sản xuất vật chất Nó được thực hiện qua các con đường công cụ và chính sách của Nhà nước như chi ngân sách, thuế khoá, giá cả

Khái quát kết quả quá trình phân phối tổng sản phẩm xã hội và thu nhập

quốc dân thành các quỹ sau:

- Quỹ bù đắp tư liệu sản xuất

- Quỹ tích luỹ

- Quỹ tiêu dùng (xã hội và cá nhân)

- Quỹ quốc phòng an ninh

5 Quy luật tích luỹ

Tích luỹ là quy luật kinh tế gắn liên với nền sản xuất lớn, vì đặc trưng chủ yếu của nền sản xuất lớn là tái sản xuất mở rộng Muốn tái sản xuất mở rộng và ngày một hiện đại hoá phải có nhiều vốn Muốn có nhiều vốn phải tích luỹ vốn Do vậy, tích luỹ vốn | gắn liền với tái sản xuất mở rộng và trở thành quy luật kinh tế chung cho các hình thái kinh tế xã hội có tái sản xuất

mở rộng Thực chát của tích luỹ vốn là quá trình chuyển hoá một phần giá trị của sản phẩm thặng dư do lao động thặng dư tạo ra thành vốn phụ thêm (vốn

tư liệu sản xuất phụ thêm) và quỹ lương phụ thêm để mở rộng sản xuất với quy mô lớn hơn Như vậy, nguồn gốc của tích luỹ vốn là giá trị của sản phẩm thăng dư, do lao động thặng dư tạo ra trong quá trình sản xuất (nhờ năng suất

lao động cao đảm bảo ngày lao động vượt quá phần giá trị sản phẩm tất yếu)

và được thực hiện trong quá trình lưu thông

Tích luỹ có liên quan chặt chẽ đến tiêu dùng của người lao động Việc xác định đúng đắn tỉ lệ giữa tích luỹ và tiêu dùng trong từng nước, ở từng thời

kỳ có ý nghĩa cực kỳ quan trọng Tính trội của mỗi mặt trong quan hệ giữa tích luỹ và tiêu dùng phụ thuộc vào trình độ phát triển của lực lượng sản xuất,

và tính chất của mỗi chế độ xã hội nhất định được thể hiện qua kết quả khối lượng thu nhập quốc dân tính theo đầu người Như vậy, mối quan hệ giữa tích luỹ và tiêu dùng thường xuyên tác động qua lại với nhau, liên tục tiếp diễn trong quá trình tái sản xuất, gọi là quy luật tích luỹ của tái sản xuất xã hội

Ở mỗi nước khác nhau, ở mỗi thời kỳ khác nhau, hoạt động của quy luật tích luỹ có khác nhau Song, nói chung về lý luận và thực tiễn cho thấy có

thể khái quát thành ba thời kỳ sau:

- Thời kỳ đầu của sự nghiệp xây dựng và phát triển kinh tế thị trường, việc tích luỹ được ưu tiên hơn so với tiêu dùng

- Thời kỳ thứ hai, khi cơ sở vật chất - kỹ thuật về cơ bản đã được xây dựng, lực lượng sản xuất đã phát triển, năng suất lao động đã tăng lên, thì tỉ lệ cho tiêu dùng trong thu nhập quốc dân được chú ý một bước

- Thời kỳ thứ ba, thu nhập quốc dân nói chung và thu nhập quốc dan tính theo đầu người đã đạt trình độ cao Nền kinh tế có đủ điều kiện để quan

tâm nhiều hơn đến nhu cầu tiêu dùng cả về vật chất lẫn tinh thần của con

người thì tỉ lệ tiêu dùng tiếp tục được nâng cao thêm nữa, nhưng tỉ lệ tích luỹ được chú ý để phát triển sản xuất theo chiều sâu

Từ nền sản xuất nhỏ lên sản xuất lớn hiện đại, thực chất là việc chuyển tái sản xuất giản đơn sang tái sản xuất mở rộng và hiện đại, đòi hỏi một sự

nhận thức đúng đắn trong việc vận dụng quy luật tích luỹ Chỉ có thể chuyển

tái sản xuất xã hội từ giản đơn sang mở rộng và hiện đại khi quy luật tích luỹ thực sự hoạt động Muốn vậy, phải đặt sự hoạt động của quy luật này trong co

cấu nền kinh tế "mở cửa" với các nước, nhất là các nước có nền kinh tế phát

phát từ quan điểm hiệu quả kinh tế trong quá trình sử dụng để một mặt đẩy nhanh tốc độ phát triển kinh tế trong nước, mặt khác, có khả năng hoàn trả cả vốn lẫn lãi và được tín nhiệm lâu đài trong quan hệ kinh tế quốc tế

