Đề tài: Bảo tồn và phát huy di sản văn hóa phi vật thể Dân ca Quan họ Bắc Ninh

Dân ca Quan họ là một trong những làn điệu dân ca tiêu biểu của vùng châu thổ sông Hồng ở miền Bắc Việt Nam. Nó được hình thành và phát triển ở vùng văn hóa Kinh Bắc xưa, đặc biệt là khu vực ranh giới hai tỉnh Bắc Giang và Bắc Ninh ngày nay với dòng sông Cầu chảy qua được gọi là dòng sông quan họ.  Kinh Bắc nổi tiếng là một vùng đất cổ với phong cảnh đẹp, địa hình có núi, có sông, có đồng bằng trù phú nâng cánh cò bay. Lịch sử đã ghi nhận đây là một vùng đất trung tâm của đất nước với Cổ Loa Kinh đô An Dương Vương. Cũng từ vị trí mang tính trung chuyển của vùng đất nên vai trò của những dòng sông ở đây vô cùng quan trọng, thấy rõ được vai trò và ảnh hưởng quan trọng của sông nước với đời sống của nhân dân và phần nào được vọng lại qua giai điệu âm nhạc. Có lẽ vậy mà những làn điệu Quan họ xưa luôn phảng phất yếu tố sông nước với không gian hát quan họ trên thuyền dưới bến.

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN



BÀI TIỂU LUẬN CUỐI KỲ

Môn: Làng xã Việt Nam

Đề tài: Bảo tồn và phát huy di sản văn hóa phi vật thể Dân ca Quan họ Bắc

Ninh

Giảng viên: Đặng Hoàng Giang

Nhóm 6:

Thành viên:

1 Hà Thị Cẩm Tú - 19032622

2 Nguyễn Thị Chúc - 19032532

3 Đinh Thị Thùy Dương - 19032536

4 Thân Minh Hoàng - 19032547

5 Lý Thị Khánh Huyền - 19032549

6 Nông Phương Lan - 19032559

7 Bùi Khánh Linh - 19032562

8 Bùi Hoàng Ngân - 19032574

9 Vũ Thị Ninh Trang - 19032617

10 Nguyễn Thị Hòa - 19032546

Đề tài: Bảo tồn và phát huy di sản văn hóa phi vật thể Dân ca Quan họ Bắc Ninh.

I GIỚI THIỆU CHUNG

Dân ca Quan họ là một trong những làn điệu dân ca tiêu biểu của

vùng châu thổ sông Hồng ở miền Bắc Việt Nam Nó được hình thành và phát triển ở vùng văn hóa Kinh Bắc xưa, đặc biệt là khu vực ranh giới hai tỉnh Bắc Giang và Bắc Ninh ngày nay với dòng sông Cầu chảy qua được gọi là "dòng sông quan họ". 

Kinh Bắc nổi tiếng là một vùng đất cổ với phong cảnh đẹp, địa hình có núi,

có sông, có đồng bằng trù phú nâng cánh cò bay Lịch sử đã ghi nhận đây là một vùng đất trung tâm của đất nước với Cổ Loa - Kinh đô An Dương Vương Cũng

từ vị trí mang tính trung chuyển của vùng đất nên vai trò của những dòng sông

ở đây vô cùng quan trọng, thấy rõ được vai trò và ảnh hưởng quan trọng của sông nước với đời sống của nhân dân và phần nào được vọng lại qua giai điệu

âm nhạc Có lẽ vậy mà những làn điệu Quan họ xưa luôn phảng phất yếu tố sông nước với không gian hát quan họ trên thuyền dưới bến

