Phát triển năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học trong dạy học môn khoa học cho học sinh lớp 4 1

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM LÊ THỊ THANH THƯ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC VẬN DỤNG KIẾN THỨC, KĨ NĂNG ĐÃ HỌC TRONG DẠY HỌC MÔN KHOA HỌC... Để nâng cao hiệu quả dạy học nhằm phát tr

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

LÊ THỊ THANH THƯ

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC VẬN DỤNG KIẾN THỨC,

KĨ NĂNG ĐÃ HỌC TRONG DẠY HỌC MÔN KHOA HỌC

Công trình được hoàn thành tại Trường Đại học Sư Phạm – Đại học Đà Nẵng

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Đậu Thị Hòa

Phản biện 1: TS Trương Thị Thanh Mai

Phản biện 2: TS Võ Trung Minh

Luận văn đãđược bảo vệ trước Hội đồng chấm Luận văn tốt nghiệp thạc sĩ Giáo dục học được công nhận họp tại Trường Đại học

Sư phạm – ĐHĐN vào ngày 28 tháng 08 năm 2022

Có thể tìm hiểu luận văn tại:

- Trung tâm Thông tin - Học liệu, Đại học Đà Nẵng

- Thư viện trường Đại học Sư Phạm, Đại học Đà Nẵng

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Để đáp ứng với hội nhập, Hội nghị ần thứ 8 n chấp hành Trung ương Đảng cộng sản Việt N m h I đã thông qu Nghị quy t về đổi mới căn ản, toàn diện giáo dục và đào tạo “Ti p tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy t nh t ch c c, chủ động, sáng tạo và vận dụng ki n thức, ĩ năng

củ người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, huy n h ch t học, tạo cơ sở để người học t cập nhật và đổi mới tri thức, ĩ năng, phát triển năng c

Bộ G ĐT nước t đã n hành Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể, với định hướng chuyển từ chương trình giáo dục ti p cận nội dung sang giáo dục ti p cận phẩm chất và năng c Giáo dục phổ thông th c hiện s đổi mới toàn diện từ mục tiêu, nội dung, hình thức, phương pháp đào tạo và kiểm tr đánh giá Giáo dục phải nhằm phát huy được t nh t ch c c, chủ động, sáng tạo củ người học và hả năng vận dụng i n thức, ĩ năng đã học vào giải quy t các vấn đề

th c tiễn, góp phần n ng c o chất ượng dạy học ở trường phổ thông, đáp ứng nhu cầu xã hội

Các môn học trong hệ thống giáo dục phổ thông

đ ng nỗ l c xây d ng, phát triển để hoàn thiện nội dung chương trình, đổi mới phương pháp dạy học, chuyển từ lối dạy “truyền thụ một chiều s ng dạy cách học, cách vận dụng ki n thức, rèn luyện ĩ năng, hình thành phẩm chất và năng c, đồng thời phải đổi mới cách

đánh giá t quả giáo dục từ nặng nề về kiểm tra trí nhớ sang kiểm

tr , đánh giá năng c, vận dụng ki n thức, ĩ năng

Môn Khoa học ở tiểu học là môn học mang tính tích hợp cao,

có nhiều ki n thức gắn liền với th c tiễn đời sống, kích thích trí tò

mò khoa học, tạo cơ hội cho học sinh tìm hiểu, khám phá th giới t nhiên; vận dụng ki n thức, ĩ năng đã học vào th c tiễn cuộc sống, môi trường xung quanh, giải quy t được các vấn đề trong cuộc sống hàng ngày, làm nền tảng để HS học ti p tục môn Khoa học t nhiên