II KHUNG HOANG KINH TE

1 Nguyên nhân khủng hoảng kinh tế trong chủ nghĩa tư bản

Trong nền kinh tế sản xuất nhỏ, tự cấp, tự túc, đo lực lượng sản xuất của

xã hội còn rất thấp kém, nên những biến động của đời sống kinh tế xã hội chỉ xảy ra do những nguyên nhân thiên tai dịch bệnh, chiến tranh tàn phá, chưa có khủng hoảng kinh tế

Trong nền kinh tế sản xuất hàng hoá giản đơn, bắt đâu xuất hiện khả

năng khủng hoảng kinh tế Khả năng đó gắn liền với chức năng của tiền làm

phương tiện lưu thông và phương tiện thanh toán với vai trò điều tiết tự phát của thị trường Quá trình trao đổi hàng hoá, tiền làm thước do giá trị chung cho mọi hàng hoá, đóng vai trò trung gian: H-T-H, nên việc mua bán đã tách rời nhau Với sự phát triển của quan hệ tín dụng và tiền làm chức năng phương tiện sản phẩm trên phạm vi toàn xã hội Ở một khâu nào đó khả năng thực hiện sản phẩm hay khả năng thanh toán bị vi phạm sẽ dẫn tới sự phá sản, sụp đổ hàng loạt đơn vị kinh tế Nhưng trong sản xuất hàng hoá giản đơn,

khủng hoảng kinh tế mới chỉ là một khả năng có thể xảy ra mà thôi

Trong nền kinh tế tư bản chủ nghĩa, khủng hoảng kinh tế trở thành một thực hiện, không những thế nó còn trở thành người bạn đường tất yếu của chủ nghĩa tư bản

Nguyên nhân của khủng hoảng kinh tế trong chủ nghĩa tư bản, trước hết

do bản chất và mâu thuẫn cơ bản của chủ nghĩa tư sản sinh ra Đó là mâu thuẫn giữa tính chất xã hội hoá cao của nên kinh tế với chế độ chiếm hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa về tư liệu sản xuất Mâu thuẫn cơ bản của chủ nghĩa tư bản được biểu hiện dưới nhiều hình thức khác nhau

Thứ nhất, nó được biểu hiện dưới hình thức mâu thuẫn đối kháng giữa

tư bản và lao động làm thuê Ở bất cứ giai đoạn phát triển nào của chủ nghĩa

tư bản - giai đoạn tự do cạnh tranh, hai giai đoạn độc quyền thì lợi ích của tư bản và lao động luôn luôn đối lập nhau, đối kháng nhau Kết quả đã sinh ra mâu thuẫn giữa khuynh hướng đẩy mạnh tích luỹ, tái sản xuất mở rộng, phát triển sản xuất không giới hạn, với giới hạn về tính hạn chế của sức mua, của nhu cầu có khả năng thanh toán của quần chúng lao động Do đó, "lực lượng sản xuất càng phát triển, nó càng mâu thuẫn với cơ sở chật hẹp của quan hệ tiêu dùng của nó"

Thứ hai, trong giai đoạn tự do cạnh tranh, mâu thuẫn của chủ nghĩa tư bản còn biểu hiện thông qua mâu thuẫn giữa việc tổ chức sản xuất có kế hoạch trong phạm vi từng xí nghiệp với tính tự phát vô chính phủ của sản xuất trên phạm vi toàn xã hội Do bản chất của chế độ tư hữu tư bản không chỉ đối kháng với lao động, mà chúng còn đối lập với nhau nhưng tỷ lệ cần thiết cho tái sản xuất tư bản xã hội thường xuyên bị vi phạm do tính tự phát mù quáng của các quan hệ kinh tế trên phạm vi xã hội

Ngày nay, trong điều kiện chủ nghĩa tư bản hiện đại, có sự điều tiết của các tổ chức độc quyền tư bản và của Nhà nước tư sản, chủ nghĩa tư bản đã cố gắng kế hoạch hoá hoạt động của toàn bộ nền kinh tế xã hội Song, sự điều

tiết của chủ nghĩa tư bản độc quyền Nhà nước vẫn dựa trên nền tảng quan hệ

tư bản và vì lợi ích của tư bản, nên vẫn không thể tránh khỏi vi phạm những điều kiện của tái sản xuất Vì vậy, mà khủng hoảng kinh tế vẫn xảy ra Khủng hoảng kinh tế làm cho quá trình vận động phát triển của nền kinh tế tư bản chủ nghĩa có tính chất chu kỳ

