(SKKN HAY NHẤT) tìm hiểu nghệ thuật xây dựng nhân vật của nguyễn minh châu từ đặc trưng thể loại, thi pháp thời đại và phong cách tác giả qua một số truyện ngắn tiêu biểu

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TỈNH NINH BÌNH TRƯỜNG THPT CHUYÊN LƯƠNG VĂN TỤYBẢN ĐĂNG KÍ SÁNG KIẾN NĂM HỌC 2019- 2020 TÊN SÁNG KIẾN: TÌM HIỂU NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT CỦA NGUYỄN MINH CHÂU

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TỈNH NINH BÌNH TRƯỜNG THPT CHUYÊN LƯƠNG VĂN TỤY

BẢN ĐĂNG KÍ SÁNG KIẾN NĂM HỌC 2019- 2020 TÊN SÁNG KIẾN:

TÌM HIỂU NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT CỦA NGUYỄN MINH CHÂU TỪ ĐẶC TRƯNG THỂ LOẠI, THI PHÁP THỜI ĐẠI VÀ PHONG CÁCH TÁC GIẢ QUA MỘT SỐ TRUYỆN NGẮN TIÊU BIỂU

Giáo viên: 1 Vũ Thị Yến

2 Lê Trâm Anh Đơn vị công tác: Tổ Ngữ văn

Trường THPT chuyên Lương Văn Tụy

Ninh Bình, tháng 5 năm 2020

BẢN ĐĂNG KÝ SÁNG KIẾN NĂM HỌC 2019 - 2020

I Tên sáng kiến

TÌM HIỂU NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT CỦA NGUYỄNMINH CHÂU TỪ ĐẶC TRƯNG THỂ LOẠI, THI PHÁP THỜI ĐẠI VÀ PHONG

CÁCH TÁC GIẢ QUA MỘT SỐ TRUYỆN NGẮN TIÊU BIỂU

II Đồng tác giả sáng kiến

1 Vũ Thị Yến Chức danh: Giáo viên Đơn vị công tác : trường THPT chuyên Lương Văn Tụy Trình độ chuyên môn : Thạc sỹ Ngữ văn

Email: vuyenlvt@gmail.com

Số điện thoại: 01689445274

2 Lê Trâm Anh Chức danh: Giáo viên Đơn vị công tác : Trường THPT chuyên Lương Văn Tụy Trình độ chuyên môn : Thạc sĩ Ngữ văn

Email: tunahoangvietanh@gmail.com

Số điện thoại: 0984961912

1 Giải pháp cũ thường làm

Trước đây, khi đọc hiểu văn bản văn học, đôi khi chúng ta chỉ tìm hiểu khái quátđặc sắc về nội dung và nghệ thuật của tác phẩm Vì vậy, những lớp trầm tích ýnghĩa và nhiều phương diện nghệ thuật của tác phẩm chưa được phát lộ Cùng vớibước tiến của lý luận văn học, khi phân tích tác phẩm tự sự hiện đại theo đặc trưngthể loại, chúng ta phải đi sâu tìm hiểu tình huống truyện, kết cấu, giọng điệu trầnthuật, ngôn ngữ … và nhân vật Qua thực tế giảng dạy môn Ngữ văn ở trườngTHPT, chúng tôi thấy một nhược điểm phổ biến là nhiều bài viết của học sinhthường khá hời hợt, rơi vào cảm nhận chung chung về cốt truyện, xa rời văn bản vànhững hình tượng nhân vật trung tâm của tác phẩm Như vậy, khi không chú ýphân tích hình tượng nhân vật trong tác phẩm tự sự, cả bài giảng của giáo viên vàbài luận của học sinh đều không đạt hiệu quả cao

Đặc biệt khi đọc hiểu những truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu sau 1975 (Bếnquê, Chiếc thuyền ngoài xa,…), học sinh chưa khái quát lên được những cách tâncủa nhà văn trong quan niệm nghệ thuật về con người và nghệ thuật xây dựng nhânvật, so với giai đoạn trước 1975 Đây là một thiếu xót lớn, khiến cho các em khôngđánh giá được chân xác nỗ lực của Nguyễn Minh Châu với tư cách là "người mởđường tinh anh và tài năng" của nền văn học đổi mới

