Bởi vậy, tìm hiểu về góc nhìn giới trong tác phẩm văn học và bộ phim cải biên không chỉ đưa đến các chuẩn mực giới nam tính - nữ tính của nhà văn và đạo diễn mà còn chỉ ra “hệ hình tri
Trang 1F DOSTOEVSKY TRONG DIEN ANH VIET NAM VA
SRI LANKA: PHIM CAI BIEN CO GAI NHU Mi
TỪ GÓC NHÌN GIỚI
LÊ THỊ TUÂN®
Tóm tắt: Các nhà nghiên cứu hiện nay thống nhất rằng, giới (gender) được kiến tạo bởi văn hóa
Bởi vậy, tìm hiểu về góc nhìn giới trong tác phẩm văn học và bộ phim cải biên không chỉ đưa đến các
chuẩn mực giới (nam tính - nữ tính) của nhà văn và đạo diễn mà còn chỉ ra “hệ hình tri thức và những
tương quan quyền lực của một thời đại cụ thể” (M Foucault) - nền văn hóa mà tác phẩm đó thuộc về
Bài viết này tiếp cận truyện vừa Cô gái như mì (1876) của F Dostoevsky và hai bộ phim cải biên Du
dang (Gentle, 2014) ca dao diễn Việt Nam Lê Văn Kiệt, Có em, vang em (With you, Without you,
2012) của đạo diễn Sri Lanka Prasanna Vithanage từ góc nhìn giới: xem xét cách hai đạo diễn ở hai
nền văn hóa khác nhau có cách đọc chuẩn mực giới trong tác phẩm của F Dostoevsky như thế nào;
tái trình hiện nó ra sao trong phim cải biên; những yếu tố nào chỉ phối đến sự dịch chuyển đó; gợi mở
diễn ngôn gì về hiện thực xã hội, chính trị và sắc tộc Từ đó, bài viết khái quát góc nhìn của nhà văn
và các đạo diễn (nam giới) về chuẩn mực, quy phạm giới, đồng thời qua cách đọc mang tính hiện đại
của các đạo diễn cho thầy diễn trình và tính đối thoại của những chuẩn mực, quy phạm giới trong các
bối cảnh văn hóa khác nhau, ở thời đại khác nhau Đó là cách thức khởi tạo và mở rộng ranh giới của
những khả thể trong cách nhìn nhận về giới
Từ khóa: Dostoevsky; Cô gái nhu mì; Diu dàng; Có em, vắng em; nam tính, nữ tính
Abstract: Gender is a category of analysis that is now accepted to be widely influenced by
social, political and ethnic realities of different peoples that condition what Foucault has called
“intellectual paradigms and power relations of a particular era” The paper examines two film
adaptations, With you, Without you (2012) by the Sri Lankan director, Prasanna Vithanaghe, and
Gentle (2014) by the Vietnamese director Le Van Kiet, of Fyodor Dostoevsky’s short story, “A
Gentle Creature” (1876) in order to estimate how cultural perceptions and conditioning influence
representations of gender norms, and generate gender discourses that confirm political, social and
ethnic realities of specific peoples
Keywords: Dostoevsky; A Gentle Creature; Gentle; With You, Without You; masculine; feminine
Glover, Cora Kapla (2009) Nghiên cứu giới chủ trương khu biệt giới tính (sex) và giới (gender), đặt trọng tâm nghiên cứu
Từ đầu những năm 1960 đến nay,
nghiên cứu về giới trở thành mối quan
tâm của nhiều nhà nghiên cứu trên thế b =
giới như Alex Comfort (1963), Robert J 8”der nhu mdt pham tri duge kien tao
Stoller (1968), Kate Millett (1970), Ann 01 van hoa, theo khang định mạnh mẽ
cua Kate Millett “sex thuéc vé sinh vat
a San học, genđer thuộc về tâm lí học, và vì thé
© ThS - Truong Dai học Khoa học Xã hội và Nhân thuộc về văn hóa” [4, tr.14] Cụ thể, về mặt
Email: tuanle.pn90@gmail.com giới tinh sinh học (sex), con người được
Trang 2EF Dostoevsky trong điện ảnh Việt Nam
phân chia thành nam giới, nữ giới và liên
giới tính! Trong khi đó, giới (gender) “sử
dụng như một phạm trù phân tích để vẽ ra
đường phân giới giữa sự khác biệt thuộc
về giới tính sinh học với cách người ta sử
dụng các khác biệt này để thông báo về
hành vi và năng lực, các hành vi, năng lực
ay, dén lượt, lại đượp gán cho các thuộc tính
hoặc “nam tính” hoặc “nữ tính” [5] Giới
tinh là sản phâm của tạo hóa mang tính tự
nhiên, giới là sản phẩm của nền văn minh
con người Theo đó, nam tính (masculine)
hay nữ tính (femininity) là những vai trò
xã hội-văn hóa khắc nhau mà xã hội đặt
vào giới nam và giới nữ Bởi vậy, những
chuẩn mực, quy phạm về chúng cũng dễ
dàng bi tháo dỡ tủy thuộc vào bối cảnh
văn hóa khác nhau/ ở những thời đại khác
nhau Theo M Foucault, “nhimg quy
phạm về nữ tính và nam tính không phải
là một tồn tại có tÍ chất tự nhiên mà là
sản phẩm của diễn ngôn được kiến tạo từ
một he hình tri thức và những tương quan
quyền lực của một thời đại cụ thé” [6] Có
thể thấy, không có một quy chuẩn duy nhất