2 Chu kỳ kinh tế của chủ nghĩa tư bản và các giai đoạn của nó

Chu kỳ kinh tế của chủ nghĩa tư bản là khoảng thời gian từ lúc bắt đầu của một cuộc khủng hoảng kinh tế này tới khi bắt đầu cuộc khủng hoảng kinh

tế khác Một chu kỳ kinh tế gồm bốn giai đoạn: khủng hoảng, tiêu điều, phục

hồi, hưng thịnh

- Khủng hoảng xuất hiện trước hết là sự khủng hoảng tiêu thụ, tức là việc bán hàng hoá theo giá đem lại lợi huận cho tư bản bị gặp khó khăn, không thực hiện được Dự trữ hàng hoá trong kho tăng lên, cuộc cạnh tranh để

tiêu thụ hàng hoá trở nên gay gắt, giá cả giảm mạnh Tư bản thu hẹp thậm chí đình chỉ sản xuất do không tiêu thụ được hàng hoá, dẫn tới các xí nghiệp không có khả năng thanh toán các khoản vay của Ngân hàng và của các chủ

nợ khác Việc săn đuổi tiền mặt dẫn tới việc ồ ạt rút tiền khỏi Ngân hàng, bán

cổ phiếu, công trái, làm cho thị giá của chúng giảm mạnh, thị trường chứng khoán sụp đổ Tín dụng thương mại và tín dụng Ngân hàng bị thu hẹp Bên cạnh đó là tỈ suất lợi tức tăng rất cao sản xuất bị thu hẹp, xí nghiệp phải đóng cửa dẫn tới hậu quả là công nhân bị thất nghiệp không có công ăn việc làm,

điều kiện sống của họ trở nên khó khăn nghiêm trọng

Tóm lại, khủng hoảng đã phá hoại nghiêm trọng lực lượng sản xuất của

xã hội Đây là giai đoạn mà mâu thuẫn của chủ nghĩa tư bản biểu hiện dưới

hình thức gay gắt nhất

- Tiêu điều là giai đoạn tiếp theo của khủng hoảng Khi xác lập được sự cân bằng giữa sản xuất với nhu cầu có khả năng thanh toán của xã hội và sự giảm sút của sản xuất đã dừng lại thì bất đầu giai đoạn tiêu điều Trong giai đoạn này, sản xuất ở trạng thái đình trệ, không còn giảm xuống nữa nhưng cũng chưa táng lên được Hàng hoá vẫn tiếp tục bị tiêu huỷ hay bán phá giá Giá cả hàng hoá vẫn ở mức thấp, thương nghiệp hoạt động yếu ớt Tiền nhàn rỗi nhiều vì không có nơi đầu tư, tỉ suất lợi tức giảm xuống Để thoát khỏi tình trạng trì trệ ñày một mặt tư bản tăng cường bóc lột công nhân hơn nữa bằng cách hạ thấp tiền lương, tăng cường độ lao động; Mặt khác, đổi mới tư bản cố định, áp dụng kỹ thuật và công nghệ mới Do đó, đã thúc đẩy được VIỆC mỞ rộng sản xuất, làm cho kinh tế thoát khỏi trạng thái khủng hoảng

- Phục hồi là giai đoạn trong đó việc đổi mới tư bản cố định vẫn được tiếp tục, sản xuất được mở rộng đạt tới mức phát triển trước khủng hoảng, công nhân lại được thu nhận vào làm việc, giá cả hàng hoá và lợi nhuận của tư bản lại tăng lên

- Hưng thịnh là giai đoạn phát triển cao nhất của chu kỳ kinh tế sản xuất

mở rộng và phát triển vượt mức cao nhất của chu kỳ trước sự phát triển nhanh của sản xuất dẫn đến việc tăng giá cả hàng hoá, thu hút thêm lao động và tăng

lương cho công nhân Giai đoạn này nhu cầu tín dụng cũng mở rộng, cầu về _

tư bản cho vay tăng lên, làm cho tỷ suất lợi tức tăng lên Nhưng trong sự hưng thịnh của nền kinh tế thì những điều kiện của một cuộc khủng hoảng kinh tế mới cũng chín muồi dần báo hiệu cuộc khủng hoảng mới nổ ra gay gắt hơn với sức phá hoại to lớn hơn

