BÀI TẬP LỚN MÔN LÝ LUẬN CHUNG VỀ NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT Bài 9: Thông qua các bài viết: “Về khái niệm nguồn của pháp luật” (Tạp chí Luật học, số 22008); “Các loại nguồn của pháp luật Việt Nam hiện nay” của tác giả Nguyễn Thị Hồi (Tạp chí Nghiên cứu lập pháp, số 12 (128) tháng 82008), em hãy: 1. (5 điểm) Tóm tắt nội dung bài viết “Về khái niệm nguồn của pháp luật” trong khoảng 1200 từ (không quá 3 trang A4). 2. (3 điểm) Cho biết quan điểm về nguồn của pháp luật của tác giả bài viết có điểm gì giống và khác so với cách hiểu về nguồn của pháp luật mà em đã được học trong môn học Lý luận chung về nhà nước và pháp luật. 3. (2 điểm) Cho biết vị trí, vai trò của từng loại nguồn của pháp luật Việt Nam hiện nay.
Trang 1BÀI TẬP LỚN MÔN LÝ LUẬN CHUNG VỀ NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT
Sinh viên : Nguyễn Thị Bích
Lớp : 4425
MSSV : 442513
Bài 9: Thông qua các bài viết: “Về khái niệm nguồn của pháp luật” (Tạp chí
Luật học, số 2/2008); “Các loại nguồn của pháp luật Việt Nam hiện nay” của tác giả Nguyễn Thị Hồi (Tạp chí Nghiên cứu lập pháp, số 12 (128) tháng 8/2008),
em hãy:
1 (5 điểm) Tóm tắt nội dung bài viết “Về khái niệm nguồn của pháp luật” trong khoảng 1200 từ (không quá 3 trang A4)
2 (3 điểm) Cho biết quan điểm về nguồn của pháp luật của tác giả bài viết có điểm gì giống và khác so với cách hiểu về nguồn của pháp luật mà em đã được học trong môn học Lý luận chung về nhà nước và pháp luật
3 (2 điểm) Cho biết vị trí, vai trò của từng loại nguồn của pháp luật Việt Nam hiện nay
Trang 2MỤC LỤC
PHẦN MỞ ĐẦU 1
PHẦN NỘI DUNG 2
I Tóm tắt nội dung bài viết “Về khái niệm nguồn của pháp luật” 2
II Phần giống và khác so với cách hiểu về nguồn của pháp luật đã được học trong môn học Lý luận chung về nhà nước và pháp luật 5
1 Cách hiểu về nguồn của pháp luật đã được học trong môn Lý luận chung về nhà nước và pháp luật 5
2 Quan điểm của PGS.TS Nguyễn Thị Hồi về vấn đề nguồn pháp luật 5 3 Phần giống và khác giữa hai cách hiểu 6
III Vị trí, vai trò của từng loại nguồn của pháp luật Việt Nam hiện nay 6
1 Nguồn nội dung 6
a Đường lối, chính sách của Đảng : 6
b Nhu cầu quản lý kinh tế, xã hội của đất nước : 7
c Các tư tưởng, học thuyết pháp lý : 7
2 Nguồn hình thức 8
3 Nguồn hỗn hợp 8
a Phong tục tập quán : 8
b Văn bản quy phạm pháp luật : 9
c Điều ước quốc tế : 9
d Các nguyên tắc chung của pháp luật : 9
4 Các loại nguồn khác 11
KẾT LUẬN 12
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 13
Trang 3PHẦN MỞ ĐẦU
Nguồn của pháp luật là một trong những khái niệm cơ bản của lý luận
về nhà nước và pháp luật cũng như là vấn đề gây nhiều tranh luận giữa các nhà khoa học Vấn đề nguồn của pháp luật đã được đề cập trong nhiều công trình nghiên cứu về pháp luật của các tác giả trong và ngoài nước với các tên gọi khác nhau Tuy nhiên có khá nhiều quan điểm khác nhau về vấn đề này nên hiện tại vẫn chưa có định nghĩa nguồn pháp luật được đa số các nhà nghiên cứu và thực hành pháp luật thừa nhận
Thông qua bài viết “Về khái niệm nguồn của pháp luật” của PGS.TS Nguyễn Thị Hồi đã tổng hợp và đánh giá những quan điểm nổi bật về khái niệm nguồn của pháp luật Không chỉ đưa ra khái niệm nguồn của pháp luật, tác giả còn nêu ra, phân tích từng loại nguồn của pháp luật Việt Nam thông qua bài viết “Các loại nguồn của pháp luật Việt Nam” Dựa trên những kiến thức đã học cũng như thông qua nội dung của hai bài viết của PGS.TS Nguyễn Thị Hồi, vấn đề nguồn của pháp luật cũng đã được giải thích và làm