Vì ra đời từ rất lâu về trước nên Quan họ Bắc Ninh có rất nhiều câu chuyện kể về thời điểm ra đời, có ý kiến cho là Quan họ có từ thế kỷ 11, số khác cho là từ thế kỷ 17 Dân ca Quan họ- loại hình nghệ thuật được coi là cốt lõi của văn hóa xứ Kinh Bắc ngàn năm văn hiến Theo điều tra của Sở văn hóa Hà Bắc (thuộc hai tỉnh Bắc Ninh và Bắc Giang ngày nay) thì trước cách mạng tháng Tám năm 1945 có 49 làng quan họ rải rác ở các huyện Tiên Sơn, Yên Phong, Quế Võ, Việt Yên và thị xã Bắc Ninh Mỗi làng quan họ ở Bắc Ninh lại

có nét độc đáo riêng

Dân ca quan họ phát triển đến đỉnh cao vào giữa thế kỉ XVIII, Chủ nhân của quan họ là những người sinh sống chủ yếu trong một vùng lõi khoảng 25 km2, chủ yếu sống bằng nghề trồng lúa nước; làm nghề thủ công và kinh doanh buôn bán, lấy trung tâm là thành Bắc Ninh

Dân ca Quan họ Bắc Ninh là một hình thức hát giao duyên giữa các liền anh liền chị Đây là một trong những làn điệu dân ca tiêu biểu của vùng châu thổ sông Hồng

II SO SÁNH GIỮA QUAN HỌ TRUYỀN THỐNG XƯA VÀ

QUAN HỌ TRUYỀN THỐNG NGÀY NAY.

Tiêu chí Quan họ truyền thống xưa

( Quan họ cổ) Quan họ hiện đại

Thời gian,

không gian

Quan họ truyền thống chỉ có ở các làng Quan họ, đặc biệt là làng quan họ cổ Viêm Xá

Người xưa thường hát quan họ trong các dịp lễ tết, mừng xuân, hội làng, lễ cầu, thờ cúng,… nên quan họ mang tính lễ nghi cao, đôi khi là thể hiện tín ngưỡng phồn thực

Quan họ mới được trình diễn trong cả tỉnh, cả nước và đến với tất cả các châu lục trên thế giới Ngày nay quan họ truyền thống đã lan rộng ra các làng quan họ thực hành, thậm chí sang các tỉnh bạn, tiêu biểu như câu lạc bộ quan họ truyền thống Nhị Hà (Hà Nội)

Quan họ mới được trình diễn vào bất kỳ ngày nào trong năm

Khán giả Trong hát Quan họ ngày

xưa không có khán giả, người trình diễn đồng thời là người người thưởng thức, đặc biệt là thưởng thức “cái tình” của bạn hát

Quan họ mới luôn có khán thính giả, người hát trao đổi tình cảm với khán thính giả không còn là tình cảm giữa bạn hát với nha

Về mặt bài

bản Ngày xưa thì các bài quanhọ thì lời ca là sáng tạo ra

trong quá trình hát đối và được người nghe cảm thụ truyền tai nhau, trước kia hát Quan họ

Còn ngày nay nó trở thành những bài hát có hoàn cảnh sáng tác, tên tác giả rõ ràng, đã có sự cải biên các bài bản truyền thống Việc cải

truyền thống chỉ có ở các làng Quan họ gốc với những quy định nghiêm ngặt, khắt khe đòi hỏi liền anh, liền chị phải

am tường tiêu chuẩn, tuân theo luật lệ

biên diễn ra ở những mức độ khác nhau: Cải biên không có

ý thức Cải biên có ý thức là những bài bản đã cải biên cả nhạc và lời của bài bản QH truyền thống Có “nhạc đệm hóa” trong nghệ thuật quan họ

Và như thế, dưới góc độ âm nhạc học, từ một thể loại thanh nhạc - không phần đệm, quan

họ đã trở thành hình thức có nhạc

Mục đích Quan họ là sản phẩm

sáng tạo của chính những người dân bản địa, những người lao động nên Các bài quan họ cổ thể hiện tinh thần triết lý và bản sắc địa phương của cộng đồng ở trong vùng, thắt chặt mối quan hệ ở trong làng giữa các làng với nhau có

sự giao lưu, học hỏi lẫn nhau,

sự đối đáp, ứng đáp qua lại một cách chân thành tạo cho mối quan hệ giữa những người dân trong làng, làng này với làng kia trở nên gắn bó, khăng khít