Khủng hoảng kinh tế tư bản chủ nghĩa còn bao trùm cả trong lĩnh vực nông nghiệp Nhưng khủng hoảng kinh tế trong nông nghiệp có những đặc

điểm khác với trong công nghiệp ở chỗ:

- Khủng hoảng kinh tế trong nông nghiệp không có tính chất chu kỳ

đều đặn như trong công nghiệp

- Chỉ bao trùm trong lĩnh vực nông nghiệp và thường kéo đài hơn khủng hoảng trong công nghiệp Do trong lĩnh vực nông nghiệp vẫn tồn tại độc quyền sở hữu ruộng đất và một lực lượng lớn những người sản xuất nhỏ

3 Đặc điểm của khủng hoảng kinh tế trong giai đoạn hiện nay của chủ nghĩa tư bản

Để chống khủng hoảng, xoá bỏ tính chất chu kỳ trong quá trình vận

động của nền kinh tế tư bản, chính sách điều tiết kinh tế của chủ nghĩa tư bản

độc quyền Nhà nước đã sử dụng một hệ thống các công cụ điều tiết đa dạng linh hoạt Đó là các chính sách tài chình, tiền tệ, tín dụng chính sách xuất nhập khẩu, chính sách đầu tư chỉ tiêu của Nhà nước nhằm điêu chỉnh và cân bằng mức tổng cung và tổng cầu của xã hội, kích thích cầu trong giai đoạn khủng hoảng hạn chế cầu trong giai doan hưng thịnh Nhưng nền kinh tế của các nước tư bản chủ nghĩa từ sau chiến tranh thế giới thứ hai vẫn không tránh khỏi các cuộc khủng hoảng kinh tế Tuy nhiên sự can thiệp và điều tiết của

Nhà nước tư sản cũng có tác động làm thay đổi các đặc điểm của khủng

hoảng kinh tế Như mức suy sụp tuyệt đối của sản xuất công nghiệp và độ dài của thời gian suy sụp đã giảm bớt khoảng cách giữa hai cuộc khủng hoảng đã rút ngắn lại; thời điểm khủng hoảng không trùng nhau ở các nước tư bản chủ nghĩa khác nhau; Gianh giới giữa các cuộc khủng hoảng không rõ rệt Hoặc

có những cuộc khủng hoảng bộ phận, trung gian, khủng hoảng cơ cấu

khủng hoảng cơ cấu nảy sinh ra bởi sự mất cân đối gay gắt trong sự phát triển của các ngành và các lĩnh vực riêng biệt của sản xuất, bởi tình trang san xuất thừa tương đối, hàng thiếu tương đối trong một vài lĩnh vực sản xuất riêng biệt nào đó Khủng hoảng cơ cấu thường mang tính chất lâu dài, xen kẽ với các khủng hoảng chu kỳ, càng làm tăng quy mô và độ dài của những chấn động

trong nên kinh tế tư bản như các cuộc khủng hoảng về nguyên liệu, năng lượng là những ví dụ về khủng hoảng cơ cấu sản xuất Một đặc điểm khác

của khủng hoảng kinh tế tư bản chủ nghĩa hiện nay là tình trạng lạm phát kéo dài, trầm trọng Nếu trước kia lạm phát chỉ là hiện tượng nhất thời, thì ngày nay nó trở thành kinh niên, thành đặc điểm thường xuyên của quá trình tái sản xuất tư bản chủ nghĩa Lạm phát đi liền với suy thoái trở thành một căn bệnh nan giải, người bạn đường của nền kinh tế tư bản chủ nghĩa Những biện pháp chống lạm phát lại dẫn tới suy thoái, và ngược lại, việc chống suy thoái lại tăng cường lạm phát thêm

Trên đây là một số nội dung cơ bản của lý luận tái sản xuất tư bản xã hội, là bộ phận quan trọng trong học thuyết kinh tế của C.Mác Lý luận tái sản xuất đã vạch rõ được quy luật vận động của tổng sản phẩm xã hội, bảo đảm cho quá trình tái sản xuất thực hiện được bình thường và vạch rõ những mâu thuẫn bên trong của quá trình tái sản xuất tư bản chủ nghĩa dẫn đến sự diệt vong tất yếu của chủ nghĩa tư bản

Lý luận tái sản xuất của C.Mác còn vạch ra những nguyên lý cơ bản về tái sản xuất của mọi nền sản xuất lớn nói chung Đó cũng là những cơ sở lý luận khoa học vững chắc cho việc vận dụng vào quá trình phát triển kinh tế -

xã hội ở nước ta hiện nay