cho nam tính hay dữ tính, dấu ấn văn hóa
và thời đại tác động tới sự kiến tạo quy
chuẩn giới đó
Trong xã hội truyền thống phương Tây, về bản chất, chuẩn mực, quy phạm
mà văn hóa xã hội đặt vào giới nam và giới
nữ không khác biệt nhiều so với phương
Đông Ở Việt Nam, ảnh hưởng của Nho
giáo dẫn tới quan niệm, nam giới phải
“tam cương, ngũ thường” mạnh mẽ, là trụ
cột gia đình, còn phụ nữ phải “tam tòng tứ
đức”, “công dung ngôn hạnh” Ngày nay,
` Liên giới tính (intefsex) là trạng thái mà một
cá nhân bẩm sinh đã dó kết cấu cơ quan sinh sản
hoặc bộ phận sinh dụẻ không hoàn toàn thuộc về
đặc điểm sinh học của nam hay nữ theo cách hiểu
thông thường
101
trong các nghiên cứu giới, các nhà nghiên
cứu đang nỗ lực giải lưỡng cực định kiến
nam giới (mạnh mẽ, chủ động, lý trí) - nữ
giới (yếu đuối, bị động, tình cảm), nhìn nhận giới (gender) với chuẩn mực đa dạng
hơn Có một thực tế là, nhiều nghiên cứu
ở Việt Nam trước đây đã đồng nghĩa góc
tiếp cận giới với diễn ngôn đặt nữ giới ở
vị thế “nạn nhân”, “giới thứ hai”, đòi tiếng
nói, thể hiện ý thức nữ quyên Chúng tôi
cho rằng, khi tiếp cận từ góc nhìn giới, để
bình đẳng và khách quan, những vấn đề
của nam giới cũng cần được nghiên cứu như nữ giới
Bài viết tiếp cận truyện vừa Cô gái nhu mì? (1876) của F Dostoevsky và hai
bộ phim cai bién Diu dang? (dao diễn Việt Nam Lê Văn Kiệt), Có em, vắng em (đạo
? Cô gái nhu mì được F Dostoevsky nghiền ngẫm
từ năm 1869 nhưng đến 1876 mới hoàn thành
Truyện vừa được in trong tập Nhật ký của một nhà văn (1876) Ở Việt Nam, Cô gái nhụ mì có ba bản dich: Nguoi dan ba nhẫn nhịn của Đức Mẫn trong Tuyển tập truyện ngắn - truyện vừa Dostoevsky; bản dịch Người thục nữ của Dương Đức Nhự dịch
từ bản tiếng Anh của Hogarth (1971); bản dịch thứ
ba của Phạm Mạnh Hùng với nhan đề Cô gái nhu
mì, in chung cùng Những đêm trắng tại Nxb Văn
học, 2017 Trong bài viết, chúng tôi sử dụng bản
dịch của Phạm Mạnh Hùng
> Theo khảo sát của chúng tôi Có gái như mì có 14
phiên bản cải bién: Krotkaya (1960) cua Aleksandr Borisov, Die Sanfte (1964) cia Willi Schmidt, Une femme douce (1969) cia Robert Bresson, Krotka (1969) cia Stanislav Barabas, Lagodna (1985) cia Piotr Dumala, Krotkaya (1987) của Lev Dodin; The Gaze (1990) cia Mani Kaul, Krotkaya (1992) của Avtandil Varsimashvili, Lagodna (1995) của Mariusz Trelinski, Kroykay (2000) của Evgenii Rostovsky, With You, Without You (2012) cua Prasanna Vithanage, Diu dang (2014) cia Lé
Van Kiét, Kletka (2015) cia Ella Arkhangelskaya,
Krotkaya (2017) cia Sergey Loznitsa
* Trong bài viết, chúng tôi khảo sát phim Diu dang
(2014) của Lê Văn Kiệt qua DVD bản quyền của Coco Paris Media và Có em, vắng em (2012).
Trang 3dién Sri Lanka Prasanna Vithanage) tir
góc nhìn giới: xem xét cách hai đạo diễn
ở hai nền văn hóa khác nhau có cách đọc
chuẩn mực giới (gender) trong tác phẩm
của Dostoevsky như thế nào; tái trình hiện
nó ra sao trong phim cải biên; những yếu
tố nào chỉ phối đến sự dịch chuyển đó;
gợi mở diễn ngôn gì về hiện thực xã hội,
chính trị và sắc tộc Từ đó, bài viết khái
quát góc nhìn của nhà văn và các đạo diễn
(nam giới) về chuẩn mực, quy phạm giới
(nam tính và nữ tính), đồng thời với cách
đọc mang tính hiện đại của các đạo diễn có
thể thấy được diễn trình và tính đối thoại
của những chuẩn mực, quy phạm giới
trong bối cảnh văn hóa Nga thế kỷ XIX
và văn hóa Việt Nam, Sri Lanka hiện đại,
đó là cách thức khởi tạo những mới mẻ,
mở rộng ranh giới của những khả thể trong
cách nhìn nhận về giới
1 Nam tính-nữ tính và diễn ngôn về
thử thách tinh thần trong Cô gái nhu mì
của E Dostoevsky
Mối quan tâm của F Dostoevsky là
bản chất con người trong thế giới tỉnh thần
phức tạp “Dostoevsky muôn đi đến tận
cùng chiều sâu của đời sống thánh thiện
cùng với con người Con người thuộc
về chiều sâu vĩnh cửu Và toàn bộ sáng
tác của Dostoevsky là sự trình diễn về
con người” [1, tr.104] Những đặc điểm
nam tính và nữ tính trong tác phẩm của
F Dostoevsky là phương tiện, cách thức
giúp nhà văn khai mở và khám phá sâu sắc
hơn bản diện tỉnh thần con người Bởi vậy,
F Dostoevsky khéng phân chia một cách
lưỡng cực các chuẩn mực, thuộc tính của
nam tính và nữ tính, ông chỉ ra những điều
thuộc về con người trong sự gần gũi và
phức tạp nhất “một cơn lốc tỉnh thần của
