Sáng kiến kinh nghiệm, SKKN Thực trạng và một số giải pháp chủ yếu nâng cao chất lượng trong việc dạy học văn tả cây cối ở lớp 4

Sáng kiến kinh nghiệm, SKKN Thực trạng và một số giải pháp chủ yếu nâng cao chất lượng trong việc dạy học văn tả cây cối ở lớp 4Sáng kiến kinh nghiệm, SKKN Thực trạng và một số giải pháp chủ yếu nâng cao chất lượng trong việc dạy học văn tả cây cối ở lớp 4Sáng kiến kinh nghiệm, SKKN Thực trạng và một số giải pháp chủ yếu nâng cao chất lượng trong việc dạy học văn tả cây cối ở lớp 4Sáng kiến kinh nghiệm, SKKN Thực trạng và một số giải pháp chủ yếu nâng cao chất lượng trong việc dạy học văn tả cây cối ở lớp 4Sáng kiến kinh nghiệm, SKKN Thực trạng và một số giải pháp chủ yếu nâng cao chất lượng trong việc dạy học văn tả cây cối ở lớp 4Sáng kiến kinh nghiệm, SKKN Thực trạng và một số giải pháp chủ yếu nâng cao chất lượng trong việc dạy học văn tả cây cối ở lớp 4Sáng kiến kinh nghiệm, SKKN Thực trạng và một số giải pháp chủ yếu nâng cao chất lượng trong việc dạy học văn tả cây cối ở lớp 4Sáng kiến kinh nghiệm, SKKN Thực trạng và một số giải pháp chủ yếu nâng cao chất lượng trong việc dạy học văn tả cây cối ở lớp 4Sáng kiến kinh nghiệm, SKKN Thực trạng và một số giải pháp chủ yếu nâng cao chất lượng trong việc dạy học văn tả cây cối ở lớp 4Sáng kiến kinh nghiệm, SKKN Thực trạng và một số giải pháp chủ yếu nâng cao chất lượng trong việc dạy học văn tả cây cối ở lớp 4Sáng kiến kinh nghiệm, SKKN Thực trạng và một số giải pháp chủ yếu nâng cao chất lượng trong việc dạy học văn tả cây cối ở lớp 4Sáng kiến kinh nghiệm, SKKN Thực trạng và một số giải pháp chủ yếu nâng cao chất lượng trong việc dạy học văn tả cây cối ở lớp 4

ỦY BAN NHÂN DÂN HUYỆN MÊ LINH

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

THỰC TRẠNG VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP CHỦ YẾU NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG TRONG VIỆC DẠY - HỌC VĂN TẢ

CÂY CỐI Ở LỚP 4 Lĩnh vực/môn : Tiếng Việt Tác giả: Lê Viết Thành

NĂM HỌC 2017 – 2018

MỤC LỤC

2 Mục đích nghiên cứu 4

Chương I : CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN 5

1 Mục tiêu dạy học môn Tiếng Việt ở Tiểu học 5

2 Vị trí, nhiệm vụ của phân môn Tập làm văn 5

3 Đặc điểm tâm lý học sinh Tiểu học 6

5 Nội dung dạy học văn miêu tả cây cối 8

I Đánh giá việc dạy và học kiểu bài văn miêu tả cây cối tại một số trường Tiểu học hiện nay 9

2 Khó khăn, hạn chế chung ở một số trương 10

Chương II : ĐỀ XUẤT MỘT SỐ BIỆN PHÁP DẠY HỌC KIỂU BÀI MIÊU TẢ 14

III Rèn luyện cách dùng từ ngữ biểu cảm và các thủ pháp nghệ thuật 24

IV Sử dụng đồ dùng và ứng dụng thông tin trong dạy học 25

Giáo dục nước ta ngày càng thay đổi và ngày càng hoàn thiện, nhằm đào tạo thế hệ trẻ sau này lớn lên sẽ trở thành những con người lao động tự chủ, năng động

và sáng tạo Trong các cấp học thì bậc Tiểu học là bậc học quan trọng nhất cho việchình thành nhân cách của học sinh Song hành cùng nhiều bộ môn khác, Tiếng Việt

là môn học cơ bản có tầm quan trọng quyết định đến chất lượng học tập của học

sinh Theo K.A Usinxki “Trẻ em đi vào trong đời sống tinh thần của mọi người

xung quanh nó, duy nhất thông qua phương tiện tiếng mẹ đẻ và ngược lại…”

Trong môn Tiếng Việt thì phân môn Tập làm văn có vai trò quan trọng trongviệc giúp học sinh tự tổ chức hoạt động độc lập; lĩnh hội, sản sinh ngôn bản nói vàviết phù hợp với mục đích giao tiếp nhằm từng bước giúp các em làm chủ đượccông cụ ngôn ngữ để học tập, giao tiếp một cách đúng đắn, tự tin…Trẻ em học văn

từ khi nào? Trước khi vào lớp 1, các em đã tiếp xúc với văn học qua những lời ru,những câu ca dao, những câu chuyện cổ tích của bà, của mẹ Mang theo hành trang