ở cấp THCS và các môn Vật lí, Hóa học, Sinh học ở THPT

Để nâng cao hiệu quả dạy học nhằm phát triển năng c học

sinh, chúng tôi l a chọn đề tài “Phát triển năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học trong dạy học môn Khoa học cho học sinh lớp 4.” để nghiên cứu, nhằm góp phần nâng cao chất ượng dạy học

bộ môn và th c hiện đổi mới giáo dục tiểu học đáp ứng chương trình

giáo dục phổ thông 2018

2 Mục đích nghiên cứu

Xác định được các biện pháp phù hợp, khả thi để phát triển năng c vận dụng ki n thức, ĩ năng đã học cho học sinh trong dạy học môn Khoa học lớp 4, góp phần th c hiện đổi mới dạy học theo hướng phát triển năng c

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lí luận và th c tiễn của việc phát triển năng

l c vận dụng ki n thức, ĩ năng đã học trong dạy học môn Khoa học lớp 4

- Khảo sát, điều tr , đánh giá th c trạng dạy học môn Khoa học lớp 4 ở một số trường Tiểu học trên địa bàn thành phố Đà Nẵng

- Đề xuất một số biện pháp phù hợp và khả thi để phát triển

năng c vận dụng ki n thức, ĩ năng đã học cho HS trong dạy học môn Khoa học lớp 4

- Ti n hành th c nghiệm sư phạm kiểm chứng tính khả thi và hiệu quả của các biện pháp đề xuất

4 Giả thuyết khoa học

N u đề xuất được một số biện pháp sư phạm vận dụng vào dạy học môn Khoa học một cách hợp lí thì sẽ góp phần hình thành và phát triển năng c vận dụng ki n thức, ĩ năng đã học cho học sinh lớp 4

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

5.1 Đối tượng nghiên cứu

Quá trình dạy học môn Khoa học và nhiệm vụ phát triển phẩm chất, năng c cho học sinh lớp 4

5.2 Phạm vi nghiên cứu

Nghiên cứu đề xuất một số biện pháp sư phạm nhằm phát triển năng c vận dụng ki n thức, ĩ năng đã học trong dạy học môn Khoa học lớp 4

Phạm vi khảo sát được ti n hành tại Trường Tiểu học Lý Công

Uẩn và Võ Thị Sáu, quận Hải Châu, thành phố Đà Nẵng trong năm

học 2021 – 2022

6 Phương pháp nghiên cứu

6.1 Phương pháp nghiên cứu lí thuyết

6.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

6.3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm

6.4 Phương pháp thống kê toán học

7 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, k t luận, danh mục các tài liệu tham

khảo, phụ lục; phần nội dung của luận văn gồm 4 chương:

Chương 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu

Chương 2: Cơ sở lí luận và th c tiễn của vấn đề nghiên cứu Chương 3: Một số biện pháp phát triển năng c vận dụng ki n thức, ĩ năng đã học trong dạy học môn Khoa học cho học sinh lớp 4 Chương 4: Th c nghiệm sư phạm

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

1.1 TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU TRÊN THẾ GIỚI

Từ những năm 90 củ th ỉ , UNESCO đã c những hội thảo với các áo cáo về việc th c hiện qu n điểm dạy học định hướng năng c NL Các nghiên cứu củ các nhà giáo dục người Pháp, Ng , Ho ì, Nhật ản,… như J A Komexki, J Juxo, K.D Unix i, J ewey cũng tập trung nghiên cứu về dạy học theo qu n điểm định hướng năng c

Nhà giáo dục lỗi lạc J.A Comenxky (1592- 1670 của Tiệp Khắc cũ huy n khích cách học th c hành và tư duy uận để giải quy t những vấn đề mà ài toán đặt ra và những vấn đề phát sinh trong th c tiễn Ông luôn chủ động hướng tới người học như ch

th ch HS qu n sát độc lập, độc lập trong đàm thoại và chủ động trong các việc th c t

Với tri t giáo dục đề c o v i trò củ inh nghiệm, John Dewey cũng chỉ r rằng, những inh nghiệm c ý nghĩ giáo dục giúp n ng c o hiệu quả giáo dục ằng cách t nối người học và những i n thức được học với th c tiễn