2 Giải pháp mới cải tiến

Hình tượng nhân vật là linh hồn của truyện ngắn, là một trong những yếu tốquan trọng bậc nhất cấu thành tác phẩm tự sự Nhân vật là phương tiện để nhà vănphản ánh hiện thực và thể hiện tư tưởng tình cảm của mình, "là hình ảnh chủ quancủa thế giới khách quan" Vì vậy, khi phân tích tác phẩm tự sự theo đặc trưng thểloại, khám phá được những hình tượng nhân vật trung tâm, là chúng ta đã có trongtay chìa khóa để mở ra thế giới nghệ thuật của tác phẩm

Trong quá trình thực hành làm văn của học sinh, những bài viết biết khaithác nét đặc sắc trong nghệ thuật xây dựng nhân vật thường mới mẻ, sâu sắc, thểhiện sự sáng tạo riêng của các em Vì mỗi nhân vật được ví như là mạch máu củatác phẩm.

Trong những năm gần đây, xu hướng ra đề trong các kì thi tốt nghiệp THPT,thi Đại học, Cao đẳng, thi HSG các cấp… thường xuất hiện những câu hỏi về hìnhtượng nhân vật Đặc biệt, Nguyễn Minh Châu (1930 - 1989) là một trong nhữnggương mặt tiêu biểu nhất của nền văn xuôi đương đại Việt Nam Ba mươi năm cầm

bút, từ truyện ngắn đầu tay đến Phiên chợ Giát - "bản di chúc nghệ thuật cuối

cùng", Nguyễn Minh Châu đã chiếm một vị trí không thể thay thế trong nền văn

học Việt Nam hiện đại Ông "là người kế tục xuất sắc những bậc thầy của nền văn

xuôi Việt Nam và cũng là người mở đường rực rỡ cho những cây bút trẻ tài năng sau này".

Từ những lí do trên, chúng tôi thấy việc tìm hiểu nghệ thuật xây dựng nhânvật của Nguyễn Minh Châu nhìn từ đặc trưng thể loại, thi pháp thời đại và phongcách tác giả, qua một số truyện ngắn tiêu biểu có ý nghĩa quan thiết

IV Hiệu quả kinh tế và xã hội dự kiến đạt được

Là một giáo viên dạy văn cấp THPT, tìm hiểu nghệ thuật xây dựng nhân vật củaNguyễn Minh Châu nhìn từ đặc trưng thể loại, thi pháp thời đại và phong cách tácgiả, cũng là một cách người viết tự học, tự nâng cao trình độ chuyên môn nghiệp

vụ Hơn nữa, chúng tôi mong muốn qua đề tài này sẽ giúp học sinh tìm được mộtcon đường đi hiệu quả, để khám phá thế giới nghệ thuật phong phú trong nhữngtruyện ngắn đặc sắc của các nhà văn lớn; rèn luyện được kỹ năng làm bài văn nghịluận – một dạng đề trọng tâm trong chương trình Ngữ văn THCS và THPT, mộtcách tốt nhất Đồng thời, đây cũng là cơ hội để người viết được trao đổi với đồngnghiệp về một vấn đề quan trọng trong đặc trưng của thể loại truyện ngắn

Hơn nữa, các truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu được chọn lọc giảng dạy

ở lớp 9 và lớp 12 đều là những tác phẩm xuất sắc Trong xu hướng đổi mới củagiáo dục theo hướng phát triển năng lực học sinh, đây vẫn là những tác phẩm cógiá trị vững bền, góp phần không nhỏ trong việc bồi đắp tâm hồn, hoàn thiện nhâncách cho học sinh biết sống yêu thương, nhân ái, hoà nhập cùng cộng đồng, nhậnbiết và trân trọng giữ gìn những giá trị đích thực của cuộc sống Đây cũng là nhữngtác phẩm thuộc trọng tâm kiến thức để ôn thi THPT Quốc gia, thi học sinh giỏi cáccấp…

Chúng tôi đã vận dụng sáng kiến này để ôn thi tốt nghiệp THPT, luyện thi đại học,

ôn thi học sinh giỏi tỉnh, thi Ôlimpic Đồng bằng và duyên hải Bắc Bộ, bồi dưỡnghọc sinh giỏi Quốc gia… và đã đạt được những kết quả khả quan

Điểm TBmôn Văn đạt7,87

2011-2012 Lớp 10 Văn: 3/3 hs

đạt giải (2 Ba, 1khuyến khích)

2012-2013 Lớp 10 Văn: 3/3

hs đạt giải (1 nhì, 2ba.)