những phản tư về số phận con người và ý
nghĩa của tồn tại trong cõi nhân quần” [2,
tr.181] Chính đặc điểm này góp phan thé hién tinh than hién sinh manh mé tac pham cua F Dostoevsky
Gắn liền và phản ánh đời sống của
con người, các tác phẩm nghệ thuật góp phần không nhỏ trong việc tạo dựng và duy trì chuân mực khuôn mẫu giới Trong
thế giới nghệ thuật của F Dostoevsky, từ các tiểu thuyết lớn Tội ác và trừng phat,
Anh em nhà Kazamazov, Chàng ngốc đến các truyện vừa Những đêm trắng,
Cô gai nhu mi, dễ dàng nhận thay motif
tự sự quen thuộc: nhân vật trung tâm là nam giới gặp gỡ một cô gái trẻ có vấn đề (bất hạnh, nghèo khó ), anh ta nảy sinh
sự cảm thương, giúp đỡ, cuối cùng cô gái
hoặc cứu rỗi hoặc phá hủy nhân vật nam
F Dostoevsky đắp bồi vào motif tự sự này những vấn đề tỉnh thần của con người một cách sâu sắc Có thể thấy, mô thức quen thuộc của F Dostoevsky là đặt những tư
tưởng, triết lý lớn của thời đại lên vai nhân
vật nam, giải quyết vấn đề từ góc nhìn của nam giới (vừa là nhân vật nam vừa là tác giả) Nhà văn “quan tâm đến người đàn bà thuần túy như là một thời khắc trong số phận của người đàn ông, trên con đường, của con người” [1, tr.182] Truyện Cô gái
nhu mì không có nhiều nhân vật Nhà văn
xây dựng nhân vật nữ là người vợ nhu mì nghèo khổ, hai bà dì “không mực thước”,
“tom lom” [3, tr.124] voi đàn con nheo nhóc, người nữ giúp việc, trong khi đó, nhân vật nam là ông chủ tiệm cầm đồ,
là người bạn quý tộc tham gia quân ngũ
Xét trên bề mặt hồ sơ nhân vật, nhân vật
nam giới có nghề nghiệp, địa vị cao hơn
nữ giới Đó cũng là đặc điểm chi phối đến
sự biểu hiện của tính nam và tính nữ trong truyện
Cô gái nhu mì gây ám ảnh bởi một thử
thách tỉnh thần trong mồi quan hệ tình yêu
Trang 4EF Dostoevsky trong dién anh Viét Nam 103
|
hơn nhân Gĩc nhìn giới được thể hiện qua
những chuẩn mực nam tính và quyền lực
của nĩ trong tương quan với nữ tính, mà
trong truyện, nam tính biểu hiện qua hình
tượng nhân vật “tơÏ” - vai người chồng và
nữ tính là “nàng” + vai người vợ 6 “tơi”
cĩ các chuân mực nam tinh va nam quyén
theo quan niệm truyền thống: cĩ địa vị
trong xã hội C thượng ú úy giải ngũ từ một
trung đồn xuất sắd, quý tộc dịng dõi” B,
tr.125], làm chủ về kinh tế (chủ tiệm cầm
đồ), là trụ cột đưa fa các quyết định trong
gia đình (ăn uống, đi xem hát ) Thơng
thường, đặc diém nam tinh biểu hiện mạnh
mẽ hơn trong khơng gian xã hội và nữ tính
được biểu hiện nổi bật trong khơng gian
gia đình, nhưng ở đây, vượt ra ngồi gĩc
nhìn thơng thường đĩ, F Dostoevsky kết
hợp một cách tài tình khơng gian xã hội
và gia đình để làm nồi bật vẻ nam tính của
nhân vật Chuân mực nam tính quan trọng
ở “tơi” là danh ì dựi niềm kiêu hãnh Anh
ta bị các bạn đồng nghiệp trong quân ngũ
cười nhạo vì hèn nhát và im lặng (khơng
gian xã hội) nên trả thù bằng cách thể
hiện sự kiêu hãnh, tần được tơn trọng, tơn
thờ của người vợ (khong gian gia dinh)
Chuan muc nam tinh ma Dostoevsky thé
hiện khơng mang tính chất khỏe mạnh,
cường tráng, lực điện mà tập trung vào sức
mạnh tỉnh thần Sự chủ động tạo ra một
cuộc chiến đầu trong im lặng và ngày càng
gia tăng “im lặng già” tạo ra khối cảm, sự
thích thú về sự mạnh mẽ của “tơi” Điêm
mới mẻ thú vị là nhà văn xốy sâu vào
đặc điểm người chồng muốn làm chủ và
kiểm sốt khơng chỉ thẻ xác mà tinh than,
tâm hồn người vợ Anh ta nắm giữ và điều
khiển “cuộc chơi” tâm lý trong mối quan
hệ hơn nhân Đĩ lä sự phơ diễn sức mạnh
quyền lực, vị thế nhàm tính mạnh mẽ nhất
Khi mới gặp, “tơi | chủ động “thử nàng”,
rơi “thử thách nàn|s lân cuơi cùng” Khi
đã kết hơn, “tơi” chủ động kiểm sốt bầu
khơng khí vui vẻ, tình cảm hay lạnh nhạt,
im lặng hay giao tiếp trong gia đình Đặc điểm nam tính và nam quyền biểu hiện ngay trong cách anh ta là người nhìn và thể hiện quyền chủ động lựa chọn cơ gái nhu mì làm vợ Qua ba lần gặp mặt tại tiệm cầm đồ, điều “tơi” ấn tượng khơng phải là
vẻ đẹp về ngoại hình mà chính là vẻ “hiền hậu và nhu mì” [3, tr I 19]; quan tâm tới địa
vị nghèo khĩ, thấp kém của gia đình cơ để
khẳng định “tơi dường như là người ở giới
cao hơn” [3, tr.124] Và khi thấy “nàng” cĩ
đủ điều kiện mong muốn, anh ta hỏi cưới
“nàng” như việc mua một mĩn đồ Người
chồng tự thỏa mãn và thích thú, tự thay
mình “hào sảng”, “cao cả trong con mắt