ấy vào lớp 1, sau giai đoạn học chữ để biết đọc, biết viết, các em được học nhiềuphân môn Trong đó Tập đọc và Kể chuyện sẽ phát triển cái vốn các em đã có.Song việc học văn ở mức “ cơ sở ban đầu” cũng chỉ thực sự bắt đầu từ lớp 4, khicác em đã có vốn kinh nghiệm sống nhất định Thông qua các tiết học Tập làm văn,học sinh được bồi dưỡng tình yêu cái đẹp, mở rộng vốn sống, rèn luyện tư duylôgic, tư duy hình tượng, góp phần hình thành nhân cách con người Việt Nam hiệnđại

Ở Tiểu học, bài Tập làm văn nói chung và bài Tập làm văn miêu tả nói riêng

là sản phẩm của sự vận dụng tổng hợp nhiều kiến thức, kĩ năng tiếp nhận trong quátrình học tập Từ đó nâng cao năng lực tư duy, giáo dục tình cảm, mỹ cảm cho họcsinh Kết quả cuối cùng của dạy Tập làm văn là hiệu quả của những bài văn Donhận thức nổi bật của học sinh Tiểu học là tư duy cụ thể, khả năng diễn đạt của các

em còn hạn chế, vì vậy, Tập làm văn là môn học khó học đối với học sinh, khó dạyđối với giáo viên đặc biệt với học sinh lớp 4 Các em phải làm quen với nhiều thểloại văn mà mỗi thể loại đòi hỏi các em có kĩ năng và phương pháp làm bài khácnhau chính vì vậy học sinh thường gặp khó khăn khi học tập phân môn này

Như chúng ta đã biết, một trong những mục tiêu quan trọng của việc dạy họcvăn miêu tả cho học sinh Tiểu học là nhằm giúp các em có thói quen quan sát, pháthiện những điều mới mẻ, thú vị về thế giới xung quanh; biết truyền rung cảm củamình vào đối tượng miêu tả; biết sử dụng những từ ngữ có giá trị biểu cảm, những

câu văn sáng rõ về nội dung, chân thực về tình cảm Vì vậy, muốn làm tốt một bàivăn miêu tả, học sinh phải vận dụng kiến thức tổng hợp của các môn học cộng vớivốn sống thực tế.

Muốn có một bài văn miêu tả cây cối phong phú về nội dung, sáng tạo vềhình ảnh thì trước hết, học sinh phải có những hiểu biết, cảm nhận chân thực vềloài cây được tả Đồng thời, phải biết đặt cây đó trong mối quan hệ với các câykhác cùng loài hoặc khác loài Tả cây phải gắn với thiên nhiên với sự tác động củacon người, chim chóc, ong bướm Trong quá trình miêu tả cây, ta phải làm rõ đặcđiểm về hình dáng, thời kì phát triển của cây, phân biệt được cây này với cây kháccùng loài và cây này với các loài cây khác đó chính là điểm riêng biệt trong vănmiêu tả cây cối Chính vì phải đặt cây miêu tả trong mối quan hệ như vậy cho nênđòi hỏi người miêu tả phải nhạy cảm, biết linh hoạt phối hợp những từ ngữ lột tảđặc điểm của cây với các hiện tượng xung quanh, sự thay đổi của cây theo mùa,theo từng thời kì phát triển của cây giúp người đọc dù không nhìn thấy cây nhưngvẫn biết cây đó như thế nào

Tuy nhiên, thực tế dạy và học văn miêu tả ở Tiểu học cho thấy : phần lớn cácbài miêu tả của các em đều ít sáng tạo, mang tính khuôn sáo và thiếu thực tế Có

học sinh đã viết “Mùa xuân ấm áp đã trôi qua, mùa hè đã đến Những con chim tu

hú từ phương nam tránh rét đã bay về hót véo von chào mùa hè.” Điều đó không

chỉ do cha mẹ bận rộn nên các em ít được tiếp xúc với thiên nhiên dẫn đến việc quáthiếu kiến thức thực tế, một phần nữa do giáo viên còn thiếu tư liệu, hạn chế về thờigian nên dẫn đến khó khăn cho cả giáo viên và học sinh khi dạy - học văn miêu tảnói chung và kiểu bài tả cây cối nói riêng

Xuất phát từ những lí do trên, tôi đã tìm hiểu và ghi lại một số kinh nghiệm

nhỏ qua đề tài : "Thực trạng và một số giải pháp chủ yếu nâng cao chất lượng

trong việc dạy - học văn tả cây cối ở lớp 4" Đây là một việc làm cần thiết nhằm

góp phần nâng cao việc giảng dạy của giáo viên và chất lượng bài làm của học sinh

2 Mục đích nghiên cứu

Đề xuất một số biện pháp dạy kiểu bài miêu tả cây cối ở lớp 4 nhằm nângcao hiệu quả trong việc dạy - học của giáo viên và học sinh

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu những vấn đề lí luận có liên quan đến kiểu bài miêu tả cây cối

- Tìm hiểu thực trạng dạy học văn miêu tả cây cối

- Đề xuất các biện pháp dạy học kiểu bài miêu tả cây cối.

