SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM KĨ THUẬT LÊN LỚP ĐỂ DẠY TỐT MỘT TIẾT KỂ CHUYỆN Ở LỚP 4 – 5

Trong cuộc sống sinh hoạt của xã hội loài người , không những trẻ em mà thậm chí cả người lớn cũng thích được nghe Kể chuyện . Sở dĩ như vậy vì kể chuyện là một hình thức thông tin nhanh gọn , truyền cảm bằng ngôn ngữ . Mặc dù đã có những phương tiện thông tin đại chúng như ti vi , đài phát thanh , rađiô , cát sét , người ta vẫn thích nghe nói nói chuyện trực tiếp bằng lời .

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

KĨ THUẬT LÊN LỚP ĐỂ DẠY TỐT MỘT TIẾT KỂ CHUYỆN

Ở LỚP 4 – 5

A/ ĐẶT VẤN ĐỀ

Trong cuộc sống sinh hoạt của xã hội loài người , không những trẻ em mà thậm chí

cả người lớn cũng thích được nghe Kể chuyện Sở dĩ như vậy vì kể chuyện là một hình

thức thông tin nhanh gọn , truyền cảm bằng ngôn ngữ Mặc dù đã có những phương tiện thông tin đại chúng như ti vi , đài phát thanh , rađiô , cát sét , người ta vẫn thích nghe nói nói chuyện trực tiếp bằng lời

Hồ Chí Minh thường dạy : “ Tiếng nói là thứ của cải vô cùng lâu đời và vô cùng quý báu Chúng ta phải biết quý trọng nó , giữ gìn nó , phát triển nó” Nhờ có tiếng nói

và lao động mà con người đã thoát hẳn đời sống loài vật , vươn lên làm chủ bản thân ,

làm chủ xã hội , làm chủ thiên nhiên Như vậy Kể chuyện là nhu cầu của cuộc sống , cho

dù đó là cuộc sống trong xã hội hiện đại đi nữa

Trong nhà trường Tiểu học , Kể chuyện là một nhu cầu thiết yếu của lứa tuổi học

sinh nhỏ Từ tuổi lên ba bập bẹ nói , các em đã thích nghe kể chuyện Đến tuổi Mẫu giáo , nhu cầu cần nghe kể chuyện lại tăng lên nhiều Kể chuyện và thơ ca là hai môn quan trọng ở các trường Mẫu giáo hiện nay Bước vào tuổi học sinh Tiểu học , nhu cầu nghe

Kể chuyện vẫn không hề giảm mà lại tiếp tục tăng thêm Tại sao vậy ? Những truyện kể

là một trong những hình thức nhận thức thế giới của các em , giúp các em chính xác hóa những biểu tượng đã có về thực tế xã hội xung quanh , từng bước cung cấp thêm những khái niệm mới và mở rộng kinh nghiệm sống cho các em Những tác phẩm ấy giúp các

em xác lập một thái độ đối với các hiện tượng của đời sống xung quanh

Nhiệm vụ cơ bản của phân môn Kể chuyện ở Tiểu học là bồi dưỡng thêm tâm hồn ,

đem lại niềm tin , trau dồi vốn sống , vốn văn học , phát triển ngôn ngữ và tư duy cho trẻ Sẽ nghèo nàn đi mất bao nhiêu khi mà trẻ em không được tiếp xúc với truyện , dặc biệt

là kho tàng truyện cổ dân gian trong sáng và sinh động Như vậy nhiệm vụ giáo dục ,

giáo dưỡng của phân môn Kể chuyện lại trở nên đa dạng , phong phú Dạy tốt một tiết

Kể chuyện , giáo viên sẽ tạo điều kiện tốt cho sự phát triển năng khiếu ở học sinh , tạo điều kiện ươm mầm cho những nhân tài mai sau Đó cũng là một mặt trong xây dựng nhân cách con người mới , con người của thời kì công nghiệp hóa, hiện đại hóa