nàng” [3, tr.120] Khi đĩ, vẻ nam tính biểu hiện qua sự che chở, cứu giúp cơ gái yếu
thế hơn, buộc cơ gái phải tơn trọng, thậm
chí tơn thờ anh ta Ở đây, chính sự biểu
đạt giới (nam tính) được dùng như một thi pháp xây dựng nhân vật Ngay trong thủ pháp kể chuyện, nhà văn đặt câu chuyện vào điểm nhìn của người chồng, đặc biệt, trong vai người chồng, người kể chuyện cũng đầy tính lý trí, anh ta tự đặt câu hỏi, chất van va ty lý giải cho câu chuyện và
cái chết của vợ Nhân vật “tơi” thuộc kiểu
nhân vật “nổi loạn” của F Dostoevsky
Kiểu nhân vật này manh nha từ con người nhỏ bé trong But ký dudi ham, phat trién
và biến đổi tính cách qua nhiều kiểu nhân vật, tiêu biểu là Raskonikov (Tội ác và
hình phạt), Dmittri, Ivan (Anh em nhà Karamazov) F Dostoevsky dùng thủ pháp “song trùng”, “phân liệt nhân cách”
để mơ xẻ và soi chiếu bản dạng nhân vật của chủ nghĩa hiện thực cao cả Bản dạng nam được nhà văn khám phá trong mơi quan hệ với người khác và trong mối quan
hệ với chính bản thân anh ta, thơng qua một hiện thực đữ dội, khơng fĩnh tại ma
Trang 5luôn chuyên động, “chuyên động rực lửa”
trong thế giới tinh thần
Trong tương quan với nam tính,
những chuẩn mực nữ tính được chú ý biểu
đạt Như đã khái quát trong motif tự sự,
F Dostoevsky thường đặt những vấn đề
tư tưởng lớn vào các nhân vật nam giới,
nhưng trong giai đoạn bước ngoặt quan
trọng luôn xuất hiện các nhân vật nữ, khi
đó, nhân vật nữ có chức năng cứu rỗi,
phục sinh hoặc hủy hoại Trong các tác
phẩm, Dostoevsky xác lập chuẩn mực giới
nữ trong cái nhìn về những người phụ nữ
quanh ông, là người mẹ nhẫn nhịn và giàu
yêu thương, là người vợ tảo tần Hơn
giới nào, phụ nữ (người mẹ, người vợ, em
gái ) là mẫu hình Đức Mẹ đồng trinh - tư
tưởng cốt lõi Kito giáo của Dostoevsky
Bởi vậy, cái nhìn người nữ của ông là sự
cảm thông và tôn vinh Dostoevsky thể
hiện góc nhìn đó qua hình tượng “nàng”
trong Cô gái như mì Chuẩn mực nữ tính
của “nàng” biểu hiện trong không gian
gia đình Trong cái nhìn của nam giới,
đó là vẻ nhu mì, hiền hậu, ở thế yếu, bị
động nhưng cũng đầy bản lĩnh, kiêu hãnh
và thách thức Ở nhân vật “nàng”, quy
chuẩn nữ tính vượt ra ngoài giới hạn của
bản dạng nữ thông thường “Nàng” tham
gia vào “cuộc chơi” đầu chọi tâm lý của
“tôi” Đó là cách thức phản kháng lại sự
áp đặt, kiểm soát của nam tính Trên bề
mặt sự kiện, cuộc chiến đấu diễn ra quyết
liệt nhất ở tình tiết khẩu súng, khi “nàng”
chĩa khẩu súng vào thái dương “tôi” và
“tôi” vẫn nằm im Khẩu súng cũng là ẩn
dụ cho vẻ nam tính của nam giới, cũng
vừa hàm nghĩa cho không khí ngột ngạt
mà “tôi” chủ động tạo ra sẽ có lúc bùng
nổ đữ dội Khi sự kiểm soát vượt quá
giới hạn, nàng thể hiện sự phản kháng
mạnh mẽ bằng khao khát được tự do,
muốn vượt thoát ra khỏi sự kìm kẹp đó
Chuẩn mực nữ tính ở “nàng” mang tính
chất quy chuân của nam tính, đó là khát
vọng tự do tư tưởng Nàng phản kháng
bang “trận ốm”, bằng tiếng hát “Khi nàng
cất tiếng hát trước mặt tôi tức là nàng đã quên bằng mắt tôi, - đó là điều rõ ràng và dang sợ” [3, tr.166] Ở đây, motif về sự
cứu rỗi, phục sinh của thiên tính nữ được
biểu hiện Motif này thường thấy trong tác pham cta F Dostoevsky “Nhu Mi la hinh ảnh dep của người phụ nữ có sức mạnh tỉnh thần và niềm tin đạo đức cao cả” 8, tr.190] Chính chuẩn mực kép vừa nhu mì vừa mạnh mẽ, tự do của “nàng” đã thức
tỉnh “tôi” “Tôi đỗ vật xuống chân nàng
[ ] Tôi hôn đôi chân nàng, say mê ngây
ngất và chứa chan hạnh phúc” [3, tr.168]
Tuy nhiên, nhà văn cũng nhận ra rằng, chuẩn mực nữ tính về tự do tư tưởng chưa
phù hợp với tình trạng hỗn loạn xã hội
Bản dạng nữ chỉ đạt được tự do tuyệt đối
khi “đứng lên cửa sổ, đứng thẳng người,
vươn hét tầm vóc trong khung cửa số mở, [ ] ôm ghì bức tượng vào ngực và gieo mình ra ngoài” [3, tr.178] Ở đây, bi kịch
về sự vượt thoát của nàng không được
chứng kiến trực tiếp bởi nam giới, cái chết
của “nàng” hoàn toàn do một nhân vật nữ khác - cô giúp việc thuật lại Bi kịch của người nữ trong việc thể hiện khát vọng tự
do có thể xem là diễn ngôn phản kháng cự
nam quyén F Dostoevsky kién tạo chuẩn mực nữ tính đi trước thời đại với tư tưởng
tự do, nó chưa phù hợp với bối cảnh xã
hội hiện thực Nga thế kỷ XIX
Sự biểu đạt những chuẩn mực giới
(nam tính và nữ tính) trong tác phẩm của
F Dostoevsky mang tam khái quát, tư