2013-2014 Lớp 11 và 12

Văn : 15 giải( 1 nhất, 8 nhì,

6 ba)

Lớp 11 Văn :3/3 hsđạt giải (2 nhất, 1

ba )

3/6 hs đạt giải (3giải ba )

Điểm TBmôn văn đạt7,81

2014-2015 Lớp 12 Văn:

15 giải (7 giảinhì, 8 giải ba)

Đạt 5/6 hs đạtgiải(2 nhì, 2 ba, 1khuyến khích)

2015-2016 Lớp 10 Văn: 3/3

hs đạt giải (1 Ba, 2khuyến khích)2016-2017 Lớp 11Văn :

15 giải (3 nhì,

5 Ba, 7 khuyếnkhích)

Lớp 10 Văn: 3/3

hs đạt giải (1 Ba, 2khuyến khích)

1 HS đạt giảikhuyến khích

2017-2018 Lớp 12 Văn:

17 giải (1 nhất,

4 giải nhì, 5giải ba, 7khuyến khích)Năm học

2018 2019

-Lớp 10 Văn: 6/6

hs đạt giải (2 huychương bạc, 1

khuyến khích)Năm học

2019 2020

-Lớp 11 Văn: 1 nhì,

1 ba, 1 khuyếnkhích

VI Điều kiện và khả năng áp dụng

Nội dung sáng kiến này có thể vận dụng rộng rãi trong quá trình dạy và học

ở các bậc: THCS, THPT… Các thầy cô giáo và học sinh có thể sử dụng làm tàiliệu tham khảo, hội thảo chuyên đề; vận dụng tài liệu trong quá trình dạy học ở cáccấp… để đạt hiệu quả thiết thực, phù hợp với yêu cầu đổi mới giáo dục theo hướngphát triển năng lực học sinh hiện nay

Xác nhận của cơ quan, đơn vị Tác giả sáng kiến

Vũ Thị Yến

Lê Trâm Anh

PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG I: ĐẶC TRƯNG TRUYỆN VÀ NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG

NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN

1 Khái niệm truyện ngắn

Văn học phản ánh cuộc sống qua các phương thức chủ yếu: tự sự, trữ tình và

kịch Truyện thuộc phương thức tự sự Theo "Từ điển thuật ngữ văn học": Truyện

ngắn là tác phẩm tự sự cỡ nhỏ, thường được viết bằng văn xuôi, phản ánh cuộc sống trong tính khách quan của nó thông qua con người, hành vi và các sự kiện.

Truyện ngắn đề cập đến hầu hết các phương diện của đời sống con người và xh.

Nét nổi bật của truyện ngắn là sự giới hạn về dung lượng.

2 Nhân vật 2.1 Khái niệm

"Nhân vật văn học là con người được nhà văn miêu tả trong tác phẩm bằng phương tiện văn học Những con người này có thể được miêu tả kĩ hay sơ lược, sinh động hay không rõ nét, xuất hiện một hay nhiều lần, thường xuyên hay từng lúc, giữ vai trò quan trọng nhiều, ít hoặc không ảnh hưởng nhiều lắm đối với tác phẩm" (1)

2.2 Các phương diện xây dựng nhân vật

Trong tác phẩm tự sự, nhân vật thường được biểu hiện qua các phương diệnsau:

Ngoại hình (Chị Dậu: người đàn bà đẹp như một bông sen dã ngoại, ChíPhèo: khuôn mặt vằn dọc vằn ngang không biết bao nhiêu là sẹo, đầu trọc lốc, răngcạo trắng hớn, mắt gườm gườm, quần nái đen, áo tây vàng…)

Hành động: là những việc làm của nhân vật, bộc lộ tính cách hay đánh dấu sự thayđổi tính cách của nhân vật Chẳng hạn với Chí Phèo là những hành động: Chửi,say, ăn vạ, đến với Thị Nở, đòi lương thiện, giết Bá Kiến, tự sát.)