4 Đối tượng và khách thể nghiên cứu

- Đối tượng : Một số biện pháp dạy học văn miêu tả cây cối

- Khách thể : Nội dung dạy học văn miêu tả cây cối lớp 4

5 Phạm vi nghiên cứu

- Hệ thống các bài tập thuộc kiểu bài văn miêu tả cây cối

- Việc dạy học văn miêu tả cây cối cho học sinh ở một số trường Tiểu học

6 Giả thuyết khoa học

Nếu áp dụng các biện pháp đề xuất vào dạy học kiểu bài miêu tả cây cối thìchất lượng bài làm của học sinh sẽ được nâng cao

7 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu tài liệu

- Phương pháp điều tra

- Phương pháp đàm thoại

PHẦN 2 : NỘI DUNG Chương I : CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN

A CƠ SỞ LÝ LUẬN

1 Mục tiêu dạy học môn Tiếng Việt ở Tiểu học

Hiện nay, chương trình Tiếng Việt Tiểu học đưa ra mục tiêu giao tiếp bằngTiếng Việt - hình thành kĩ năng đọc, viết, nghe, nói - lên hàng ưu tiên Những kiếnthức về tiếng Việt cùng với các kiến thức về xã hội, tự nhiên và con người, văn hóa,văn học cũng được cung cấp cho học sinh một cách sơ giản Hoạt động giao tiếpvừa là mục đích số một, vừa là phương tiện của dạy học Tiếng Việt Chú trọng hơnđến kĩ năng sử dụng tiếng Việt, Chương trình Tiểu học của Bộ Giáo dục và Đàotạo xác định mục tiêu như sau :

1 Hình thành và phát triển ở học sinh các kĩ năng sử dụng Tiếng Việt (đọc, viết,nghe, nói, ) để học tập và giao tiếp trong các môi trường hoạt động của lứa tuổi.

Thông qua việc dạy và học Tiếng Việt góp phần rèn luyện các thao tác tư duy

2 Cung cấp cho học sinh những kiến thức sơ giản về tiếng Việt và nhữnghiểu biết sơ giản về xã hội, tự nhiên và con người, văn hóa, văn học của Việt Nam

Tập làm văn là một trong những phân môn có tầm quan trọng đặc biệt trong

quá trình dạy học tiếng mẹ đẻ Bởi vì: Thứ nhất, đây là phân môn sử dụng và hoàn

thiện một cách tổng hợp các kiến thức và kĩ năng tiếng Việt mà các phân môn

Tiếng Việt khác đã hình thành Thứ hai, phân môn Tập làm văn rèn cho học sinh kĩ

năng sản sinh ngôn bản, nhờ đó tiếng Việt không chỉ được xem xét từng phần, từngmặt qua từng phân môn mà trở thành một công cụ tổng hợp để giao tiếp

2.2 Nhiệm vụ

Sản phẩm của Tập làm văn là các ngôn bản ở dạng nói và dạng viết theo cácdạng lời nói, kiểu bài do chương trình quy định, nói cách khác, mục đích của Tậplàm văn là tạo lập ngôn bản Vì vậy, nhiệm vụ cơ bản của dạy học Tập làm văn làgiúp cho học sinh tạo ra được các ngôn bản nói và viết theo các phong cách khácnhau do chương trình quy định

Nhiệm vụ của dạy học Tập làm văn là hình thành, phát triển năng lực tạo lậpngôn bản ở học sinh Năng lực tạo lập ngôn bản được phân tích thành các kĩ năng

bộ phận như : xác định mục đích nói, lập ý, triển khai ý thành lời dưới dạng nói,viết thành câu, đoạn, bài Vì vậy, phân môn Tập làm văn phải cung cấp cho họcsinh những kiến thức và hình thành, phát triển ở các em những kĩ năng này

Ngoài nhiệm vụ cơ bản trên, phân môn Tập làm văn đồng thời góp phần rènluyện tư duy và hình thành nhân cách cho học sinh

Phân môn Tập làm văn góp phần rèn luyện tư duy hình tượng, từ óc quan sátđến trí tưởng tượng, từ khả năng tái hiện các chi tiết đã quan sát được đến khả năngnhào nặn các chất liệu trong đời sống thực để xây dựng nhân vật, cốt truyện Khảnăng tư duy lôgic của học sinh cũng được phát triển trong quá trình phân tích đề,lập dàn ý, viết đoạn

Để viết văn, học sinh phải có hiểu biết và tình cảm với đối tượng được viết,

vì vậy, phân môn Tập làm văn đã tạo cho học sinh có sự hiểu biết và tình cảm yêumến, gắn bó với thiên nhiên, với con người và vạn vật xung quanh Từ đó, tâmhồn và nhân cách của các em sẽ được hình thành và phát triển

3 Đặc điểm tâm lý học sinh Tiểu học

- Trẻ em rất giàu khả năng sáng tạo, trong tư duy của mỗi em đều có những

sở trường riêng Ở độ tuổi lớp 4 và lớp 5, trẻ em thích tỏ ra mình là người lớn vàsay mê nghệ thuật, ham học hỏi, ham hiểu biết; luôn hồn nhiên, ngây thơ, trongsáng Trẻ em thường thể hiện nét ngộ nghĩnh và cảm nhận thế giới xung quanh theocách riêng với trí tưởng tượng phong phú

- Các em khám phá thế giới xung quanh bằng con mắt bỡ ngỡ kì thú, trongsáng, trìu mến và đầy cảm xúc Những bức tranh miêu tả thiên nhiên và con ngườicủa các em thường êm dịu hài hòa, sâu lắng và thơ mộng Các em hết sức mẫn cảmvới cái đẹp tinh tế và tâm hồn luôn luôn rộng mở

- Thể hiện qua văn miêu tả của trẻ em là những góc nhìn và cảm nhận lunglinh biến hoá không dứt Đọc văn miêu tả của các em ta sẽ có cảm giác rất thú vị Ở