Đối với học sinh lớp 4 – 5 , dạy kể chuyện là một quá trình giáo viên dẫn dắt học sinh thuộc truyện , nhớ truyện và kể lại được truyện bằng ngôn ngữ của mình Dạy Kể chuyện ở đây cũng là quá trình giáo viên hướng dẫn tổ chức các hoạt động của học sinh

về phân môn Kể chuyện

Nhận thức được tầm quan trọng của phân môn Kể chuyện như trên , trong suốt 3 năm học vừa qua bản thân tôi đã tiến hành thực hiện một số biện pháp nhằm giảng dạy tốt phân môn Kể chuyện góp phần giáo dục học sinh một cách toàn diện Qua 3 năm thực hiện , tôi đã đạt được một kết quả khả quan , lớp tôi luôn có học sinh đạt giải trong các cuộc thi Kể chuyện cấp trường , cấp huyện Các em cũng năng động , mạnh dạn hơn trong học tập Nhận thấy trong thực tế , nhiều giáo viên chưa thấy được ảnh hưởng tích

cực của phân môn Kể chuyện đối với các môn học khác , luôn coi Kể chuyện là môn phụ

vì vậy tôi xin đưa ra một số kinh nghiệm của bản thân về “ Kĩ thuật lên lớp – dạy tốt một tiết Kể chuyện ở lớp 4 – 5” để các đồng nghiệp cùng tham khảo

B/ NỘI DUNG VÀ BIỆN PHÁP GIẢI QUYẾT

I/ Qúa trình phát triển kinh nghiệm

Giờ Kể chuyện có liên quan đến nhu cầu nghe kể chuyện của trẻ em , góp phần hình thành nhân cách , đem lại những cảm xúc thẩm mĩ lành mạnh cho tâm hồn học sinh

Kể chuyện có sức mạnh riêng trong việc giáo dục trẻ , sức mạnh này bắt nguồn từ sức mạnh của công cụ mà môn Kể chuyện sử dụng Nhờ có truyện , đặc biệt là những truyện

cổ tích mà trẻ em nhận thức được thế giới không chỉ bằng trí tuệ mà bằng trái tim , truyện cung cấp cho trẻ những hiện tượng đầu tiên về chính nghĩa và phi nghĩa , là ngọn nguồn phong phú và không có gì thay thế được để giáo dục tình yêu Tổ quốc Đây cũng là phân môn mà các em rất thích học Tuy thế nhưng có một thực tế là từ lớp Một đến lớp Bốn – Năm , các em được nghe rất nhiều truyện nhưng khi được yêu cầu kể lại thì các em chẳng nhớ được bao nhiêu , có nhớ thì cũng chỉ một vài chi tiết không đầu không cuối Hãn hữu mới có một vài em nhớ được trọn vẹn một câu chuyện xong khả năng diễn đạt khi kể của các em lại rất kém Tại sao vậy ? Qua tìm hiểu và thực tế giảng dạy tôi nhận thấy có những nguyên nhân dẫn đến hiện trạng này là :

+ Phân môn Kể chuyện dường như bị coi là một phân môn phụ và cho đến nay vị trí phân môn này vẫn chưa dược coi trọng đúng mức

+ Sự đầu tư nghiên cứu , xây dựng một tiết Kể chuyện trên lớp của giáo viên còn hạn chế Giáo viên thường thay thế tiết Kể chuyện bằng tiết đọc truyện

+ Giáo viên chưa tự bồi dưỡng , nâng cao tiềm lực sư phạm và nghệ thuật dạy Kể chuyện

Để khắc phục những nguyên nhân đã làm ảnh hưởng đến hứng thú học Kể chuyện của học sinh như trên , bản thân tôi đã áp dụng những biện pháp thực hiện sau :

II PHƯƠNG PHÁP VÀ KỸ THUẬT LÊN LỚP Ở PHÂN MÔN KỂ CHUYỆN :

1 Tìm hiểu phương pháp dạy đặc trưng của phâ môn Kể chuyện :

Tôi thấy rằng phân môn Kể chuyện như tên gọi , nó sẽ có đặc trưng là kể chứ không

phải là đọc là giảng , là làm bài tập Cụ thể hơn , đó là phân môn dạy học mà người giáo viên bằng ngôn ngữ của chính mình kể lại cho học sinh nghe truyện và học sinh sau khi nghe giáo viên kể sẽ tập kể lại bằng ngôn ngữ của mình Cũng như nhiều phân môn khác