Nội tâm nhân vật: nhà văn có tài là người khai thác được "con người bêntrong con người", người ta gọi là “phép biện chứng tâm hồn”: diễn biến tâm trạngcủa Chí Phèo từ khi gặp Thị Nở, tâm trạng chờ tàu của chị em Liên…

Ngôn ngữ: mỗi nhân vật thường có cách nói riêng, bởi đó là sự bộc lộ trựctiếp của tâm hồn, tính cách (Chí Phèo: tiếng chửi, những lời nói tỏ tình với Thị Nở,tiếng nói đòi lương thiện,…)

Mối quan hệ giữa các nhân vật và giữa nhân vật với hoàn cảnh xung quanh

Các mối quan hệ này bộc lộ địa vị, tính cách, và số phận của nhân vật (Chí Phèoquan hệ với Bá Kiến, với Thị Nở, với hoàn cảnh xã hội của làng Vũ Đại,…)

Các phương diện này có mối quan hệ biện chứng với nhau, góp phần kiếntạo nên hình tượng nhân vật sống động

2.3 Ý nghĩa, vai trò của nhân vật:

Nhân vật là yếu tố quan trọng hàng đầu trong tác phẩm tự sự Hình tượngnhân vật là phương tiện cơ bản để nhà văn khái quát hiện thực, và ký thác tâm tư,

tình cảm của mình Nhân vật là “con đẻ tinh thần của nhà văn” Trong "Chữ người

tử tù, Huấn Cao là nhân vật lý tưởng của nhà văn Nguyễn Tuân, kết tinh quan niệmcủa ông về cái đẹp, về người nghệ sĩ, và độc giả Nguyễn Tuân muốn khẳng định

rằng: Trên cõi đời này không chỉ có quyền lực của nhà tù, mà còn có quyền uy của

cái đẹp Cái đẹp có sức mạnh cảm hóa, cái đẹp “cứu nhân thế” – Cái đẹp của nhân cách, của tài hoa, của khí phách và thiên lương con người Đồng thời tác giả cũng thể hiện quan niệm của Nguyễn Tuân về người nghệ sĩ: Người nghệ sĩ không chỉ có tài mà phải có cái tâm trong sáng, dạt dào tình yêu thương con người Khi

cái tâm và cái tài cùng thăng hoa, người nghệ sĩ sẽ để lại cho đời những tác phẩm nghệ thuật bất hủ, có khả năng hướng thiện và cứu con người thoát khỏi con đường lầm lạc và tội lỗi Đồng thời, qua cảnh cho chữ, Nguyễn Tuân cũng đặt ra yêu cầu đối với người tiếp nhận: Phải sống trong sạch, sống lương thiện mới có thể đến với nghệ thuật, đến với cái đẹp Trước khi là một nghệ sĩ phải là một con người chân chính, có nhân cách cao đẹp.

Tuy vậy, nhân vật không chỉ là cái loa phát ngôn cho tư tưởng của tác giả,

mà nó vẫn có đời sống riêng, mà nhà văn không thể áp đặt Đó là hình tượng "nhân

vật nổi loạn” (Nhân vật vận động vượt ra khỏi ý đồ ban đầu của tác giả: Nguyên

Hồng đã khóc nức nở khi Gái đen chết hoàn toàn khác với dự kiến ban đầu củaông, Lép Tônxtôi cảm thấy bất ngờ khi nhân vật An-na Ka-rê-ni-na của ông laođầu vào xe tự tử… )

2.4 Các loại hình nhân vật

Từ những góc độ khác nhau có thể chia nhân vật văn học thành nhiều kiểuloại khác nhau: Dựa vào vị trí đối vớ nội dung cụ thể, với cốt truyện của tác phẩm,nhân vật văn học được chia thành nhân vật chính và nhân vật phụ Dựa vào đặcđiểm của tính cách, việc truyền đạt lý tưởng của nhà văn, nhân vật văn học đượcchia thành nhân vật chính diện và nhân vật phản diện Dựa vào thể loại văn học, ta

có nhân vật tự sự, nhân vật trữ tình, nhân vật kịch Dựa vào cấu trúc hình tượng,nhân vật được chia thành nhân vật chức năng (hay mặt nạ), nhân vật loạihình, nhân vật tính cách, nhân vật tư tưởng,… Nhân vật chức năng: được hư cấu đểđảm nhận một chức năng nào đó (Bụt, tiên: chuyên giúp đỡ các nhân vật thiện,…)

Nhân vật lý tưởng Huấn Cao (kết tinh vẻ đẹp của khí phách anh hùng, thiên lươngtrong sáng và nghệ sĩ tài hoa) Nhân vật tư tưởng: Hộ (Đời thừa), Hoàng (Đôi mắt),Nhĩ (Bến quê) … Đây là những nhân vật được xây dựng nên để minh họa cho mộtquan điểm, tư tưởng nào đó của nhà văn, hoặc thể hiện tinh thần của thời đại

Cần lưu ý rằng mọi sự phân chia đều mang tính chất rất tương đối Các nhânvật văn học cụ thể trong thực tế văn học hết sức đa dạng, sự phân chia trên chỉnhằm nhấn mạnh đặc trưng cơ bản, phục vụ một yêu cầu nghiên cứu nhất định,xuất phát từ một trong nhiều góc độ tiếp cận các nhận vật văn học Chúng ta cầnlinh hoạt khi khảo sát một nhân vật văn học cụ thể.