đó, ta sẽ gặp những bất ngờ ngay trong những gì ta tưởng như đã quá quen thuộc

- Quan sát cảm nhận thế giới xung quanh rồi dùng phương tiện ngôn ngữ nói,viết để tái hiện lại là cả một quá trình tư duy Với cách nhìn riêng, sự lựa chọn riêng

và một bản sắc cảm xúc riêng Mỗi bài văn miêu tả phần nào có thể xem đó là sángtác thể hiện trí thông minh, khả năng cảm thụ cái đẹp và nhu cầu tạo ra cái đẹptrong bản thân mỗi học sinh

4 Thế nào là văn miêu tả ?

Theo Đào Duy Anh trong Hán Việt tự điển, miêu tả là “ Lấy nét vẽ hoặc

câu văn để biểu hiện cái chân tướng của sự vật ra” giúp người nghe, người đọc hìnhdung được các đối tượng ấy một cách cụ thể, rõ nét như nó vốn có trong đờisống.Vì thế trong cuộc sống hàng ngày, muốn mọi người cùng nhận ra điều mìnhthấy, đã làm, đã sống….Chúng ta cần miêu tả Mỗi bài văn miêu tả là sự kết tinhcủa những nhận xét tinh tế, là sản phẩm, là sự đúc kết của việc tiếp thu và vận dụngnhững kiến thức đã học Đọc xong bài văn chúng ta có thể thấy ngay được kết quảcủa việc dạy và học

Văn miêu tả là loại văn căn cứ vào những điều quan sát, ghi chép, cảm nhận

được về đối tượng (đồ vật, cây cối, loài vật, con người ), từ đó dùng ngôn ngữ để

vẽ ra hình ảnh chân thực của đối tượng đó, trình bày theo một bố cục hợp lí và diễn

đạt bằng lời văn sinh động, khiến cho người đọc, người nghe cùng thấy, cảm nhậnđược đối tượng miêu tả đó như mình.

Văn miêu tả gồm có : tả đồ vật, tả cây cối, tả loài vật, tả cảnh, tả người

Văn miêu tả là một kiểu văn bản chiếm vị trí rất quan trọng trong phân mônTập làm văn của học sinh lớp 4 Khác với các kiểu văn bản khác, văn miêu tả cónhững đặc trưng riêng như : tính cụ thể, sinh động; tính sáng tạo; tính chân thực,tính hấp dẫn, truyền cảm Đây cũng chính là những đặc trưng cần hình thành và rènluyện cho học sinh trong bài văn miêu tả

Văn miêu tả cây cối là thể loại văn dùng ngôn ngữ ghi lại những gì mình

quan sát, cảm nhận được về cây cối để người đọc, người nghe cùng thấy được hìnhảnh chân thực của cây cối đó

5 Nội dung dạy học văn miêu tả cây cối

5.1 Chương trình dạy học văn miêu tả Tiểu học

Kiểu bài văn miêu tả chính thức được đưa vào giảng dạy cho học sinh lớp 4

và lớp 5 Trong đó, học sinh lớp 4 sẽ được học miêu tả đồ vật, miêu tả cây cối vàmiêu tả con vật Đối với lớp 5, các em được học về tả cảnh và tả người Ngoài ra,các em còn được ôn lại các kiểu bài miêu tả đã được học trong chương trình tiểuhọc Riêng nội dung miêu tả cây cối ở lớp 4 bao gồm những bài sau:

Tu

ần

Ti

21 2 Cấu tạo bài văn miêu tả cây cối

22 1 Luyện tập quan sát cây cối

2 Luyện tập miêu tả các bộ phận của cây cối

23 1 Luyện tập miêu tả các bộ phận của cây cối

2 Đoạn văn trong bài văn miêu tả cây cối

24 1 Luyện tập xây dựng đoạn văn miêu tả cây cối

25 2 Luyện tập xây dựng mở bài trong bài văn miêu tả

cây cối

26 1 Luyện tập xây dựng kết bài trong bài văn miêu tả

cây cối

2 Luyện tập miêu tả cây cối

27 1 Miêu tả cây cối (kiểm tra viết)

2 Trả bài văn miêu tả cây cối

5.2 Các kiểu dạng bài tập miêu tả

Kiểu bài văn miêu tả thuộc dạng bài tập luyện viết văn bản nghệ thuật.Những bài tập này được xây dựng trên cơ sở quy trình sản sinh ngôn bản và chứađựng trong nó nhiều bài tập hình thành những kĩ năng bộ phận Hệ thống kĩ năngviết văn miêu tả có 4 nhóm kĩ năng cơ bản:

- Kĩ năng tìm hiểu đề văn miêu tả

- Kĩ năng quan sát, tìm ý và lập dàn ý cho bài văn miêu tả

- Kĩ năng diễn đạt trong văn miêu tả

- Kĩ năng phát hiện và sửa lỗi trong bài văn miêu tả

Kĩ năng viết của học sinh được rèn luyện chủ yếu qua các bài tập viết đoạnvăn trước khi viết một đoạn văn hoàn chỉnh Do đó, trong quá trình thực hiện cácbài tập rèn luyện kĩ năng viết, học sinh cần thực hiện tốt những nhóm bài tập sau:

- Nhóm bài tập tiền sản sinh ngôn bản:

+ Bài tập phân tích đề bài

+ Bài tập quan sát, tìm ý và lập dàn ý

- Nhóm bài tập sản sinh ngôn bản:

+ Bài tập viết đoạn : Đoạn mở bài, đoạn thân bài, đoạn kết bài

+ Bài tập viết bài văn

- Nhóm bài tập kiểm tra điều chỉnh (thường được thực hiện trong giờ trả bài)

B CƠ SỞ THỰC TIỄN

I Đánh giá việc dạy và học kiểu bài văn miêu tả cây cối ở trường Tiểu học hiện nay

1 Những thuận lợi, ưu điểm

Chương trình sách giáo khoa Tiếng Việt lớp 4 được biên soạn theo các quanđiểm dạy học giao tiếp, quan điểm tích hợp, quan điểm tích cực hóa hoạt động củahọc sinh Chính vì vậy, kỹ năng sử dụng ngôn ngữ nói và viết của học sinh có phầntiến bộ hơn Một trong những nhiệm vụ trọng tâm của chương trình là đổi mớiphương pháp dạy học, chuyển từ phương pháp truyền thụ kiến thức sang phươngpháp tích cực hóa hoạt động của học sinh Trong tiết học, học sinh tự quan sát, suynghĩ , rồi rút ra kiến thức mới Sách giáo khoa Tiếng Việt lớp 4 không trình bàykiến thức bằng những kết quả cho sẵn mà xây dựng hệ thống câu hỏi bài tập yêu

cầu học sinh hoạt động nhằm chiến lĩnh kiến thức và phát triển kỹ năng nhận thứccủa học sinh Đây cũng chính là những điều kiện thuận lợi để giáo viên dạy học

Hơn nữa về phía học sinh, các em được học 2 buổi/ ngày Điều đó tạođiều kiện cho giáo viên giảng bài, hướng dẫn kỹ hơn

Trong chương trình Tiểu học mới, các bài Tập làm văn đều gắn với chủ điểm

đã học Vì vậy, quá trình thực hiện các kỹ năng phân tích đề, tìm ý, quan sát, viếtđoạn văn là những cơ hội giúp học sinh mở rộng hiểu biết trong cuộc sống Việcphân tích dàn bài, lập dàn ý, chia đoạn văn miêu tả góp phần phát triển khả năngphân tích, phân loại của học sinh Tư duy hình tượng của học sinh cũng được rènluyện nhờ vận dụng biện pháp so sánh, nhân hóa khi miêu tả Học Tập làm văn họcsinh cũng có điều kiện tiếp cập vẻ đẹp của con người, thiên nhiên qua các bài văn,đoạn văn điển hình

Khi phân tích đề Tập làm văn, học sinh sẽ có những cơ hội gắn bó, yêu mếnvới thiên nhiên, đồng thời cũng lôi cuốn học sinh yêu thích làm văn Kiểu bài tảcảnh các em cũng đã được làm quen với lớp 2, 3 Lên lớp 4, 5 các em lại tiếp tụcrèn kỹ năng làm văn từ dễ đến khó (rèn kỹ năng viết đoạn, liên kết đoạn) rất phùhợp nhận thức của học sinh Tiểu học

2.

Khó khăn, hạn chế chung

2.1 Về phía giáo viên

Khi dạy văn miêu tả lớp 4, giáo viên có ít thời gian để đầu tư về tư liệu vàphương tiện dạy học để giảng dạy các nội dung này Giáo viên thường có nhữngbiểu hiện phổ biến như sau : Chỉ có một con đường duy nhất hình thành các hiểubiết về lý thuyết thể văn, các kĩ năng làm bài là qua phân tích các bài văn mẫu Rồi

từ đó rút ra dàn ý chung cho tất cả những bài văn miêu tả cây cối Trong khi đó,mỗi loài cây lại có những đặc trưng riêng mà người viết cần lưu ý khi miêu tả thìgiáo viên lại không lưu ý cho các em

Để đối phó với việc học sinh làm bài kém, để đảm bảo “ chất lượng” khikiểm tra thi cử, nhiều học sinh học thuộc một số bài văn mẫu để khi các em gặpmột đề bài tương tự cứ thế mà chép ra Vì vậy, dẫn đến cả thầy và trò nhiều khi bị

lệ thuộc quá vào “ văn mẫu” không thoát khỏi “mẫu” Một giáo viên đã từng tâm sự: “Đến đợt kiểm tra định kì, các giáo viên cho học sinh viết đi, sửa lại một số bàivăn đã hướng dẫn rồi sau đó cho các con về nhà học thuộc, vào đề nào thì học sinhcũng có thể viết như “cháo chảy” Và điều đó dẫn đến một hệ quả là cả lớp có một

bài văn gần như giống nhau Chỉ chấm một vài bài đầu là biết các bài văn sau sẽnhư thế nào.”