rõ hơn rất nhiều
Trang 4PHẦN NỘI DUNG
I Tóm tắt nội dung bài viết “Về khái niệm nguồn của pháp luật”
Nguồn của pháp luật là một trong những khái niệm cơ bản của lý luận
về nhà nước và pháp luật cũng như là vấn đề gây nhiều tranh luận giữa các nhà khoa học Vấn đề nguồn của pháp luật đã được đề cập trong nhiều công trình nghiên cứu về pháp luật của các tác giả trong và ngoài nước với các tên gọi khác nhau Tuy nhiên có khá nhiều quan điểm khác nhau về vấn đề này nên hiện tại vẫn chưa có định nghĩa nguồn pháp luật được đa số các nhà nghiên cứu và thực hành pháp luật thừa nhận
Theo từ điển Black Law Dictionary thì nguồn của pháp luật là khái niệm rộng, có thể được hiểu theo nhiều nghĩa khác nhau và có thể được xem xét dưới nhiều góc độ khác nhau Theo nghĩa hẹp, khái niệm nguồn của pháp luật là khái niệm dùng để chỉ tất cả những nơi mà chứa đựng các quy định mà thẩm phán có thể dựa vào đó để giải quyết vụ án Theo nghĩa rộng, nói đến nguồn của pháp luật là nói đến nguồn gốc của các khái niệm, các tư tưởng pháp lý; nói đến các chủ thể có thẩm quyền ban hành pháp luật; nói đến các quy định của pháp luật; nói đến nơi chứa đựng các quy định của pháp luật nói chung và các quy định về hiệu lực của các đạo luật và các quyết định của tòa án; nói đến điểm khởi nguồn của pháp luật hoặc sự phân tích pháp lý…
Một số học giả Pháp lại cho rằng trong thực tế, pháp luật có hai nguồn
là nguồn nội dung và nguồn hình thức Nguồn nội dung là nguồn quan trọng nhất vi là nguồn cơ bản nhất, nó giúp trả lời câu hỏi tại sao con người ta lại ban hành quy phạm này mà không phải quy phạm khác? Tại sao ấn định thời gian này mà không phải thời gian khác? Tại sao áp dụng trật tự ưu tiên này
mà không áp dụng trật tự ưu tiên khác? v v Còn nguồn hình thức được
Trang 5Michel Virally định nghĩa là: “Các phương pháp thiết lập quy phạm pháp luật, tức là cách thức và văn bản thông qua đó các quy phạm này có thể tồn tại về mặt pháp lý, trở thành bộ phận của pháp luật thực định và phát huy hiệu lực” Các nguồn này lại gồm các nguồn hình thức được thiết lập để làm nguồn và các nguồn hình thức tự nhiên Về nguyên tắc, chỉ có những nguồn được thiết lập làm nguồn mới là nguồn pháp luật Các nguồn này có hiệu lực nhờ vào hình thức trình bày của chúng Chúng là nguồn bởi vì chúng đã được ban hành bởi các cơ quan quyền lực nhà nước duy nhất có thẩm quyền làm luật và làm cho luật trở nên bắt buộc, nhờ vào chế tài trong trường hợp cần thiết Xác định các nguồn này chính là xác định các cơ quan ban hành ra những quy phạm pháp luật có tính bắt buộc theo quy định của nhà nước Tìm hiểu xem luật xuất phát từ ai có nghĩa là xác định xem ai có thẩm quyền xây dựng nên quy phạm pháp luật, ai là tác giả của quy phạm pháp luật Đây là điểm giúp chúng ta phân biệt giữa các nguồn hình thức được thiết lập làm nguồn và các nguồn hình thức tự nhiên Về mặt lý thuyết có loại nguồn này song trên thực
tế, chúng không phải và cũng không thể là những nguồn duy nhất vì có những hạn chế nhất định “Nói chung, nguồn luật trong pháp luật quốc gia thường có
cá loại và được xếp loại theo thứ bậc sau: Hiến pháp, luật, tập quán và án lệ; còn nguồn của pháp luật quốc tế hiện đại được xếp theo thức bậc như sau: Điều ước quốc tế, tập quán, các nguồn khác, tức là các nguồn phái sinh từ các nguồn trên, đó là: Các nguyên tắc chung của pháp luật, án lệ, các học thuyết