, phân môn Kể chuyện sử dụng phương tiện chính là lời nói hay gọi là ngôn ngữ Cũng

có lúc người giáo viên làm việc với sách truyện đọc , với bảng đen , với tranh ảnh và hiện

vật minh họa nhưng cái cốt yếu đó là phương tiện lời nói Theo N V Savin: “ Lời nói của giáo viên là một công cụ dạy học dễ hiểu nhất và phổ biến nhất Khi nắm được cách sử dụng lời nói , giáo viên làm cho những khái niệm và tư tưởng trừu tượng nhất cũng trở thành dễ hiểu đối với trẻ Nhờ lời nói , giáo viên có thể khiêu gợi trong ý thức các em những bức tranh rõ ràng của quá khứ , tương lai tuyệt đẹp của nhân loại : cấu tạo của vũ trụ Lời nói làm tích cực trí tưởng tượng , trí nhớ , tình

cảm của học sinh Ở giai đoạn học tập đầu tiên khi các em còn chưa học được cách

sử dụng sách , lời nói dường như là công cụ duy nhất để nhận thức thế giới ”

Kể chuyện là phân môn dạy học sử dụng lời nói nên nó cũng rất phức tạp và khó

Đã có không ít giáo viên thường xa rời đặc trưng cơ bản này và thay thế tiết Kể chuyện

bằng tiết đọc truyện Điều đó làm giảm đi rất nhiều hiệu quả của tiết Kể chuyện vì Kể khác với Đọc Kể vì mang sắc thái ngôn ngữ riêng của người kể nên dễ gây sự chú ý của

người nghe Kể có thể dừng lại , kể chậm , tô đậm hoặc đặt câu hỏi giữa chừng và tự trả lời , khắc sâu tình tiết cốt truyện , làm cho người nghe có điều kiện theo dõi được nhân vật , được tình tiết và cốt truyện , khác với đọc , chỉ nghe thoảng qua khó ghi nhớ lại Kể

có thể biểu lộ tình cảm yêu ghét , buồn , vui nên dễ được sự đồng cảm của người nghe

Và khác hẳn với mọi phân môn dạy học khác , kể có tác dụng truyền cảm ngay tức khắc ,

có hiệu quả tại chỗ và rõ ràng chứ không đợi học sinh về nhà học bài , ôn luyện làm bài tập mới rõ kết quả

Nhưng phương pháp đặc trưng này có được quán triệt hay không thể hiện rõ rệt nhất trong kĩ thuật lên lớp của một tiết kể chuyện

2 Kĩ thuật lên lớp một tiết Kể chuyện

Phân môn Kể chuyện có các bước lên lớp riêng , theo đúng quy định dư phạm Sau đây là những bước đi cụ thể của một tiết Kể chuyện mà tôi đã thực hiện :

a Chuẩn bị của giáo viên:

Chuẩn bị của giáo viên thường diễn ra trước tiết lên lớp một vài ngày thậm chí một hai tuần Thực ra thì số tiết chuẩn bị ở nhà có thể tăng nhiều hơn tùy theo trình độ nghề nghiệp và năng lực thực tế của giáo viên Lao động của người giáo viên ở bước chuẩn bị này thường là thầm lặng và ít được tính đến , song thật ra có tính quyết định cho sự thành công của một tiết lên lớp Và điều này đã trở thành một chân lí : Không có sự chuẩn bị công phu chu đáo không thể có tiết dạy thành công được

Sự chuẩn bị của giáo viên bao gồm những công việc sau:

 Đọc truyện , tìm hiểu thâm nhập truyện

Đây là khâu cơ bản đầu tiên của Kể chuyện Để có thể kể được , kể có nghệ thuật

, hấp dẫn , rõ ràng , hơn ai hết giáo viên phải là người thuộc truyện , nắm vững tình tiết cốt truyện , hiểu cặn kẽ ý nghĩa bài học rút ra từ truyện Đối với truyện của lớp 4 năm nay hầu hết là truyện mới ,nhưng ngay cả đối với những truyện đã quen thuộc , việc đọc truyện vẫn là cần thiết Vì sao vậy ? Vì có đọc truyện mới biết được nội dung của truyện

từ đầu đến cuối , mới làm quen với nhân vật , với tình huống của truyện

Song đọc truyện cũng phải có phương pháp Tôi rút ra hai phương pháp đọc là :

- Đọc thầm

- Đọc thành tiếng

Lúc đầu tôi đọc thầm toàn bộ truyện ,sau đó đọc to thành tiếng có kết hợp ngữ điệu phù hợp để tìm giọng điệu chuẩn Đọc truyện thành tiếng còn tạo điều kiện kiểm tra khả năng nghệ thuật phát âm thực tế của mình Việc đọc truyện kể còn biểu hiện được sắc thái ngôn ngữ của các nhân vật khác nhau , ngôn ngữ đối thoại theo tâm trạng nhân vật