Nhìn chung, học sinh còn mơ hồ các kỹ năng làm bài: kĩ năng quan sát,tưởng tượng, kĩ năng viết câu văn sinh động, gợi cảm, kỹ năng viết đoạn văn đảmbảo tính liên kết chặt chẽ về ý Giữa các câu văn có sự liền mạch, có quan hệ về ývới nhau

Chương trình và sách giáo khoa hiện tại, các đề Tập làm văn miêu tả rất sátthực, phù hợp với học sinh các vùng miền (đề ra thuộc dạng mở) nhưng một số giáoviên chưa hướng được học sinh làm đề bài sát thực với vùng miền Ví dụ:

Đề bài: Tả một cây có bóng mát (hoặc cây ăn quả, cây hoa) mà em yêu thích (Tiết Luyện tập miêu tả cây cối - tuần 27)

Với đề bài trên, học sinh có thể tùy chọn một cây mà mình yêu thích hoặc có

ấn tượng để tả, tuy nhiên, có giáo viên lại yêu cầu cả lớp viết một bài tả về câybàng

2.2 Về phía học sinh

2.2.1 Thiếu kiến thức thực tế

Để làm tốt một bài văn miêu tả, học sinh phải vận dụng kiến thức tổng hợpcủa các môn học cộng với vốn sống thực tế Tuy nhiên, nhiều em không nắm đượcđặc điểm đối tượng mình đang tả, dẫn đến tả không chân thực, hoặc chung chung,hay vay mượn của người khác (bài mẫu)

Kiến thức sách vở cũng như kiến thức thực tế của học sinh Tiểu học hiện cònnhiều lỗ hổng Nhiều học sinh ở nông thôn chưa hề được ra thành phố, chưa từng đ-ược đến công viên, vườn bách thú hay những danh lam thắng cảnh khác, … Nhiềuhọc sinh ở thành phố chưa hề được nhìn thấy bụi chuối mọc san sát nhau, nghe con

gà đang gáy,con trâu đang cày ruộng, được quan sát cánh đồng lúa lúc xanh mướtđương thì con gái, lúc vàng óng, trĩu bông hay sông Hồng chở nặng phù sa, hồngnhạt khi mùa xuân đến, đỏ chói như son khi mùa lũ về… Vì thế, khi làm bài nhiềuhọc sinh không nắm được đặc điểm đối tượng mình đang tả, dẫn đến tả không chân

thực Ví dụ: Khi giáo viên ra đề Tả một cây ăn quả mà em biết, có học sinh đã tả

như sau:

+ Thân cây to, sần sùi, có màu nâu xỉn.(tả cây chuối)

+ Thân chuối sần sùi, mỗi khi già cây có một lớp vỏ khô.

+ Đến lúc ra buồng, các buồng vươn dài lên trời Mùi thơm nồng nàn nên ở trong nhà ai cũng ngửi thấy.

+ Khi chuối chín,ngày ngày, ông em lại ra vườn hái một vài quả về cho cả nhà ăn.

+ Tôi luôn luôn mong rằng vườn chuối nhà bà tôi sẽ không bao giờ bị tuyệt chủng.

Cũng có trường hợp học sinh đọc xong đề bài không biết mình cần viếtnhững gì và viết như thế nào, cái gì viết trước, cái gì viết sau, Điều đó dẫn đếnbài văn bị lủng củng Ví dụ:

+ Rễ cây chuối như những chú giun nghịch ngợm Rễ cây có màu trắng, dài

và ngoằn ngoèo.

2.2.2 Ảnh hưởng của xã hội

Ngoài ra, do sức hút của của các trò chơi hiện đại và sự phát triển ồ ạt củacác đô thị lớn làm cho không gian vui chơi ngoài trời của trẻ bị thu hẹp Trẻ emngày nay dường như lãng quên thế giới thơ mộng ở xung quanh, cái thế giới củaruộng đồng, cây cỏ, côn trùng, của mưa, của gió, mà không phải riêng nhà văn TôHoài mới có Đây là thế giới có khả năng làm phong phú tâm hồn tuổi thơ và rènluyện óc quan sát, nhận xét, Trong lần trò chuyện với độc giả, nhà văn Phạm Hổ

kể : Một em ở Câu lạc bộ văn học thiếu nhi Hà Nội , quan sát về lá vàng của mùa thu, đã viết : Gió mùa thu rủ lá vàng bay vào trong nắng, đi lang thang Và lần

đó, ông đã hỏi một số em ở đó rằng “ Tại sao lúc đầu lá vàng bay rồi sau đó lại đi?” Em thứ nhất trả lời : “Vì lúc đầu gió thổi mạnh nên nó bay, sau gió thổi yếu nên lá nó đi.” Em thứ hai trả lời: “Đó là theo quy luật gần xa – như máy bay ấy - gần thì bay nhưng ở xa thì như là đi.” Em thứ ba trả lời tâm hồn hơn : “Bay là lá, còn đi thì như là con người.”

2.2.3 Việc đọc sách đang bị xem nhẹ

Phần lớn học sinh Tiểu học ít quan tâm đến việc đọc, nếu có đọc

thường là truyện tranh, thậm chí những truyện tranh không mang tính giáo

dục Nhà văn Tô Hoài đã từng nói : “Tôi quan niệm đọc sách cũng là một cách học thực tế, một cách đi vào cuộc sống, người viết văn không thể thiếu Những điều khi đọc sách thu lượm được cũng là thực tế và cũng góp cho vốn sống của người viết Càng đọc nhiều thì càng tốt Cái gì cần đọc thì đọc kĩ, ghi lại câu hay, ý hay Cũng như người đi đường, có đi có biết, chỗ nào vui mắt thì dừng lại ngắm nghía, thưởng thức lâu Cách đọc như vậy rất cần cho người viết văn.”