tưởng, thế hiện xung quanh các mô thức
lớn về chúa, về thiện-ác, sóng-chết, hạnh
phúc và khổ đau, sỉ nhục và kiêu hãnh,
Trang 6F Dostoevsky trong dién anh Viét Nam
áp bức và phản kháng, mối quan hệ giữa
môi trường và nhân cách, sự tu dưỡng
đạo đức cá nhân qua trạng huông của đời
sống gia đình Ở đây, sức mạnh của nam
giới thể hiện trong việc mang chở các tư
tưởng, triết lí lớn - những tư tưởng “nhận
đường” đặt trong bối cảnh hiện thực Nga
thế kỷ XIX Ngược lại, trong tác phẩm
của Dostoevsky Ý “chang ở đâu có hình
tượng phụ nữ với ý nghĩa độc lập”, họ
“chỉ là đề tài bên trong ở bi kịch của tinh
thần đàn ông, là sự mê hoặc bên trong”
[1, tr.182] Lí giải điều này từ góc nhìn
giới, có thể thấy, trong bối cảnh đó, các
nhà văn lớn như H Tolstoy, A Pushkin, E
Dostoevsky cũng đang tự “nhận đường”
Nam giới có thế mạnh trong việc gánh
chở được những tư tưởng phức tạp,
những khối mâu thuẫn đa chiều kích của
nhà văn, bởi tính If trí, sức mạnh và quyết
liệt của họ Ngược lại, nữ giới vẫn bị coi
là cảm tính, nhu mì, mềm yếu, phù hợp
hơn với không gian gia đình, công việc
nội trợ, chăm sóc con cái
2 Nam tính- -nữ tính và diễn ngôn về hiện trạng bất bình đẳng giới, bạo lực
tình dục trong Dia dàng của Lê Văn Kiệt
Thừa nhận bi 4 ám ảnh bởi thử thách tâm lý trong truyện Cô gái nhu mì của
E Dostoevsky!, đạo diễn Lê Văn Kiệt
cải biên tác phẩm của nhà văn Nga theo
hướng hiện đại hóa trên nền bối cảnh miền
Tây Nam Bộ Việt Nam Những chuẩn
mực giới nhân mạnh thử thách tỉnh thần
được dịch chuyển sang chuẩn mực giới
mang tính hiện thực, tô đậm quy chuẩn
nam tính-nữ tính theo hướng hiện đại của
điện ảnh, phù hợp với đời sống hiện thực,
thêm vào chỉ tiết thú vị về tình dục và nhục
f Chia sẻ của đạo diễn Lê Van Kiét trong bài phỏng
vấn với tác giả bài viết (ngày 18/1/2021)
105
cảm Cách tạo nghĩa đó gợi mở diễn ngôn
về hiện trạng bất bình đăng giới, bạo lực tình dục trong xã hội Việt Nam ở vùng ngoại vi
Dịu dàng lựa chọn bối cảnh hẹp, tập trung vào không gian gia đình Đây là không gian quan trọng, có ý nghĩa hạt
nhân trong xã hội Việt Nam Đạo diễn
nhấn mạnh vào vai trò và vị thế đối lập giữa nam và nữ Ở tuyến nam giới, nhân vật “tôi” được cải tác thành Thiện (Dustin Nguyễn) chủ tiệm cầm đồ hà khắc, gia trưởng, người bạn trong quân ngũ của
“tôi” cải tác thành người thầy giáo dạy nhạc trong nhà thờ Điều đặc biệt, ở tuyến nam giới, nhân vật Nam bán thịt heo nhếch nhác, dơ dáy được thêm vào
để nhấn mạnh đời sống vật chất và tỉnh thần con người vùng dân đã, thôn quê
Ở tuyến nhân vật nữ, đạo diễn xây dựng
nhân vật “nàng” thành Linh (Thanh Tú), giữ lại nhân vật hai bà dì và người giúp việc Tất cả được xây dựng theo hướng bộc trực, tự nhiên hơn
Những chuẩn mực của vai nam tính theo trật tự truyền thống trong gia đình
Việt được nhân mạnh Điều thú vị là, đặc
điểm đó không chỉ là sản phẩm của ngữ
cảnh văn hóa, ý thức hệ, lịch sử; nó còn được thể hiện như một bản năng sinh học
của giới Sự thể hiện nam tính mạnh mẽ nhất là khả năng kiểm soát, che chở cả
về vật chất và tâm hồn của người nữ Trụ cột gia đình, gia trưởng, làm chủ kinh tế
là những biểu hiện nam tính truyền thống
Nhân vật Thiện cưới Linh sau khi đã dò xét và thấy được khả năng thể hiện vai trò,
vị thế cao hơn cô Anh ta như tìm được con
môi để thỏa sức phô diễn sức mạnh của sự
cứu giúp, che chở Cô gái càng nghèo khó, khổ sở thì càng tôn lên đặc điểm nam tính của Thiện
Trang 7Motif bữa ăn được điện ảnh hóa và
thể hiện tính chất gia trưởng, hà khắc của
người chồng Bữa ăn giữa người chồng và
vợ trong phim bao trùm bởi không khí căng
thắng và đầy tính tôn ti, trật tự từ việc sắp
xếp chỗ ngồi, thức ăn, cách trò chuyện
Bữa ăn trong không gian sắc lạnh của ngôi
nhà, với ánh sáng vàng trắng đối lập làm
nỗi bật sự mat giao tiép, thiéu kết nối của
đôi vợ chồng lệch pha về tuổi tác, địa vị,
đức tin Đạo diễn nhân mạnh bầu không
khí bí bách đến ngột ngạt mà người chồng
chủ động tạo ra: không trò chuyện, không,
giao tiếp, tất cả là sự im lặng và một cuộc
chiến dữ dội diễn ra trong tâm lý nhân vật
Có thể thấy, về cơ bản, đạo diễn Lê Văn
Kiệt giữ lại ý đồ, tư tưởng của văn bản
nguồn, bởi vậy các chuẩn mực về nam tính
và nữ tính mang tính truyền thống được
biểu đạt, tuy nhiên, các chuẩn mực này
được gia tăng tính chất hiện thực và gai