và công lý”, theo Jean Claude Ricci trong cuốn “Nhập môn Luật học”
Hans Kelsen - học giả người Đức cho rằng nguồn của pháp luật là khái niệm không rõ ràng và có thể được hiểu theo nhiều nghĩa khác nhau Những quy phạm chung của hiến pháp và các quy phạm chung khác được ban hành phù hợp với hiến pháp và tập quán được coi là pháp luật Nguồn của pháp luật
có thể biểu thị hai phương pháp khác nhau để tạo nên các quy phạm chung, tuy nhiên, ở nghĩa rộng nhất, nguồn của pháp luật biểu thị mọi quy phạm
Trang 6pháp luật, không chỉ các quy phạm chung mà cả những quy phạm pháp luật riêng biệt, tức là các quy phạm đặt ra quyền hoặc nghĩa vụ pháp lý Như vậy, quyết định của tòa án là nguồn của một nghĩa vụ đặc biệt của một bên và tương ứng với quyền của một bên khác Điều đó dẫn đến sự mơ hồ, tối nghĩa của cụm từ “nguồn của pháp luật”, nó dường như không biểu lộ được tất cả và
sẽ tốt hơn nếu giải quyết được vấn đề quy phạm chung nào được coi là nguồn của các quy phạm riêng biệt Có thể thấy quan niệm này của Kelsen chủ yếu
đề cập đến nguồn hình thức của pháp luật
Ở Việt Nam, vấn đề nguồn của pháp luật được đề cập tới trong các giáo trình, các sách tham khảo và các tạp chí về pháp luật từ các góc độ và với các mức độ khác nhau Qua các quan điểm của các học giả Việt Nam cùng với các quan điểm trên và từ phương diện lý luận, thực tiễn pháp lý, tôi cho rằng nguồn và hình thức của pháp luật là những khái niệm khác nhau, không thể đồng nhất với nhau mặc dù chúng có mối liên hệ gắn bó với nhau Theo tôi, nguồn của pháp luật là khái niệm chỉ tất cả những gì mà các chủ thể có thẩm quyền có thể dựa vào đó để xây dựng, ban hành, giải thích pháp luật cũng như dựa vào đó để giải quyết các vụ việc pháp lý xảy ra trong thực tế Như vậy nguồn của pháp luật gồm nguồn nội dung và nguồn hình thức Nguồn nội dung của pháp luật là xuất xứ, căn nguyên của pháp luật bởi vì nó được các chủ thể có thẩm quyền dựa vào đó để xây dựng, ban hành, giải thích pháp luật Ở Việt Nam, đường lối chính sách của Đảng là một trong những nguồn nội dung quan trọng của pháp luật vì pháp luật là sự thể chế hóa đường lối chính sách của Đảng nhằm đảm bảo đường lối, chính sách đó được triển khai
và thực hiện trên phạm vi toàn xã hội Các nguyên tắc chung của pháp luật hay các điều ước quốc tế nhà nhà nước ký kết, phê chuẩn hoặc gia nhập và các học thuyết khoa học pháp lý, nhu cầu quản lý kinh tế, xã hội v v cũng
là những nguồn nội dung của pháp luật
Trang 7Nguồn hình thức của pháp luật được hiểu là phương thức tồn tại của các quy phạm pháp luật trong thực tế hay là nơi chứa đựng, nơi có thể cung cấp các quy phạm pháp luật, tức là những căn cứ mà chủ thể có thẩm quyền dựa vào đó để giải quyết các vụ việc pháp lý xảy ra trong thực tế Nói chung pháp luật của đa số các nước trên thế giới đều có một số nguồn hình thức cơ bản là tập quán, án lệ và văn bản quy phạm pháp luật Ngoài ra, còn có thể có một số nguồn khác tùy theo quy định của mỗi nước trong giai đoạn phát triển của nó Bên cạnh các loại nguồn trên, trong xu thế toàn cầu hóa hiện nay, pháp luật của các nhà nước đương đại đều có thêm các nguồn mới là những tập quán và các điều ước quốc tế mà nhà nước đó công nhận hoặc phê chuẩn, tức là những nguồn mà các nhà nước trước đây không hề có
II Phần giống và khác so với cách hiểu về nguồn của pháp luật đã được học trong môn học Lý luận chung về nhà nước và pháp luật.