Sự hạn chế trong việc đọc sách không những làm cho kiến thức thực tế củacác em bị thiếu hụt mà còn làm cho cách dùng từ, đặt câu hay sử dụng các biệnpháp tu từ mang tính ngô nghê, thiếu tính nghệ thuật Khi viết bài, giáo viên thườngkhuyến khích các em nên sử dụng các biện pháp so sánh, nhân hóa cho bài vănthêm sinh động Tuy nhiên, việc sử dụng không đúng cách, đúng lúc của các em đãgây ra những tình huống “dở khóc, dở cười” Tôi xin đưa ra một số ví dụ như sau:

+ Nổi bật nhất là những bông hoa chuối màu tím thẫm như những chiếc đèn lồng ngày Tết (tả hoa chuối)

+ Mỗi lần về thăm ông bà, em đều ra vườn chơi, ở ngoài có bao nhiêu là cây như : cô nhãn, anh mít, chị vải nhưng em thích nhất là bác chuối tiêu Em thích bác chuối vì mỗi lần em ra vườn chơi vào những ngày nắng thì bác chuối đã che nắng cho em 2.2.4 Sự giao tiếp bị hạn chế

Việc trò chuyện, tiếp xúc với bố mẹ, người thân trong gia đình và cộng đồngcũng rất hạn chế, bởi người lớn thì bận công việc, còn các em thì ở trường cả ngày,

về nhà lại phải ôn bài Vốn liếng về cuộc sống, về văn học của học sinh Tiểu họcrất mỏng, ảnh hưởng không nhỏ đến việc học văn và Tập làm văn Không ít nhữngnhà văn, nhà thơ nổi tiếng lớn lên và thành công trong sự nghiệp văn chương củamình nhờ những câu hát ru, những bài ca dao và cả những câu chuyện cổ của bà,của mẹ Những hình ảnh, biểu tượng trong thơ ca xưa luôn là nguồn cảm hứng bấttận cho các nghệ sĩ sáng tác Vậy mà trẻ em ngày nay vốn đã ít hiểu biết về thế giớixung quanh lại nghèo nàn trong cảm xúc văn chương thì thật khó để trẻ có thể cónhững bài làm văn hay được

Chương II : ĐỀ XUẤT MỘT SỐ BIỆN PHÁP DẠY HỌC KIỂU BÀI

MIÊU TẢ CÂY CỐI

Từ những thực tế trên, tôi nhận thấy rằng việc đề ra các biện pháp dạy họcnhằm khắc phục những khó khăn, hạn chế trên của giáo viên và học sinh là mộtviệc làm rất cần thiết Sau đây, tôi xin trình bày một số biện pháp mà tôi đã tổnghợp được như sau:

I Tích luỹ kiến thức

1 Từ các tác phẩm văn học (chủ yếu là các bài Tập đọc)

Giáo viên định hướng kiến thức học sinh cần tích lũy trong quá trình các emđọc tác phẩm

- Kiến thức về các loài cây được miêu tả ở dạng sinh động, cụ thể ; khiếnngười đọc, người nghe như cảm nhận được trực tiếp Đọc bài “Cây bàng”, học sinh

sẽ cảm nhận được sự thay đổi rõ rệt của cây qua bốn mùa : Mùa đông, cây vươn dài những cành khẳng khiu, trụi lá Xuân sang, cành trên, cành dưới chi chít những lộc non mơn mởn trông như hàng ngàn ngọn nến xanh lung linh trong nắng.

Hè về, những tán lá xanh um che mát một khoảng sân trường Thu đến, từng chùm quả chín vàng trong kẽ lá Hay như khi đọc bài “Hoa học trò” của Xuân Diệu, các

em không chỉ hiểu thêm về vẻ đẹp của những cánh hoa phượng mỗi khi mùa hè đến

“Phượng không phải là một đóa, không phải vài cành ; phượng đay là cả một loạt,

cả một vùng, cả một góc trời bình minh của hoa phượng là màu đỏ còn non, nếu

có mưa lại càng tươi dịu” mà còn biết thêm những kiến thức thú vị về lá, về ý nghĩa của loài hoa này “Mùa xuân, phượng ra lá Lá xanh um, mát rượi, ngon lành như lá me non Lá ban đầu xếp lại, còn e ấp, dần dần xòe ra cho gió đưa đẩy”.

- Kiến thức về mối quan hệ giữa con người với cỏ cây: Nói đến miêu tả, dễtưởng chỉ tả là tô vẽ phong cảnh trời nắng trời mưa và cây vườn, bãi cỏ Nhưngkhông, hàng đầu tiên miêu tả là chú trọng sự việc, con người Con người là thực thể

sáng tạo mọi sự mà Cỏ cây là bạn của con người không chỉ bởi những tác dụng củachúng trong đời sống mà quan trọng hơn cả là tình cảm gắn bó của ta với cây Một

nhạc sĩ đã viết nên những câu hát thật ý nghĩa “Khi nghĩ về một đời người, tôi thường nghĩ về một rừng cây” Cây mang những giá trị cao đẹp, tượng trưng cho những điều thanh cao, quý giá như: cây tre tượng trưng cho tính cần cù, kiên cường, ngay thẳng ; hoa hồng tượng trưng cho tình yêu ; hoa cẩm chướng tượng trưng cho lòng tự trọng và hoa phượng tượng trưng cho tuổi học trò Chẳng thế mà

khi viết về hoa phượng, Xuân Diệu đã không ngần ngại đặt tiêu đề cho bài viết của

mình là Hoa học trò.