góc của đời sống xã hội
Một cải tác thú vị về giới là bộ phim
thêm vào nhiều chỉ tiết biểu hiện tình dục
và nhục cảm của con người Nếu trong văn
bản nguồn, nhà văn có nhắc đến những
hình ảnh va chạm cơ thê mà người vợ chủ
động tạo ra với chồng “vài ba lần bột phát
nàng chạy bổ đến ôm chằm lay tôi” [3,
tr.136] thì trong phim, đạo diễn gia tăng
những đụng chạm thân thể Đêm tân hôn
của Thiện và Linh được cụ thể hóa bằng
cảnh tình dục tiết giảm tối đa cảm xúc
Thiện như một “sinh vật đực” làm tình
với “con cái” mà nó lựa chọn, điều Thiện
quan tâm thể hiện qua câu chất vấn Linh
“em không có chảy máu” Rõ ràng, trong
phim, điều riêng tư, tế nhị thuộc thân thẻ,
bản tính nữ của người nữ được phơi bày
một cách phũ phàng, không chỉ qua hành
động mà bằng ngôn từ (thoại) của nhân
vật Nam giới hay chính phụ nữ có thể
bình phẩm về nó Hai bà dì dé biu Linh
“con này nó chưa có kinh”, “chưa trổ ma”,
“phơi quần lót ngoài vườn” Bên cạnh
đó, hai bà dì cũng được nhân mạnh trong
phim với hình ảnh những người phụ nữ
thiếu hiểu biết, nghèo khó và ham tiền:
một bà dì góa bụa có sáu đứa con, một bà
dì không chồng có ba đứa con với những người đàn ông khác nhau Cả thảy có chín
đứa trẻ nhếch nhác, thiếu tình yêu thương
của bố và không được nuôi dạy tử tế Đặc biệt, nhân vật được thêm vào - Nam bán thịt heo là nhân vật nam tô đậm thêm góc nhìn giới qua đời sông tình dục Nam đã từng có hai vợ và cả hai người đều bỏ đi
Vẻ nam tính ở Nam thé hiện ở bề ngoài:
ánh nhìn nhục cảm với phụ nữ, sự mạnh
mẽ, dứt khoát trong từng nhát thịt chặt, hay cam kết “lấy tôi sẽ không để cô ấy khổ” khi hỏi cưới Linh Cảnh làm tình của Nam và người vợ được nhìn bằng đôi mắt mới lớn của Linh Qua khung sắt cửa
số và ánh đèn vàng, hai thân thể nhễ nhại
đụng chạm, tắm lưng người vợ bị chày
xước bởi vết cào của chồng Phân đoạn
này thể hiện sự kiểm soát, bạo lực tình
dục của nam giới với phụ nữ Trong cấu trúc cốt truyện, nhân vật Nam bán thịt heo
được xây dựng nhếch nhác, hôi bản đặt
đối chọi với Thiện sạch sẽ, chin chu Đặt
Nam bên cạnh Thiện đẻ đối chiếu sự lựa
chọn của Linh - lựa chọn theo số đông, theo cái nhìn của xã hội nhưng chưa hắn lựa chọn của Linh đã đúng Đạo dién dua
ra hai lựa chọn không thể khác cho Linh:
một người khá giả về kinh tế, chỉn chu nhưng lại thích kiểm soát, điều khiển bóp
nghẹt tinh thần người vợ; một người nhếch nhac, do day, day nhuc cam tinh duc Xay dung nhan vat Nam để tô đậm bi kịch của
Linh, đạo diễn Lê Văn Kiệt chia sẻ rằng,
nếu Linh chọn nhân vật Nam, đi ngược lại lựa chọn của mọi người, Linh vẫn khổ sở,
Trang 8+: Dostoevsky trong điện ảnh Việt Nam
nghèo khó nhưng có thê cô không phải lựa
chọn cai chét bi kịch như đã xảy ra
Đặc biệt, đặc điểm nam quyền trong phim được nhắn mạnh từ góc độ thị giác
Thông qua ngôn ngữ điện ảnh, từ dàn
cảnh (mise-en-scène), đến quay phim,
dyng phim (montage), 4m thanh và diễn
xuất của diễn viên đều nhấn mạnh đặc
điểm nam tính và nam quyền Đạo diễn
tạo dựng không giãn sắc lạnh, màu xanh
trắng đơn điệu, tiết giảm tối đa đồ đạc
trong không gian tội cảnh tiệm cầm đồ
theo hướng tư liệu fran trui, cach dan canh
đó tô đậm tinh cách gia trưởng, gai góc
của nhân vật người chong Trong việc thiết
lập cảnh quay, các cú máy trung cảnh, cận
cảnh được sử dụng nhiều hơn toàn cảnh,
biểu thị tính khácH quan, lạnh lùng, đầy
lý trí, bên cạnh đó, những góc máy thấp
từ điểm nhìn của người chồng cho thấy sự
chủ động, uy nghỉ và quyền lực của anh ta,
người nữ như bị kiểm soát dưới cái nhìn
của nam giới Lối dựng phim ngẫu hứng
và mang tính thô rắp làm gia tăng sự gai
góc, khắc nghiệt trong “cuộc chơi” tâm
lý mà người chồng chủ động tạo ra Cùng
với đó, âm thanh trọng phim tiết chế tối đa
nhạc nên, hạn chế tạo cảm xúc chủ quan
của khán giả mà chỉ sử dụng tiếng động
như thanh âm chân thực của cuộc sống,
diễn tả sự khô khốc, vụn vặt
Ở đây, cing các biểu hiện nam tính, những chuẩn mực nữ tính cũng được tô
đậm, đặc biệt trong bầu sinh quyển tôn
giáo Từ nhan đề của tác phẩm văn học
đến hai bộ phim chi bién C6 gai nhu mi,
Diu dang, Co em, vắng em đã thể hiện cái
nhìn của chủ thể nam giới về người nữ,
đặc điểm nữ tính Trong phim, Linh nhẫn
nhịn, dịu dàng và Hằng tin vào Chúa Đức
tin giúp cô quên đi thực tại phũ phàng
Chính Linh đã “thức tỉnh” lý trí, quyền uy