1 Cách hiểu về nguồn của pháp luật đã được học trong môn Lý luận chung về nhà nước và pháp luật
Theo như những gì em đã được học trong môn Lý luận chung về nhà nước và pháp luật, thì chúng ta có thể quan niệm rằng nguồn của pháp luật là tất cả các yếu tố chứa đựng hoặc cung cấp căn cứ pháp lý để các chủ thể thực hiện hành vi thực tế Nói cách khác, nguồn của pháp luật là tất cả các yếu tố chứa đựng hoặc cung cấp căn cứ pháp lý cho hoạt động của cơ quan nhà nước, nhà chức trách có thẩm quyền cũng như các chủ thể khác trong xã hội
2 Quan điểm của PGS.TS Nguyễn Thị Hồi về vấn đề nguồn pháp luật
“Nguồn của pháp luật là tất cả các căn cứ được các chủ thể có thẩm quyền sử dụng làm cơ sở để xây dựng, ban hành, giải thích pháp luật cũng như để áp dụng vào việc giải quyết các vụ việc pháp lý xảy ra trong thực tế”
Trang 83 Phần giống và khác giữa hai cách hiểu
Nhìn chung, trong cả hai cách hiểu, khái niệm của pháp luật được đưa
ra đều là yếu tố chứa đựng, căn cứ pháp lý cho hoạt động của cơ quan, nhà chức trách có thẩm quyền
Tuy nhiên, với mỗi người, lại có cái nhìn khác nhau về nguồn của pháp luật Với tác giả bài viết Nguyễn Thị Hồi nguồn của pháp luật bao gồm nguồn nội dung và nguồn hình thức Nguồn nội dung là xuất xứ, là căn nguyên của pháp luật bởi vì nó được các chủ thể có thẩm quyền dựa vào đó để xây dựng, ban hành và giải thích pháp luật Nguồn hình thức là phương thức tồn tại của các quy phạm pháp luật tức là những căn cứ mà các chủ thể có thẩm quyền dựa vào đó để giải quyết các vụ việc pháp lý xảy ra trong thực tế Còn với cách hiểu trong môn Lý luận chung về Nhà nước và pháp luật, nguồn của pháp luật chỉ đề cập đến hình thức bên ngoài của pháp luật
III Vị trí, vai trò của từng loại nguồn của pháp luật Việt Nam hiện nay.