CHƯƠNG II: NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGĂN CỦA NGUYỄN MINH CHÂU

1 Trước năm 1975 - Nguyễn Minh Châu xây dựng những nhân vật lý tưởng

Do đặc điểm của văn học cách mạng 1945 - 1975 mang đậm khuynh hướng

sử thi và cảm hứng lãng mạn, nên nhân vật trong văn học thời chiến thường tỏasáng phẩm chất yêu nước, anh hùng cách mạng Qua bút pháp lãng mạn kết hợpvới sử thi, nhân vật hiện lên là những con người công dân với vẻ đẹp lý tưởng

"Mảnh trăng cuối rừng" là truyện ngắn tiêu biểu cho phong cách của Nguyễn Minh

Châu trước 1975 Truyện ngắn được mệnh danh là "trang thơ bằng văn xuôi" Chất

thơ lãng mạn ấy kết tinh đậm nét ở hình tượng nhân vật Nguyệt - Nhân vật mang

vẻ đẹp lý tưởng từ ngoại hình đến tâm hồn Nhà văn đã đặt Nguyệt vào tình huống

truyện đặc sắc, thú vị để vẻ đẹp của Nguyệt được Lãm khám phá trong tình yêu mê

muội, lẫn cảm phục: Cuộc gặp gỡ của hai người yêu nhau mà chưa một lần gặp

mặt, nhưng lại vô tình đi trên một chuyến xe, cùng đến một điểm hẹn mà không hềhay biết Và đường ra tiền tuyến, cũng chính là đường đến với tình yêu Nguyệthồn nhiên bộc lộ mình: xinh đẹp, dũng cảm, tình nghĩa Lãm quan sát Nguyệt bằngcon mắt tò mò, và trái tim mơ hồ đoán định nhưng chưa chắc chắn

Ngay từ tên gọi - Nguyệt (là trăng) đã gợi lên một vẻ đẹp thi vị lãng mạn Vàquả thực, Nguyệt cũng đẹp như một vầng trăng Nhà văn đã rất tinh tế khi không

để cho Nguyệt xuất hiện ngay từ đầu với tất cả vẻ đẹp từ nhan sắc đến tâm hồn, mà

vẻ đẹp của cô từ từ hé lộ qua sự quan sát và cảm nhận của người lính lái xe tên

Lãm Ca dao có câu: "Người thanh tiếng nói cũng thanh" Nguyệt gây ấn tượng

cho người đọc từ giọng nói trong trẻo, bình tĩnh, lại cứng cỏi, có phần bạo dạn

Nguyệt là cô gái vừa nữ tính, vừa đầy mạnh mẽ, bản lĩnh

Với người phụ nữ, cái để làm quen là nhan sắc Quả thực, Nguyệt đã làmxao động tâm hồn Lãm với đôi gót chân hồng hồng sạch sẽ Vẻ đẹp mát mẻ nhưsương núi, nhẹ nhàng, thanh thoát với chiếc nón trắng Nguyệt trở nên lộng lẫy khiđược lồng vào bóng trăng Mái tóc ánh lên dày, thơm ngát, trẻ trung Khuôn mặttươi mát - vẻ đẹp của một công chúa giữa rừng xanh Quả đúng là "vẻ đẹp

không nằm ở đôi má hồng của người thiếu nữ, mà ở trong mắt của kẻ si tình."