Quan họ trong các làng

xã quan họ hiện nay là để bảo tồn quan họ Mục đích này đã

và đang từng bước hoàn thành Tuy vẫn còn nhiều điều phải điều chỉnh tiếp, nhưng không

ai có hiểu biết thực tế có thể nói rằng “không gian và những sinh hoạt theo lề lối cổ của quan họ không còn nữa” Quan họ mới có nhiệm vụ tuyên truyền, giới thiệu, quảng

bá quan họ trên diện rộng, giúp đông đảo nhân dân trong

cả nước và quốc tế biết đến quan họ

Đặc trưng

riêng

Nét đặc trưng riêng có của Quan họ mà không loại hình dân ca nào có đó là tục kết chạ giữa các làng Quan họ

cổ Các bọn Quan họ kết chạ với nhau được truyền từ đời

Những năm qua, nhiều làng Quan họ khôi phục lại tục kết chạ

này sang đời khác, gắn bó keo sơn như anh em ruột thịt Lối chơi Quan họ được thể hiện rõ nét nhất của các bọn Quan họ kết chạ là khi có hội hè, đình đám, gia đình có việc mời nhau sang chơi

Địa điểm

biểu diễn

Xưa, các địa điểm chơi Quan họ thường là ở sân nhà, trước cửa đình chùa, dưới gốc

đa, trên thuyền hay ở dưới bến nước

Quan họ mới được biểu diễn trên sân khấu, trong các sinh hoạt cộng đồng Tết đầu xuân, lễ hội, hoạt động du lịch

và vươn ra ở nhiều nơi, đến với nhiều thính giả ở các quốc gia trên thế giới

Độ chuyên

nghiệp hóa

Quan họ xưa với những quy định nghiêm ngặt, khắt khe đòi hỏi liền anh, liền chị phải am tường tiêu chuẩn, tuân theo luật lệ Điều này giải thích lý do người dân Kinh Bắc thích thú "chơi Quan họ", không phải là "hát Quan họ" Quan họ truyền thống không

có nhạc đệm, từ đó người ca quan họ có thể phô diễn được chất giọng và kỹ thuật hát phức tạp của mình và chủ yếu hát đôi giữa liền anh và liền chị vào dịp lễ hội xuân thu nhị

kỳ ở các làng quê

Trước kia ca quan họ chỉ

có bọn quan họ hát đối đáp với nhau, thưởng thức giọng ca của nhau mà thôi

Đó là tiền đề để quan họ chuyển mình từ một thú chơi nghệ thuật thuần túy, tao nhã thành một sản phẩm nghệ thuật nhằm phục vụ, đáp ứng thị trường cung - cầu, ngày càng có tính ổn định Giờ đây, hầu khắp mọi sinh hoạt ca hát quan họ chỉ chủ yếu để biểu diễn thuần túy, rất hiếm thấy trường hợp hát chơi

Người hát quan họ ngày nay đương nhiên là diễn viên, được thể chế hóa - công nhận vai trò chuyên nghiệp để phục

vụ khán giả Phàm đã lên sân khấu thì phải diễn - tức tạo dựng - đóng giả mọi cảm xúc

để phục vụ trình thức sân khấu Thế nên ngay từ đầu, các diễn viên đoàn quan họ bắt

Quan họ không chỉ đơn thuần là một loại hình giải trí

mà là một thú chơi bác học, tao nhã, tài hoa của người xưa

đầu phải tập phong cách đi đứng, liếc mắt tình tứ trao duyên, mặc dù đó là điều không bao giờ có trong cổ truyền

Những canh hát được tạo dựng để đãi khách khi nhà có tiệc khao, cũng phải trả thù lao cho người hát Và như thế, ngày nay, nếu chúng ta muốn nghe một canh hát quan họ thì

có thể tổ chức dễ dàng với một khoản thù lao xác định

Về hình

thức hát

quan họ

Quan họ truyền thống không có nhạc đệm và chủ yếu hát đôi, đôi nam ca đối đáp với đôi nữ (hát hội, hát canh) và hát tốp ca, cả tốp nam ca đối đáp cùng cả tốp nữ (Hát chúc, mừng, hát thờ)

Quan họ mới hình thức biểu diễn phong phú hơn, bao gồm cả hát đơn, hát đôi, hát tốp, hát có múa phụ họa…