Nhà giáo dục Xô Vi t A X Makarenkô (1976) coi trọng giáo dục tập thể, chú trọng “giáo dục o động , gắn việc học với o động sản xuất

Tác giả Geoffrey Petty trong qu n điểm giáo dục cho HS theo hướng vận dụng i n thức ĩ năng vào th c tiễn cũng cho rằng rằng:

“Học qua thực hành tốt hơn qua quan sát hoặc nghe bởi lẽ thực hành giúp người học có điều kiện để củng cố và hiệu chỉnh những kiến thức và kĩ năng đang học”

Như vậy trên th giới đã c há nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu dạy học hướng tới phát triển năng c vận dụng ki n thức ĩ năng vào

th c tiễn cho HS ở các khía cạnh, mức độ và ĩnh v c khác nhau

1.2 TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU TRONG NƯỚC

Sinh thời, Chủ tịch Hồ Ch Minh đã từng đề c o việc k t hợp

lí luận với th c tiễn không chỉ là Nguyên tắc dạy học mà còn là Quy luật cơ ản của việc dạy học và giáo dục của chúng ta

Trong hướng nghiên cứu theo hướng phát triển năng c vận dụng ki n thức, ĩ năng V KTKN vào th c tiễn trong dạy học, chúng tôi nhận thấy rằng ở Việt N m cũng đã c một số tác giả quan tâm nghiên cứu ở nhiều g c độ khác nhau

Tác giả Trần Thị Ngọc Ánh, Lê Công Triêm đã đề xuất một

số biện pháp để bồi dưỡng NLVDKT vào th c tiễn; tác giả Nguyễn Thị Thanh, Hoàng Thị Phương đã đề cập đ n việc phát triển NLVDKT vào th c tiễn thông qua việc dạy học vận dụng lí thuy t

ki n tạo trong quá trình dạy học; tác giả Nguyễn Thanh Hải đã đư

r được một số giải pháp nâng cao khả năng vận dụng ki n thức vào

th c tiễn cho HS; Đặng u n Thư và Nguyễn Thị Th nh cũng nghiên cứu về phát triển NLVDKTKN vào th c tiễn cho HS qua việc giảng dạy Hóa học 10 theo lí thuy t ki n tạo

Tác giả Trần Thị Kim Cúc đã có bài vi t nghiên cứu về việc phát triển năng c vận dụng ki n thức, ĩ năng đã học cho học sinh thông qua dạy học trải nghiệm môn T nhiên và xã hội Trong bài

vi t này, tác giả đã x y d ng quy trình dạy học trải nghiệm nhằm phát triển năng c vận dụng ki n thức, ĩ năng đã học cho học sinh tiểu học thông qua môn T nhiên và Xã hội nhằm đáp ứng với yêu cầu đổi mới giáo dục hiện nay

Gần đ y c vài uận văn củ các trường đại học sư phạm cũng nghiên cứu về việc phát triển NL V KTKN đã học cho HS trong dạy học

1.2 KẾT LUẬN CHƯƠNG 1

Như vậy, có thể thấy ở trên th giới và ở Việt N m đã và đ ng

có nhiều công trình nghiên cứu về lí luận, cũng như PP H theo hướng phát triển NL VDKTKN vào th c tiễn cho HS Tuy nhiên những nghiên cứu trên đ số tập trung đ n vấn đề phát triển NL vận dụng ki n thức vào th c tiễn cho đối tượng HS Trung học phổ thông Vẫn chư c tác giả nào tập trung nghiên cứu sâu vào việc phát triển năng c vận dụng ki n thức, ĩ năng đã học trong dạy học môn Khoa học ở trường tiểu học cho học sinh tiểu học

2.1.1 Đặc điểm tâm sinh lí của học sinh lớp 4

2.1.2 Đặc điểm nhận thức của học sinh lớp 4

2.1.2.1 Nhận thức cảm tính

2.1.2.2 Nhận thức lí tính

2.1.3 Mối quan hệ giữa đặc điểm tâm sinh lí học sinh lớp 4 với việc phát triển năng lực vận dụng kiến thức kĩ năng, đã học 2.2 CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC PHỔ THÔNG MÔN KHOA HỌC LỚP 4 NĂM 2018