VD: Truyện “ Những chú bé không chết” hấp dẫn ở phần đối thoại , giáo viên cần có giọng kể phù hợp với mức độ diễn biến câu chuyện Giọng tên sĩ quan lúc đầu hống hách ,sau ngạc nhiên , kinh hãi đến hoảng loạn; còn câu trả lời của các chú bé du kích ; dõng dạc, kiêu hãnh

Khi đọc truyện , cũng thường dừng ở những chỗ cần thiết để tìm hiểu rõ từng tình tiết , từ ngữ của truyện , lược ghi ra nháp những tình tiết chính để thấy rõ cả mạch truyện

và khi kể không bỏ sót Cũng trong quá trình đọc truyện tôi tìm hiểu những chú giải của

từ ngữ , địa danh , tên nhân vật , ý nghĩa của truyện và bài học rút ra từ truyện để có thể định hướng cho học sinh

 Kế hoạch bài dạy

Không như kế hoạch bài dạy các môn học khác , kế hoạch bài dạy phân môn Kể chuyện gần với thiết kế một tiết lên lớp nhiều hơn là nội dung bài giảng Ngoài các mục đích giáo dục , giáo dưỡng như thường thấy thì kế hoạch bài dạy tiết Kể chuyện không

đi kĩ vào nội dung truyện mà đi nhiều về mặt phương pháp va cách điều khiển học sinh

kể chuyện

Cũng có thể ghi tỉ mỉ các câu hỏi cần gợi mở , các tình huống cần lưu ý , các học sinh cần được kiểm tra hoặc ghi rõ thời gian cho từng bước tiến hành như sau:

- Ổn định : 1 phút đầu

- Kiểm tra bài cũ : 5 – 6 phút ( HS kể lại truyện ở tiết trước và GV giới thiệu truyện mới )

- GV kể 2 đến 3 lần trong vòng 8 – 10 phút

- Hướng dẫn HS kể : 5 phút

- Còn 15 – 20 phút cuối cho HS kể chuyện

Giáo viên cần dự kiến các biện pháp bổ sung để bằng bất cứ giá nào cũng tạo điều kiện cho các em hưởng trọn vẹn yêu cầu của tiết Kể chuyện

b Các bước lên lớp của một tiết Kể chuyện :

Quá trình lên lớp được tính đến từ khi giáo viên bắt đầu tiết Kể chuyện Quá trình

này cũng phản ánh một phần trong kế hoạch bài dạy của mỗi giáo viên

1 Ổn định lớp , kiểm tra truyện kể lần trước

Quá trình này không nên kéo dài quá vì kéo dài thời gian chờ đợi , căng thẳng của học sinh , giáo viên cần nói những câu ngắn , gợi hứng thú tò mò của học sinh với truyện sắp kể Việc kiểm tra truyện cũ không nên làm theo phương pháp chiếu lệ mà qua đó cần kiểm tra nhận thức và tình cảm của học sinh Có thể gọi một hai em học sinh nói lại tên truyện , tên nhân vật , một vài tình tiết chính , một chút ý nghĩa của truyện Sau đó bằng một số câu chuyển tiếp ngắn đã chuẩn bị sẵn , giáo viên nêu tên truyện sẽ kể và viết tên truyện đó lên bảng

2 Giáo viên kể

Theo kinh nghiệm của tôi thì để lôi cuốn sự chú ý của cả lớp ngay từ đầu câu chuyện giáo viên nên đứng ở gần bàn học sinh đầu tiên của lớp để kể Nói chung không nên đứng ơ vị trí quá gần hoặc quá xa đối với đối tượng tiếp thu Giọng kể nhỏ nhưng vang , đủ cho cả lớp nghe , kể cả các em ngồi ở bàn cuối Kể rành mạch các tình tiết , ngôn ngữ trong sáng , dễ hiểu Cử chỉ nét mặt phải phù hợp với ngôn ngữ kể chuyện Không nên cường độ hóa cử chỉ và nét mặt , cũng như không bắt chước hoàn toàn các tâm trạng của nhân vật trong truyện

Ví dụ : Không nên bắt chước tiếng cười , tiếng khóc một cách dễ dãi tự nhiên sẽ gây ra

hiện tượng cười đùa vô nguyên tắc Ngừơi giáo viên dù kể bất kì truyện nào cũng nên biết mình chỉ là người kể chứ không phải là người trực tiếp ở trong truyện đó