107
của Thiện qua hình ảnh đầy tính thị giác:
Thiện quỳ sụp dưới chân Linh giữa không
gian tầng thượng Hình ảnh này mang tính
biểu tượng, như con chiên quỳ trước Đức
Mẹ Thiện được thức tỉnh và nhận ra cách làm sai trong việc kiểm soát, trói buộc tâm
hồn Linh Ở đây, người nữ lật ngược vị
thế, trở thành người nâng đỡ, cứu rỗi tâm
hồn người nam Linh giống như Sonya trong Tội ác và hình phạt, đánh thức tâm hồn lầm lạc và tội ác của Raskonikov Đó
là tư tưởng phục sinh tâm hồn con người như là khát vọng tìm lại thiện tính trong quan niệm của F Dostoevsky
Có thể thấy, các biểu hiện nam tính
và nam trị trong phim khá tương đồng
với cách nhìn nhận thông thường về nam
giới trong xã hội truyền thống (chịu ảnh hưởng Nho giáo) Việt Nam Người chồng gia trưởng, hà khắc, quyết định mọi thứ trong gia đình - đó là cái nhìn khuôn mẫu giới mang tính chất một chiều Rõ ràng, Dịu dàng là câu chuyện được kiến tạo từ một đạo diễn Việt kiều nhìn từ bên ngoài
về đời sống xã hội trong nước Lê Văn
Kiệt thể hiện cách đọc văn bản nguồn qua
góc nhìn giới bên dưới lớp hiện thực Bộ phim kiến tạo chuẩn mực nam tính qua
sự che chở, bảo vệ và kiểm soát người
nữ, nhận ra giá trị cứu rỗi, vẻ đẹp thiên
tính nữ của người nữ với nam giới nhưng đồng thời cũng báo trước kết cục bỉ kịch
của sự phản kháng của nữ giới Đó là nỗ
lực đưa đến góc nhìn vừa khách quan vừa
tìm tòi ở bề sâu đời sống xã hội Ở đây,
Lê Văn Kiệt hướng tới và tô đậm vấn đề
giới từ cấu trúc xã hội Việt Nam Khác với các đô thị hiện đại, ở các vùng nông
thôn ngoại vi, còn tồn tại nhiều vấn đề bất
bình đăng giới, bạo lực tình dục mà một trong những nguyên do là sự thiếu thốn, yêu kém về kinh tế Tiền bạc, đạo đức,
Trang 9tôn giáo, giá trị nhân văn không tách rời
nhau trong đời sống người dân thôn quê
Lê Văn Kiệt gợi mở những vấn đề của
một Việt Nam đang chuyển mình - bình
đẳng giới, đấu tranh chống bạo lực tình
dục là vấn đề cấp bách để phát triển văn
hóa và con người Việt Nam
3 Nam tính-nữ tính và diễn ngôn về
xung đột chính trị, sắc tộc trong Có em,
vắng em của Prasanna Vithanage
Có em, vắng em là cách đọc bản địa
hóa tác phẩm văn chương, đưa vào đó
những vấn đề của tín ngưỡng, tôn giáo,
sắc tộc chính trị, phản ánh một cách đầy
ám ảnh về sự chung sống đa văn hóa ở Sri
Lanka Cuộc nội chiến ở Sri Lanka bắt đầu
từ năm 1983 và đến năm 2009, quân đội
Sri Lanka đã đánh bại được Những con hỗ
giải phóng Tamil (LTTE) Năm 2012, đạo
diễn Prasanna Vithanage thể hiện cách đọc
Cô gái nhu mì trong tỉnh thần mở rộng câu
chuyện mang tính cá nhân, gia đình thành
câu chuyện về cộng đồng, dân tộc, cụ thể
là vấn đề xung đột sắc tộc, chính trị tại đất
nước Sri Lanka Thông qua cách tạo nghĩa
mới đó, Prasanna Vithanage biểu hiện các
chuẩn mực nam tính - nữ tính Thiết chế
nam trị và chiếc áo tự choàng của nó đây
phụ nữ xuống vị thế của “giới hạng hai”
(the second sex) VỊ trí hạng hai của người
nữ vừa là vị trí xếp sau nam giới, vừa mang
tính chất về vị trí của tầng lớp/ sắc tộc yêu
thế, bị đàn áp trong xã hội
Lấy bối cảnh thời hậu chiến, tại một thị
trần hẻo lánh, những chuân mực nam tính
- nữ tính trong phim cũng thay đồi theo
bối cảnh văn hóa và thời đại Những chuẩn
mực nam tính trong không gian gia đình-
xã hội ở văn bản nguồn được chuyên dịch
và nhấn mạnh ở không gian cộng đồng, xã
hội trong phim cải biên Sarathsiri (Shyam
Fernando), người chồng, là một cựu binh
của Sinhala Selvi (Anjali Patil), người vợ,
là cô gái Tamil, một dân tộc thiểu số tại
Sri Lanka Bố mẹ Selvi đưa cô đến thị trấn này để tránh xung đột của người Sinhala đàn áp người Tamil Trong phim, quá khứ
tham gia quân ngũ luôn chỉ phối đời sống
hiện tại, tác động đến tính cách, hành động
và tâm lý của Sarathsiri Về mặt hình ảnh, đạo diễn tạo ám ảnh bởi xuyên suốt bộ
phim là không gian tiệm cầm đồ có nhiều
song sắt - nơi mà ngày ngày Sarathsiri
làm việc ở đó Nó biểu tượng cho nhà tù
giam hãm Sarathsiri với mặc cảm tội lỗi trong quá khứ, anh ta càng trốn chạy, càng không thẻ thoát ra được
Nếu biểu hiện giới trong Diu dang thé
hiện rõ trên bề mặt câu chuyện thì Có em,
vắng em làm nôi bật biểu hiện giới ở lớp
mạch ngầm tâm lý nhân vật Đạo diễn thể
hiện một cuộc thăm dò nam tính qua diễn biến tâm lý ở nhân vật Sarathsiri Trong