Cũng như pháp luật của các nhà nước khác, nguồn của pháp luật Việt Nam rất phong phú đa dạng Nguồn của pháp luật Việt Nam được chia thành: nguồn nội dung, nguồn hình thức và nguồn hỗn hợp
1 Nguồn nội dung
a Đường lối, chính sách của Đảng :
Đường lối chính sách của Đảng về mặt lý luận chỉ có thể là nguồn nội dung mà không thể là nguồn hình thức của pháp luật Song trong thực tế có lúc nó được coi là nguồn hình thức của pháp luật như việc áp dụng Nghị quyết 10 và Chỉ thị 100 của Đảng về khoán sản phẩm trong nông nghiệp ở một số địa phương trước đây Đường lối, chính sách của Đảng bao giờ cũng
đề ra mục tiêu và phương hướng phát triển kinh tế - xã hội của đất nước trong một giai đoạn nhất định; định ra những phương pháp, cách thức cơ bản để
Trang 9thực hiện những mục tiêu đó Những mục tiêu, phương hướng, cách thức đó
sẽ được Nhà nước thể chế hoá thành pháp luật và tổ chức thực hiện trong thực
tế Có thể khẳng định ở nước ta, Đảng Cộng sản Việt Nam là Đảng cầm quyền duy nhất lãnh đạo đất nước thông qua các nghị quyết, các quyết sách chiến lược của Đảng
b Nhu cầu quản lý kinh tế, xã hội của đất nước :
Quy định của pháp luật phải phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội của đất nước Giữa pháp luật và kinh tế có mối quan hệ mật thiết với nhau, kinh tế đóng vai trò quyết định đối với pháp luật, kinh tế thay đổi thì pháp luật thay đổi theo; ngược lại pháp luật tác động trở lại kinh tế, pháp luật phù hợp với trình độ của nền kinh tế sẽ thúc đẩy kinh tế phát triển còn không phù hợp sẽ kìm hãm nền kinh tế Cũng giống với kinh tế, xã hội cũng có mối quan hệ mật thiết với pháp luật Xã hội thay đổi thì pháp luật cũng phải thay đổi, khi xã hội thay đổi mà pháp luật vẫn chưa thay đổi sẽ dẫn đến sự lạc hậu gây ra những diễn biến xấu không lường trước được
c Các tư tưởng, học thuyết pháp lý :
Có thể nói, các tư tưởng học thuyết pháp lý là căn cứ, là nền tảng vô cùng quan trọng trong hoạt động xây dựng pháp luật Khi xây dựng pháp luật các chủ thể có thẩm quyền còn phải dựa vào các tư tưởng, học thuyết pháp lý Trong mọi lĩnh vực, Đảng và Nhà nước luôn chủ trương lấy Chủ nghĩa Mác Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh làm kim chỉ nam Điển hình: tư tưởng phân chia quyền lực nhà nước là một tư tưởng lớn chi phối các quy định trong pháp luật nước ta “quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công và phối hợp giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp”(Điều 2, Hiến pháp năm 1992 sửa đổi)
Trang 102 Nguồn hình thức
Án lệ hay các quyết định, bản án của tòa án : Nhà nước thừa nhận những quyết định có trước về từng vụ việc cụ thể của từng cơ quan xét xử hoặc cơ quan hành chính cấp trên để trở thành khuôn mẫu cho các cơ quan cấp dưới giải quyết những vụ việc tương tự diễn ra sau này Con đường này tạo ra hình thức pháp luật thứ hai trong lịch sử là án lệ pháp
Ở nước ta, dưới góc độ lý luận, án lệ không được coi là nguồn của pháp luật Tuy nhiên trên thực tế, loại nguồn này đang dần được công nhận là một loại nguồn của pháp luật Việt Nam Thực tiễn những năm qua cho thấy, án lệ
đã phát huy vai trò của mình trong việc khắc phục những nhược điểm của pháp luật, trở thành nguồn bổ sung khoảng trống còn chưa có của văn bản pháp luật điều chỉnh, tạo ra sự áp dụng thống nhất pháp luật đối với những vụ
án tương tự
3 Nguồn hỗn hợp
a Phong tục tập quán :
Trong hoạt động xây dựng pháp luật vai trò của phong tục tập quán được thể hiện rõ nét trong vị trí vừa là một nguồn nội dung vừa là nguồn hình thức của pháp luật Phong tục tập quán sẽ trở thành nguồn nội dung của pháp luật nếu nó phù hợp với đạo đức cũng như ý chí Nhà nước, được nhà nước thừa nhận Đồng thời những phong tục tập quán lạc hậu sẽ bị Nhà nước ngăn cấm loại bỏ Bên cạnh đó phong tục tập quán còn bổ sung cho chỗ thiếu của pháp luật, khắc phục những lỗ hổng của pháp luật Trong trường hợp phong tục tập quán trở thành nguồn hình thức của pháp luật với tên gọi tập quán pháp Trong thực tiễn khi giải quyết một vấn đề phức tạp và tồn tại nhiều cách giải quyết, nhà làm luật sẽ giải quyết theo phong tục tập quán của địa phương