Trong quá trình kể cần bao quát toàn lớp xem các em học sinh có hoàn toàn tập trung theo dõi câu chuyện không ? Nếu thấy có những hiện tượng thiếu tập trung cần uốn

nắn , điều chỉnh giọng điệu kịp thời Nhìn chung giọng kể vừa phải , trầm ấm là thích hợp nhất với truyện kể

Để học sinh có thể nắm được tình tiết cốt truyện thì ở lần kể thứ hai giáo viên cần

kể chậm , thong thả hơn kết hợp chỉ vào tranh

3 Học sinh kể:

Trước khi bước vào phần học sinh kể , giáo viên cần gợi mở cho học sinh nắm cốt truyện thông qua đàm thoại tại chỗ một số câu hỏi vài học sinh trả lời những câu hỏi đó Giáo viên cần tổ chức cho học sinh tập kể trong nhóm 2 hoặc nhóm 4 trước khi kể trước lớp vì như thế các em có thể giúp đỡ , bổ sung cho nhau Quá trình học sinh tập kể cũng

là một quá trình tịnh tiến , lúc đầu là kể từng đoạn rồi tiến tới kể cả câu chuyện Cần lần lượt gọi tất cả các đối tượng học sinh tập kể vì mục tiêu chính của phân môn Kể chuyện

là rèn kĩ năng giao tiếp , việc rèn kĩ năng kể , kĩ năng nói là rèn cho cả lớp

- Đối với học sinh thuộc truyện , kể hấp dẫn , giáo viên cần khuyến khích , động viên kịp thời Đối với những học sinh kể ấp úng , nói không thành từ thành câu , giáo viên cần kiên trì hướng dẫn , không để cho học sinh xấu hổ , không để cho học sinh đứng trước lớp mà không nói được câu nào Đối với học sinh yếu không tự mình kể được thì giáo viên có thể kể lại tình tiết và yêu cầu các em nhắc lại

Giáo viên cần phát hiện học sinh có năng khiếu để chú ý khuyến khích bồi dưỡng thêm Những học sinh này có thể chất thường nhanh nhạy , có nghệ thuật diễn cảm , có khả năng bắt chước , khả năng đóng hoạt cảnh và chính các em sẽ tạo nên không khí

hứng thú cho tiết Kể chuyện , làm cho lớp hoạt động sôi nổi , thúc đẩy chung cho phong trào học tập Mỗi lớp có thể chọn được từ một đến ba em có năng khiếu và với những dịp

tổ chức thi Kể chuyện , hội diễn , những học sinh này góp một phần quyết định cho sự thành công Thực tế cho thấy rất nhiều diễn viên sân khấu , điện ảnh , các nghệ sĩ ưu tú biểu diễn chuyên nghiệp thường lớn lên từ phong trào thi kể chuyện ở các trường phổ

thông Đó là một trong những hiệu quả cụ thể của việc rèn kĩ năng trong phân môn Kể chuyện

4 Đàm thoại

Việc đàm thoại sau khi học sinh tập kể lại chỉ nên xoay quanh ý nghĩa của truyện

và tính cách một số nhân vật trong truyện Đàm thoại ở tiết Kể chuyện nhằm củng cố , đúc rút ý nghĩa , bài học cuộc sống chứ không như phần luyện tập ở các môn học khác

Từ nội dung tình tiết cốt truyện , từ các nhân vật của truyện thường ghi dấu ấn rất sâu về

ý nghĩa và bài học thiết thực rồi Không nên kéo dài thời gian đàm thoại vì thực tế không

cho phép Quá trình đàm thoại cũng là quá trình củng cố của tiết Kể chuyện

Bước củng cố của tiết Kể chuyện cũng không giống với bất kì bước củng cố của

các môn học khác Giáo viên không nên lúc nào cũng dặn dò những câu đại loại như : “ các em về học lại bài này , chú ý tập kể cho anh chị hoặc các em nhỏ nghe” thường mang nội dung nhàm chán Có thể giáo viên gợi ý “ Tuần này các em đã được nghe cô kể và tập kể một câu chuyện lí thú Tuần sau cô và các em sẽ kể tiếp một truyện lí thú hơn nữa” , như thế sẽ gây được tâm lí chờ đợi ở tiết Kể chuyện tiếp theo Với những câu gợi mở như thế , người giáo viên đã góp phần hình thành được tâm thế có lợi cho người học , người dạy