phim, Sarathsiri không chỉ biểu hiện quy chuẩn nam tính trong mối quan hệ với giới khác (người vợ), mà quan trọng hơn, trong
sự đối thoại với chính bản thân anh ta Là
một người đàn ông mang gánh nặng từ quá khứ, Sarathsiri có vẻ thâm trầm và bản
lĩnh Anh điềm tĩnh, kín đáo và kiệm lời
Cuộc sống gia đình của Sarathsiri và Selvi
diễn ra bình yên cho đến khi người bạn
cùng quân ngũ đến chơi và tiết lộ quá khứ của Sarathsiri cho Selvi Đó là tình huéng làm cho người chồng buộc phải đối diện với nỗi ám ảnh mà anh trồn chạy Sự im lặng, ngất kết nối bao trùm lên mối quan
hệ của đôi vợ chồng khi các vết nứt của quá
khứ lộ diện Những sự kiện của quá khứ
là nguyên nhân dẫn đến mâu thuẫn trong mối quan hệ hiện tại: bố mẹ và hai anh trai
của Selvi chết trong cuộc nội chiến sắc tộc, mà Sarathsiri là người lính từ phía bên
Trang 10F Dostoevsky trong dién anh Viét Nam
kia tham gia cuộc chiến Trong vai trò với
người chồng, Selvi ¡có ý nghĩa kép, cô vừa
là người vợ (yếu đuối, nhu mì) làm nôi bật
sức mạnh nam tính (trụ cột gia đình) của
Sarathsiri - vừa gợi về hình ảnh của quá
khứ (điểm yêu) ma Sarathsiri muốn quên
đi Bên cạnh đó, đạo diễn cũng thêm vào
chỉ tiết độc đáo khi cho Sarathsiri có thú
vui duy nhất là xem đầu vật trên tivi Cùng
với việc cất giữ khâu súng, đây là chỉ tiết
ngầm tăng cảm giác nam tính cho nhân vật
Phân đoạn Selvi chĩa súng vào Sarathsiri
biểu hiện bản lĩnh và làm chủ cuộc chiến
tâm lý của Sarathsiri Khi Selvi biết được
quá khứ của chồng, đồng thời phát hiện
khẩu súng trong tủ, cô đã lấy khẩu súng
chia vao người chẳng đang ngủ Sarathsiri
nằm trên giường, biết sự việc nhưng anh
vẫn nhắm mắt, nằm im, chờ đợi Anh chấp
nhận nếu Selvi nỗ súng Đạo diễn tạo ra
không khí căng thằng, hồi hộp bằng cách
dựng nhảy khuôn - từ cận cảnh khuôn
mặt Selvi, khẩu sửng đến toàn cảnh, tiết
chế nhạc nền và gia tăng tiếng động Cuối
cùng, Sarathsiri chiến thắng trong thách
thức tâm lý đó Chỉ tiết Sarathsiri cất giữ
khẩu súng ở nơi khác như thông báo cho
Selvi rằng anh đã tiiết hết sự việc đêm hôm
trước Chính điều đó làm Selvi như thừa
nhận thua cuộc, cổ suy sụp cả thể chất và
tinh thần, được thé hiện qua tran 6m dai
Trong tương quan với chuẩn mực nam
tính, biểu hiện nữ tính được thể hiện đa
chiều qua hình ảnh người vợ Selvi nhu
mì và hiền lành Cô cũng nồng nhiệt và
yêu thương chồng hết mực qua khuôn hình
cận cảnh nụ cười hạnh phúc và ánh nhìn
tôn thờ của cô với chồng hay những cái
ôm chồng mà Selyi chủ động Tuy nhiên,
những cử chỉ đó hoàn toàn biến mất khi
Selvi biết được quá khứ của Sarathsiri Cô
109
trở nên im lặng, thách thức và nổi loạn
Đôi mắt to tròn trên khuôn mặt lạnh lùng bộc lộ trạng thái đóng băng cảm xúc của
nhân vật Đó là biểu hiện phản kháng đầu
tiên Từ đó, một thách thức tâm lý diễn ra
Sự căng thẳng và im lặng làm bầu không
khí gia đình trở nên ngột ngạt Motif bữa
ăn cũng được giữ lại trong phim Hai vợ chồng ngôi ăn cơm như hai chiếc bóng, họ tạo khoảng cách và hạn chế giao tiếp tối
đa Xung đột tiếp tục gia tăng khi người vợ tìm thấy khẩu súng và chĩa nó vào chồng Đây là chỉ tiết được giữ lại từ truyện, cũng
được đạo diễn Lê Văn Kiệt hình ảnh hóa
Trên bề mặt sự kiện, chỉ tiết này thể hiện sự phản kháng mạnh mẽ của người vợ, đồng thời thể hiện sự chiến thắng trong cuộc dau tâm lý của người chồng như đã phân tích
ở trên Chỉ tiết khẩu súng trong phim có ý nghĩa sâu sắc, nó không chỉ biểu hiện vẻ nam tính, nó còn gợi nhắc đến cuộc nội chiến mà Sarathsiri tham gia Sarathsiri
có thể đã dùng khẩu súng đó để bắn vào người Tamil Rõ ràng, sự phản kháng của Selvi không chỉ mang tính chất đấu tranh giữa nữ giới và nam giới, mà quan trọng hơn, nó thể hiện diễn ngôn sắc tộc, là tiếng nói của thiểu số với đa số trong cùng một
cộng đồng dân tộc Cái chết của Selvi ở cuối phim là câu trả lời cho sự cất tiếng nói
mang tinh bi kịch đó
Dao dién Prasanna Vithanage thé hién ngôn ngữ điện ảnh mang mỹ học của chủ nghĩa hiện đại, nhấn mạnh vào bản diện
cá nhân với những góc khuất để từ từ bóc
tách những lớp sâu kín ẳn giấu bên trong
con người từ góc độ giới Bộ phim có cốt
truyện đơn giản, nhắn mạnh vào sự phát triển tâm lý nhân vật Nhịp phim chậm rãi,
u ám trong sự tối giản hóa Trong phim,
dàn cảnh sâu tạo không gian lập thé, đa
chiều nhằm lột tả nội tâm nhân vật, khi