Ngay từ hình ảnh đầu tiên, Nguyệt đã làm xao động trái tim chàng trai với vẻ đẹpthanh nhã, quyến rũ, đầy nữ tính

Nguyệt càng lúc càng khiến Lãm phải nể phục trong vẻ đẹp tâm hồn Côhiện lên là một nữ thanh niên xung phong rất dũng cảm Rời ghế nhà trường đitheo tiếng gọi của Tổ quốc, Nguyệt dày dạn kinh nghiệm, bình tĩnh, tự tin dẫnđường cho xe Lãm vượt qua đạn bom ác liệt Giữa lúc đạn 20 li bắn rát mặt, cáichết có thể ập đến bất cứ lúc nào, nhưng cô gái trẻ đẹp ấy vẫn kiên cường làm cọctiêu sống dẫn đường cho xe chạy Cô bất chấp tính mạng để nhường phần sống chođồng đội Khi giặc bắn bom tọa độ, Nguyệt đẩy Lãm vào giao thông hào Lòngdũng cảm và đức hy sinh quên mình là phẩm chất cao đẹp ở Nguyệt Giọng nóitrong trẻo của cô gái nhỏ bé ấy như một nốt nhạc giữa sự gầm rú của chiến tranh ácliệt Đó là nốt nhạc của tuổi trẻ, của sự sống mà bom đạn của kẻ thù không thể tànphá Khi bị thương, khuôn mặt Nguyệt hơi tái, nhưng vẫn tươi tỉnh, xinh đẹp, sayđắm lòng người Tuy tả Nguyệt bị thương, nhưng nhà văn không nhấn mạnh sựđau đớn, mất mát, mà tô đậm vẻ đẹp lý tưởng, lộng lẫy, vượt lên trên sự khốc liệt

của hiện thực, với khuôn mặt thanh xuân, tươi trẻ, như chưa hề trải qua một trậnbom tọa độ ác liệt như thế bao giờ.

Đến lúc này, trong lòng Lãm "dấy lên một tình yêu Nguyệt gần như mê

muội, lẫn cảm phục" Nguyệt hiện lên đẹp hơn bao giờ hết trong tình yêu lứa đôi

quyện hòa với lý tưởng của tình yêu đất nước Dù chưa một lần gặp mặt, dù chỉmới biết Lãm qua những lá thư và qua lời kể của chị tính, nhưng Nguyệt đã thầm

yêu anh Mặc dù bao nhiêu người đến hỏi, nhưng Nguyệt đều trả lời: "Đã trót hẹn

với một người rồi" Nguyệt đinh ninh giữ trọn trong lòng hình ảnh người con trai

chưa hề gặp mặt Cô son sắt đợi chờ dù năm tháng cách xa, dù chiến tranh ác liệt

Đó là một cuộc kì duyên, nhưng rất đẹp, tự nhiên và hợp lý trong hoàn cảnh thờichiến Thật không ngờ trong đêm trăng thượng tuần giữa cánh rừng Trường Sơn ácliệt, cô đã gặp được người yêu và đã tìm được tình yêu Niềm tin bất diệt củaNguyệt vào cuộc sống, vào tình yêu khiến cho Lãm cũng phải ngỡ ngàng, hơn một

lần anh đã tự hỏi: "Cái sợi chỉ xanh óng ánh ấy, bao nhiêu bom đạn dội xuống

cũng không hề đứt, không thể nào tàn phá nổi ư"? Nhà văn đã rất tài tình khi xây

dựng hai hình tượng song song Nguyệt và trăng Nguyệt như vành trăng non cuốitrời vừa sáng trong, vừa dịu hiền, gợi bao khao khát kiếm tìm Khác với các tác giảkhác thường viết về chiến tranh với sự chia ly, hy sinh mất mát (Cuộc chia ly màu

đỏ, Núi đôi,…) Nguyễn Minh Châu khai thác đề tài chiến tranh ở một điểm nhìnrất thi vị, lãng mạn Đối với Nguyễn Minh Châu, chiến tranh không chỉ là mất mát,

hy sinh, đau khổ, mà chiến tranh còn là nơi để con người khám phá ra nhau, tìmđược nhau, tìm được tình yêu đích thực Từ đó, nhà văn gửi gắm tới chúng ta mộtthông điệp: Chiến tranh càng khốc liệt, con người càng phải tin yêu nhau hơn để cósức mạnh chiến đấu và chiến thắng Từ hiện thực tàn khốc của chiến tranh, Nguyễn

Minh Châu đã phát hiện ra "Những hạt ngọc ẩn giấu trong bề sâu tâm hồn con

người" Qua bút pháp lãng mạn, lý tưởng hóa, Nguyệt tỏa sáng như một viên ngọc

không tì vết trong văn học sử thi Bom đạn có thể tàn phá những công trình do conngười tạo ra, nhưng không thể tàn phá được vẻ đẹp tâm hồn con người