2.2.1 Mục tiêu và những yêu cầu cần đạt trong môn Khoa học 4

2.2.2 Khái quát về nội dung môn Khoa học lớp 4

2.2.3 Những thuận lợi và khó khăn trong trong việc dạy học phát triển năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học trong môn Khoa học lớp 4

2.3 NĂNG LỰC VÀ NĂNG LỰC VẬN DỤNG KIẾN THỨC, KĨ NĂNG ĐÃ HỌC

2.3.1 Năng lực, cấu trúc của năng lực và các năng lực học sinh

2.3.1.1 Khái niệm về năng lực

2.3.1.2 Cấu trúc của năng lực

2.3.1.3 Các năng lực của học sinh

2.3.2 Năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học

2.3.2.1 Bản chất của năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học 2.3.2.2 Vai trò của phát triển năng lực vận dụng kiến thức, kĩ

năng đã học cho học sinh trong dạy học môn Khoa học lớp 4

2.4 KHUNG NĂNG LỰC VẬN DỤNG KIẾN THỨC VÀ TIÊU CHÍ ĐÁNH GIÁ NĂNG LỰC VẬN DỤNG KIẾN THỨC, KĨ NĂNG ĐÃ HỌC TRONG DẠY HỌC MÔN KHOA HỌC LỚP 4 2.4.1 Khung năng lực vận dụng kiến thức

Bảng 2.3 Khung đánh giá năng lực vận dụng kiến thức kĩ năng đã

học trong môn Khoa học lớp 4

thang đo

A1 Giải th ch được một số s vật, hiện tượng và mối

qu n hệ trong t nhiên về th giới sinh vật, con

người và các iện pháp giữ gìn sức hỏe

A4 Tr o đổi, chi sẻ, vận động những người xung

qu nh cùng th c hiện, giải quy t các tình

huống c iên qu n đ n sức hỏe con người

và môi trường

Vận dụng

A5 Nhận xét, đánh giá được phương án giải quy t

và cách ứng xử trong các tình huống gắn với

đời sống

Đánh giá

2.4.2 Tiêu chí đánh giá năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học

Bảng 2.4 Tiêu chí đánh giá NL VDKTKN đã học của HS trong

dạy học môn Khoa học lớp 4

Tiêu chí

ĐG

Các mức độ đạt đƣợc

Điểm Tốt

(9 – 10)

Khá (7 – 8)

T bình (5 – 6)

Yếu (< 5)

s vật, hiện tượng

và các mối quan

hệ

Giải thích đúng tương đối nhiều

s vật, hiện tượng

và các mối quan

hệ

Giải thích đúng được một vài s vật, hiện tượng và các mối qu n hệ

Giải thích đúng được rất t các s vật hiện tượng

và các mối quan

i n thức, ĩ

Vận dụng

i n thức, ĩ

Vận dụng

i n thức, ĩ năng đã học giải quy t

Vận dụng

i n thức, ĩ

Tiêu chí

ĐG

Các mức độ đạt đƣợc

Điểm Tốt

(9 – 10)

Khá (7 – 8)

T bình (5 – 6)

Yếu (< 5)

được

nhiều

vấn đề

th c tiễn đơn giản trong

cuộc sống

năng đã học giải quy t được tương đối nhiều vấn đề

th c tiễn đơn giản trong cuộc sống

được một vài vấn đề

th c tiễn đơn giản trong cuộc sống

năng

đã học giải quy t được rất ít vấn đề

th c tiễn đơn giản trong cuộc sống

phù hợp với

Phân tích và

đư r cách ứng xử phù hợp với tương

Phân tích và

đư r cách ứng xử phù hợp với một vài tình huống c liên quan

đ n sức

Phân tích và

đư r cách ứng xử phù hợp với rất t

Tiêu chí

ĐG

Các mức độ đạt đƣợc

Điểm Tốt

(9 – 10)