- Kiến thức về ngôn ngữ: Quá trình tích lũy những bộ phận kiến thức nhưtrên chính là quá trình học sinh tự mình mở rộng phạm vi gợi ý, lựa chọn về ngônngữ (từ vựng, hình ảnh, cấu trúc câu ), giúp các em dễ dàng hơn khi tìm cách diễnđạt đối tượng Bên cạnh đó, đọc các tác phẩm văn học, những cách sử dụng ngôn từtrong giao tiếp sẽ tự nhiên ăn sâu vào tiềm thức của học sinh, trở thành cái vốn đểcác em huy động khi cần khắc họa cách thức giao tiếp nói năng của nhân vật màcác em mô tả

Để học sinh nắm bắt được những kiến thức phong phú từ các tác phẩmvăn học, vai trò của người thầy hết sức quan trọng : giúp học sinh tiếp cận giá trịnội dung, giá trị nghệ thuật của tác phẩm, từ đó các em thu nhận những hiểu biết vềcon người và cuộc sống xung quanh, hiểu được ngôn ngữ nghệ thuật qua sự chuyểnhoá các lớp nghĩa tinh tế cũng như cảm nhận được vẻ đẹp của ngôn từ, hình ảnh.Cuối cùng, học sinh chuyển kiến thức đã tiếp nhận thành năng lực sử dụng tiếngViệt Ví dụ như trong bài “Sầu riêng” của Mai Văn Tạo, học sinh cảm nhận đượcmột giá trị rất quý hiếm của loại quả này qua cách diễn tả hương vị, vẻ đẹp riêngbiệt của hoa, hình dáng lạ của quả sầu riêng Để diễn tả hương vị của “trái quý, trái

hiếm”, tác giả đã dùng khá nhiều từ ngữ khác nhau : hương vị nó hết sức đặc biệt, hương vị quyến rũ đến kì lạ, hương tỏa ngào ngạt, vị ngọt đến đam mê, mùi thơm đậm Sự miêu tả rất sinh động và hấp dẫn nhờ những nhận xét hết sức tinh tế : “mùi

thơm đậm, lâu tan trong không khí” ; sầu riêng thơm mùi thơm của mít quyện vớihương bưởi, béo cái béo của trứng gà, ngọt cái vị ngọt của mật ong già hạn” Ngônngữ miêu tả trong “Sầu riêng” khá đặc sắc Để chỉ mức độ cao của phẩm chất, tác

giả dùng nhiều hình thức diễn đạt : hết sức đặc biệt, bay rất xa, thơm ngát, thơm đậm, cao vút, thẳng đuột, hương tỏa ngào ngạt, Để so sánh, người viết dùng nhiều từ khác nhau: thơm ngát như hương cau, cánh hoa hao hao giống cánh sen,

nhìn trái sầu riêng trông giống những tổ kiến, lá nhỏ xanh vàng tưởng như là héo, thơm mùi thơm của mít, béo cái béo của trứng gà

Thói quen đọc sách có chọn lọc và có định hướng bồi dưỡng cho học sinhtình yêu văn học Đọc yêu cầu phải kết hợp với ghi chép những chi tiết, nhữnghình ảnh, đoạn thơ, đoạn văn đặc sắc; nhất là biết tổng hợp kiến thức để bổ sungthêm cho vốn kiến thức của mình Khi dạy những bài Tập đọc có cùng chủ điểm vềcây cối hoặc những đoạn văn mẫu mà sách giáo khoa đưa ra, giáo viên nên chọn ranhững câu, những đoạn đặc sắc, dùng từ “đắt” để giảng cho học sinh hiểu và cảmthụ một cách rõ nét Ví dụ :

+ Cho các em nhận xét các hình ảnh đẹp trong mà tác giả đã dùng hình ảnh

+ Cùng với phân môn Tập đọc, phân môn Luyện từ và câu cũng có thể làmgiàu vốn từ ngữ cho học sinh Việc tổ chức trò chơi là biện pháp sinh động để họcsinh bồi dưỡng vốn từ

Ngoài ra, trong quá trình khảo sát sách giáo khoa, tôi nhận thấy rằng, một sốbài miêu tả cây cối mang tính tham khảo đều là những bài văn tả cây cối của cáctác giả nổi tiếng Những ngữ liệu đó đều rất đặc sắc nhưng chúng hơi “già” so vớinhững suy nghĩ của trẻ thơ Do đó, trong quá trình lên lớp, giáo viên có thể tìm một

số đoạn văn mẫu khác có giọng văn tả gần gũi với các em và hồn nhiên hơn Đó cóthể là những đoạn trích trong các tác phẩm dành cho thiếu nhi hay những bài làmxuất sắc của những học sinh từ các năm trước

2 Từ các môn học khác

Các môn học khác là nguồn cung cấp vốn sống cũng như vốn từ khá phongphú Các môn học về Tự nhiên - Xã hội giúp các em hiểu về những hiện tượngthiên nhiên như nắng, gió, mây, mưa,… những con suối, dòng sông, cánh rừng,ngọn núi,… những con vật, đồ vật thân thiết, gần gũi, những vườn cây, các loạihoa trái … Môn Kĩ thuật giúp các em hiểu được lợi ích của một số cây rau hoa,cũng như việc chăm sóc và các thời kì sinh trưởng củ một số loài cây Những bức

vẽ về đề tài thiên nhiên, sinh hoạt của con người; về cây cối và đồ vật trong môn