Trang

phục

Trang phục Quan họ ở đây được hiểu một cách tổng thể những gì mà các liền anh, liền chị sử dụng và hoá trang trong khi sinh hoạt và biểu diễn Quan họ Như vậy, ngoài quần, váy và áo, còn có khăn, thắt lưng, nón, dây xà tích

Cho tới nay, mặc dù dưới những tác động của những xu hướng hiện đại hóa trong trang phục nói chung, trang phục của người Quan họ cũng đã có những biến đổi ít nhiều, đặc biệt là chất liệu vải, màu sắc

và cả sự giản lược một vài thứ khác nữa

Lề lối của

bài quan

họ

Lề lối của các bài hát quan họ cổ thường được hát ở nhịp độ chậm, bài bản, có nhiều tiếng đệm, lời phụ với

Các liền anh, liền chị trong các CLB Quan họ hiện nay vẫn duy trì hát đủ 5 chặng

lề lối cơ bản: La rằng, tình

kỹ thuật hát vang, rền, nền, nảy, ngắt, rớt… Vì thế, không cần nhạc đệm, không cần tăng

âm nhưng lời ca vẫn vang xa

dù là trong những lễ hội đông người

tang, cây gạo, bạn kim lan, cái ả Vẫn còn những nghệ nhân

có thể trình diễn Quan họ cổ nguyên bản, không cần nhạc đệm, không cần micrô, nhưng Quan họ đã, đang phát triển theo chiều hướng hiện đại Đây được coi là sự thành công trong công tác gìn giữ, phát huy giá trị dân ca Quan họ cổ Bắc Ninh

Cách gọi

dân ca

quan họ

Trước kia người ta chỉ dùng từ chơi quan họ hoặc ca quan họ, chứ không dùng từ hát

Từ sau năm 1920, từ hát quan họ cũng được sử dụng một cách rộng rãi hơn

Số làng

quan họ

Ban đầu chỉ có 49 làng quan họ gốc

Nay đã được lan rộng thành 67 làng quan họ

III CÁC GIẢI PHÁP BẢO TỒN VÀ ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN

QUAN HỌ BẮC NINH.

Thách thức với dân ca quan họ Bắc Ninh hiện nay

Tuy nhiên, cùng với xu thế giao lưu và tiếp biến văn hóa, hiện nay Dân ca Quan họ Bắc Ninh hiện đang phải đối mặt với những khó khăn trong xu thế toàn cầu hóa với sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ truyền thông, sự du nhập của nhiều nền văn hóa, dễ làm mối quan tâm của người dân, nhất là giới trẻ bị mai một nếu không có giải pháp đồng bộ, mạnh mẽ và hiệu quả

Đội ngũ nghệ nhân quan họ cổ tuổi ngày càng cao, trong khi lớp nghệ nhân kế tiếp chưa nhiều

Các cá nhân, tổ chức tâm huyết với sự nghiệp văn hóa không phải lúc nào cũng được hỗ trợ, tôn vinh kịp thời

Các chính sách xã hội hóa chưa đủ thiết thực để kịp thời hỗ trợ các tập thể,

cá nhân tham gia thực hành nghệ thuật truyền thống hay đầu tư gắn kết chặt chẽ

di sản với phát triển kinh tế đảm bảo hài hòa lợi ích các chủ thể

Các giải pháp bảo tồn:

Về truyền thông:

Gắn quan họ với du lịch cộng đồng:

Du lịch cộng đồng là một cụm từ được nhắc đến nhiều trong hiện nay, khi

mà các hình thức du lịch đang dần làm cạn kiệt nguồn tài nguyên vốn có và phá

vỡ những giá trị tự nhiên nhân văn Khi gắn quan họ với du lịch cộng đồng, những người say mê và hát giỏi quan họ trong làng sẽ tới biểu diễn quan họ cho khách du lịch thưởng thức Qua đó, tuyên truyền và giữ gìn những giá trị tốt đẹp của quan họ

Vinh danh các nghệ nhân quan họ

Mỗi nghệ nhân là một bảo tàng sống về những giá trị di sản văn hóa của mỗi vùng quê, mỗi tộc người Những nghệ nhân quan họ đã phần nào thể hiện được vai trò của mình trong việc bảo tồn và phát huy các giá trị truyền thống