Khá (7 – 8)

T bình (5 – 6)

Yếu (< 5)

có liên quan

đ n sức hỏe và môi trường

hỏe và môi trường

tình huống

có liên quan

đ n sức hỏe

và môi trường

vận động

Tr o đổi, chi sẻ, vận động được một vài người xungquanh cùng th c hiện, giải quy t các tìnhhuống

Trình bày được rất t đặc điểm, vai trò

củ s vật hiện tượng

Tiêu chí

ĐG

Các mức độ đạt đƣợc

Điểm Tốt

(9 – 10)

Khá (7 – 8)

T bình (5 – 6)

Yếu (< 5)

các tình huống

cùng

th c hiện, giải quy t các tình huống A5 Nhận

gắn với

đời

Nhận xét đánh giá được phương

án giải quy t

và cách ứng xử trong các tình huống gắn với đời

Nhận xét đánh giá phương án giải quy t và cách ứng xử trong các tình huống gắn với đời sống, nhưng

o tốt

Chư

i t nhận xét đánh giá phương

án giải quy t

và cách ứng xử trong các tình huống

Tiêu chí

ĐG

Các mức độ đạt được

Điểm Tốt

(9 – 10)

Khá (7 – 8)

T bình (5 – 6)

Yếu (< 5)

đời sống

Từ ảng tiêu ch đánh giá với số điểm cụ thể theo các mức độ trên đ y, chúng tôi quy về các mức độ quy định đánh giá phẩm chất,

NL củ thông tư 27/2020/TT- G ĐT với 3 mức:

- Mức Tốt: à những HS đạt điểm há, giỏi

- Mức đạt: à những HS đạt điểm trung ình

- Mức cần cố gắng: à những HS đạt điểm y u

2.5 THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC VẬN DỤNG KIẾN THỨC KĨ NĂNG ĐÃ HỌC TRONG DẠY HỌC MÔN KHOA HỌC LỚP 4 Ở MỘT SỐ TRƯỜNG TIỂU HỌC TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG

2.5.1 Điều tra khảo sát thực trạng

2.5.1.1 Mục đích của điều tra khảo sát

2.5.1.2 Đối tượng điều tra và phương pháp điều tra

2.5.1.3 Nội dung điều tra

2.5.2 Kết quả điều tra khảo sát

2.5.2.1 Đối với giáo viên

2.5.2.2 Đối với học sinh

2.5.3 Đánh giá chung về thực trạng phát triển năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học cho học sinh trong dạy học môn Khoa học lớp 4

2.6 KẾT LUẬN CHƯƠNG 2

Nội dung chương 2 tập trung nghiên cứu cơ sở uận và th c

tiễn củ việc phát triển NL V KTKN đã học cho HS trong dạy học môn Kho học ớp 4 Phần cơ sở uận hái quát được các vấn đề về đặc điểm t m sinh , đặc điểm nhận thức củ HS ớp 4; mục tiêu, nội dung chương trình môn Kho học ớp 4; hái quát những nội dung

cơ ản về năng c và năng c củ HS trong nhà trường Đặc iệt uận văn đã àm rõ những nét ản chất, iểu hiện củ NL V KTKN

đã học trong môn Kho học ớp 4 và x y d ng hung và ảng tiêu

ch đánh giá NL V KTKN đã học để sử dụng cho chương 3 và chương 4 th c nghiệm

Phần cơ sở th c tiễn, uận văn tập trung vào ph n t ch t quả điều tr hảo sát, và đánh giá th c trạng việc phát triển NL

V KTKN cho HS trong dạy học môn Kho học ớp 4 ở một số trường tiểu học trên đị àn Đà Nẵng, từ đ rút r những t uận chung về th c trạng, ph n t ch nguyên nh n hách qu n và chủ qu n