Đó là những cuộc truyền dạy cho các thế hệ trẻ trong làng, cho học sinh trường Trung cấp văn hóa nghệ thuật Bắc Ninh…Việc nghệ nhân tham gia vào công việc dạy quan họ đã tạo được nhiều cảm hứng, sự yêu thích của người đi học

Có thể thấy rằng, việc tặng danh hiệu nghệ nhân cho những các nhân đóng góp vào việc giữ gìn, phát huy văn hóa đã ảnh hưởng không nhỏ tới cộng đồng

Nghiên cứu và quảng bá các giá trị quan họ

Từ lâu, quan họ đã trở thành niềm tự hào của con người Bắc Ninh, nói đến Bắc Ninh là người ta nghĩ ngay tới quan họ, cũng bởi các phương tiện truyền thông đã làm rất tốt việc quảng bá này Nếu tra trên Google từ khóa “Quan họ Bắc Ninh” chúng ta sẽ thấy được hàng ngàn kết quả chỉ trong vòng vài giây, đây là một con số tương đối lớn Nó là sự tổng hợp của hàng trăm bài nghiên cứu, hàng nghìn bài báo, và rất nhiều những nhận định khác nhau về quan họ

Vì thế, người quan họ đã tìm thấy tiếng nói chung của mình, họ tập hợp nhau, chia sẻ tình yêu quan họ trên nhiều diễn đàn mạng xã hội, đặc biệt là Facebook Trên các trang mạng xã hội, quản trị viên thường xuyên đăng những lời ca quan

họ, ảnh đi hát của các thành viên, những video hát quan họ Họ cố gắng tạo ra một tranh luận sôi nổi trên diễn đàn về cách thức giữ gìn quan họ, tiêu biểu là ý tưởng tổ chức một cuộc gặp mặt giữa những người yêu thích quan họ Việc truyền bá này đã được Đài truyền hình Bắc Ninh tiếp sức đã khiến cho họ trở nên nổi tiếng hơn trong cộng đồng mạng cũng như cuộc sống đi biểu diễn của mình Qua đó, ta thấy được khả năng truyền bá các giá trị quan họ Bắc Ninh đến với mọi người là rất lớn

Tổ chức các cuộc thi, hội diễn Quan họ nhằm đưa những giá trị đặc sắc, nhân văn của dân ca quan họ Bắc Ninh thấm sâu vào đời sống văn hóa tinh thần của nhân dân Ban giám khảo gồm nhiều nghệ nhân nổi tiếng từ các làng quan

họ

Thành phố cần tăng cường chỉ đạo các địa phương tăng cường công tác quản lý, hướng dẫn và tạo điều kiện để các đơn vị, câu lạc bộ văn nghệ tổ chức

đa dạng hoạt động bảo tồn di sản văn hóa Quan họ Hàng năm, mỗi phường phát triển từ 1-2 câu lạc bộ quan họ, phấn đấu toàn thành phố có khoảng 40 câu lạc

bộ quan họ thực hành vào năm 2025; tiếp tục duy trì các hoạt động giao lưu giữa các làng kết chạ, định kì tổ chức “Canh hát Quan họ đêm rằm” tại nhà chứa; tổ chức Liên hoan các câu lạc bộ quan họ, biểu diễn Quan họ trên thuyền,

…

Hợp tác với các hãng du lịch quảng bá nét đẹp của hình ảnh con người và quan họ Bắc Ninh, đưa du lịch quan họ trở thành một trong những loại hình du lịch đắt khách nhất

Về nhận thức:

Tổ chức các câu lạc bộ quan họ

Trong bối cảnh hiện nay, đã có nhiều chính sách được ra đời một cách ồ ạt

từ trung ương đến địa phương với kỳ vọng bảo tồn, phát huy văn hóa quan họ Nhiều câu lạc bộ quan họ đã được thành lập trong bối cảnh ấy Các câu lạc bộ được thành lập thể hiện sự tiếp nối truyền thống có kế hoạch của chính quyền địa phương và những người đam mê quan họ Việc thành lập các câu lạc bộ văn hóa để giữ gìn bản sắc địa phương luôn là một chính sách được các cơ quan quản lí ở Việt Nam quan tâm Câu lạc bộ như là một cánh tay đắc lực trong kế hoạch tuyên truyền, quan lí văn hóa của địa phương Khi mà những phong tục trong chơi quan họ đã dần bị mai một theo thời gian thì câu lạc bộ quan họ là nơi lí tưởng của những người đam mê môn nghệ thuật này

Xây dựng tiếng nói của cộng đồng về việc bảo tồn quan họ

Xung quanh vấn đề bảo tồn và phát huy giá trị quan họ đã xảy ra nhiều cuộc tranh luận, nhiều giải pháp đề xuất nhằm bảo tồn, phát huy, lan tỏa giá trị

di sản văn hóa phi vật thể này sâu rộng hơn nữa Quan điểm bảo tồn di sản văn hóa theo khuynh hướng phát triển bền vững, tôn trọng tiếng nói của cộng đồng

chủ thể là một hướng đi nhiều triển vọng Ở đây, người dân có quyền quyết định việc bảo tồn, giữ gìn văn hóa của họ với những hành động có sự hỗ trợ của chính quyền địa phương Các chính sách khuyến khích xây dựng tiếng nói cộng đồng trong việc bảo tồn quan họ là một động lực để phát huy tốt giá trị của di sản

Việc nâng cao nhận thức của người dân về giá trị của quan họ là một ý kiến có nhiều sự đồng thuận từ cộng đồng Đối với thế hệ thanh niên, họ sinh ra

và lớn lên trong thời gian quan họ tàn lụi nên những cảm nhận, hiểu biết của họ

về quan họ cũng ít đi Bên cạnh đó, cần tổ chức thêm các lớp kĩ năng hát quan

họ cho trẻ con và các cuộc thi hát chọn người tài Cách xây dựng tiếng nói của cộng đồng về việc bảo tồn quan họ rất quan trọng trong việc nghiên cứu bảo tồn

di sản văn hóa quan họ Có thể thấy rằng, việc nghệ nhân tham gia vào công việc truyền dạy quan họ tại các khóa học cho các em nhỏ sẽ tạo được nhiều cảm hứng, sự yêu thích cho những người đi học

Bên cạnh đó, việc xây dựng tiếng nói của thế hệ trẻ trong bảo tồn quan họ cũng rất quan trọng Để một di sản có thể sống trong cộng đồng và trở thành tài sản của cộng đồng thì việc truyền dạy, giáo dục sự yêu thích cho thế hệ trẻ là một công việc cần thiết

Tổ chức truyền dạy quan họ tại cộng đồng

Một trong những vấn đề đáng được lưu tâm khi bảo tồn và phát huy các giá trị quan họ là truyền dạy Ngày nay, việc truyền dạy quan họ vẫn còn duy trì trong một số ít gia đình có truyền thống chơi quan họ lâu đời Ở đó, con cháu được giáo dục lối chơi của các cụ Nhưng có một đặc điểm chính là việc truyền dạy trong gia đình hiện nay dường như chưa tạo được hứng thú với thế hệ trẻ Khi mà không gian thực hành sinh hoạt quan họ đã thay đổi, những thế hệ sau khó tiếp nhận được hết những lề lối, cách thực hành trong cuộc sống của mình Trong truyền thống, gia đình là cái nôi nuôi dưỡng và truyền dạy quan họ cho thê hệ sau Nhưng kể từ khi quan họ truyền thống bị mai một và bước vào con đường chuyên nghiệp hóa thì vai trò của gia đình trở nên mờ nhạt Trong các làng quê quan họ hiện nay, việc truyền dạy tại gia đình không những mang nhiều hiệu quả khi mà vai trò của nhà nước, nhà trường càng thể hiện rõ Đây là một xu hướng tất yếu của di sản văn hóa trước đây, khi vai trò của nhà nước đang làm lu mờ đi tính gia đình, tính cộng đồng làng xã trong chính bản thân các di sản Ở các gia đình hiện nay, những người am hiểu quan họ rất ít, nếu có thì họ dường như coi đó là việc truyền đạt của cộng đồng Hoặc họ cho rằng đó

là công việc mất thời gian và không phù hợp với thế hệ trẻ Quan họ giờ đã trở