2 Các loại hình nhân vật trong truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu sau năm

1975

Trong thời kì chiến tranh và cách mạng, việc văn học nhìn con người chủyếu ở tư cách con người công dân, con người dân tộc, giai cấp là phù hợp và cầnthiết Từ thời kì đổi mới sau 1975, văn học đã tiếp cận con người ở nhiều tư cách,

vị thế và trên nhiều bình diện Con người được quan tâm như một thực thể sống,

vừa cá thể, vừa chứa đựng cả phần nhân loại phổ quát Trong văn học Việt Nam

sau 1975, cùng với việc khám phá, biểu hiện con người cá nhân, nhà văn nhìn nhận con người ở nhiều chiều, nhiều hướng khác nhau Ở con người vừa có mặt cao cả, phi thường, vừa có những phẩm chất bình thường, những khiếm khuyết, những thói xấu, có cả những biểu hiện ở cõi mờ xa của ý thức, vùng bí ẩn của tâm linh… Từ nhận thức và quan niệm mới về con người, tất sẽ dẫn đến những thay đổi

trong thế giới nhân vật

Nguyễn Minh Châu là nhà văn đi tiên phong trong công cuộc đổi mới Ông

đã sáng tạo những nhân vật phức hợp, đa bình diện Đặc biệt là kiểu nhân vật đờithường, nhân vật tự vấn, kiểu nhân vật chức năng tự sự …

2.1 Nguyễn Minh Châu tập trung xây dựng những nhân vật bình thường trong cuộc sống đời thường

Con người trong truyện Việt Nam sau 1975 là con người bình thường với tất

cả sự phong phú phức tạp của nó Quan niệm về con người bình thường trong vănhọc là những con người của đời thường, con người thuộc số đông với những ưuđiểm lẫn khuyết điểm, mặt mạnh lẫn mặt yếu

Sau năm 1975, là một nhà văn giàu tâm huyết, Nguyễn Minh Châu sớm có ýthức phải đổi mới nền văn học toàn diện Ông đã chuyển từ cảm hứng sử thi lãngmạn sang cảm hứng triết luận về những giá trị nhân bản đời thường Ngòi bút củaông nghiêng hẳn về đề tài thế sự, với những vấn đề của cá nhân trong quan hệ đờithường đầy phức tạp Tâm điểm những khám phá nghệ thuật của ông là con ngườitrong cuộc mưu sinh, trong hành trình nhọc nhằn kiếm tìm hạnh phúc và hoàn thiệnnhân cách Sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Minh Châu có một vị trí quan trọngtrong quá trình vận động và phát triển của văn học Việt Nam giai đoạn đổi mới sau

năm 1975 Ông “thuộc trong số những nhà văn mở đường tinh anh và tài năng

nhất của văn học ta hiện nay" Nguyễn Minh Châu coi “văn học và cuộc sống là hai vòng tròn đồng tâm mà tâm điểm là con người”, còn nhà văn chân chính bao

giờ cũng “mang nặng trong mình tình yêu cuộc sống, nhất là tình yêu thương con

người” (Trang giấy trước đèn) Sáng tác của Nguyễn Minh Châu là cuộc hành

trình vô tận đi kiếm tìm những hạt ngọc ẩn giấu trong tâm hồn con người Vấn đề

số phận và đạo đức con người luôn được đặt ra bức thiết trong tác phẩm của ông,đặc biệt là ở giai đoạn thứ hai sau những năm 80 (thế kỉ XX)

Trong thế giới nhân vật đời thường của Nguyễn Minh Châu, nổi lên chân

dung người đàn bà hàng chài - Một cuộc đời, một số phận bi kịch Xuất hiện trong

khung cảnh buổi sáng ở vùng biển, người đàn bà bước ra từ chiếc thuyền sau mộtđêm lao động cực nhọc Ngoại hình được khắc họa với dáng vẻ lam lũ mệt

mỏi:“cao lớn với những đường nét thô kệch Mặt mụ rỗ Khuôn mặt mệt mỏi sau

một đêm thức trắng kéo lưới, tái ngắt và dường như đang buồn ngủ.” Chị mặc

chiếc áo “bạc phếch và rách rưới, nửa thân dưới ướt sũng” Người đàn bà làng

chài chỉ là một người đàn bà bình dị, vô danh, nghèo khổ và cuộc đời với nhiều bikịch đắng cay: Kém nhan sắc, cuộc sống cơ cực, đông con và gánh nặng mưu sinhkhiến chị trở thành nạn nhân của nạn bạo hành gia đình Chị không chỉ bị hành hạ

về thể xác với những trận đòi roi dã man của người chồng: “Ba ngày một trận nhẹ,

năm ngày một trận nặng” Chị còn bị giày vò về tinh thần vì bà luôn nơm nớp vì

sợ con cái bị tổn thương dù chị đã hết sức che giấu Chị đã xin chồng đừng đánhtrên thuyền trước mặt con cái, nhưng éo le thay đứa con vẫn biết sự thật đau lòng

này, khiến cho người đàn bà vừa “đau đớn”, vừa vô cùng “xấu hổ, nhục nhã”:

“Miệng mếu máo gọi, người đàn bà ngồi xệp xuống trước mặt thằng bé, ôm chầm lấy nó rồi lại buông ra, chắp tay vái lấy vái để, rồi lại ôm chầm lấy” Câu chuyện

về cuộc đời người đàn bà có thể còn là còn là câu chuyện của nhiều cuộc đời, nhiều

số phận nhỏ bé, khuất lấp giữa cuộc sống đời thường

Người đàn bà hàng chài - Con người chất phác, lam lũ nhưng cũng còn là biểu tượng của sự nhẫn nhịn, một tấm lòng vị tha, giàu đức hi sinh: Yêu con vô

ngần, người đàn bà đã hi sinh cả bản thân mình Để những đứa con có thể lớn lêngiữa biển khơi đầy phong ba bão táp này, chị sẵn sàng nhẫn nại chịu đựng mọi sựhành hạ, thầm lặng chấp nhận mọi đau đớn, không chạy trốn, không kêu la cũngkhông chấp nhận giải pháp li hôn bởi với sự thấu trải của một đời người, chị biếtphải cần có một người đàn ông để gánh vác gia đình dẫu người đàn ông ấy có cụccằn thô lỗ, đánh chị như để trả thù đời Nhà văn đã thật sâu sắc khi phát hiện ra sựcam chịu của người đàn bà là một phẩm chất, là cái đẹp đáng giá nhất vì nó cầnthiết nhất cho sự tồn tại của gia đình bà Chị đã chủ động nhận về mình mọi đauđớn, phiền não để đảm bảo cho cs của cái gia đình đông con vốn dựa vào nghề

sông nước đầy bất trắc: "Đàn bà ở thuyền chúng tôi phải sống cho con chứ không

thể sống cho mình” Niềm hạnh phúc lớn nhất trong cuộc đời chị là "lúc ngồi nhìn đàn con… được ăn no” Đó là niềm vui, niềm hạnh phúc rất đời thường, bình dị

mà đáng thương, đáng trân trọng Chị đã phải đánh đổi hạnh phúc ấy bằng chính sựđau khổ của mình Sự yên lành no ấm của đàn con chính là mục đích sống, lànguồn sống của chị - người đàn bà luôn sống cho con Trong cả thiên truyện chỉ

duy nhất một lần nhà văn miêu tả nụ cười của chị: “Lần đầu tiên trên khuôn mặt

xấu xí của mụ chợt ửng sáng lên như một nụ cười” khi chị kể về những giây phút

vợ chồng con cái được hòa thuận vui vẻ Đó chính là sức mạnh tinh thần kì diệu đãgiúp chị vượt qua bao đắng chát chua cay của cuộc đời, để giữ lửa cho gia đình bénhỏ của mình Thương con và lo lắng cho con, chị không muốn chúng bị tổnthương khi biết bi kịch của gia đình Tác phẩm chính là khúc ca về tình mẫu tửthiêng liêng, cao cả Tuy phải gánh chịu nhiều đau khổ, bi kịch, nhưng hoàn cảnhkhông làm cho tâm hồn chị chai sạn, trái tim chị vẫn dạt dào tình yêu chồng,thương con Chính tình yêu thương đã cho bà ta can đảm để chịu những trận đònroi tàn bạo của chồng Mặc dù bị người chồng vũ phu hành hạ, nhưng chị không hềoán hận mà hiểu chồng, cảm thông với chồng Bà hiểu rõ ông ta vốn là một ngườihiền lành, chỉ vì cuộc sống khốn khó mà chồng bà trở nên cục cằn, tàn bạo Chị kếttinh vẻ đẹp truyền thống của người phụ nữ Việt Nam với trái tim chứa chan baotình cảm vị tha, thánh thiện: giàu tình yêu thương và đức hi sinh, lấy niềm vui,hạnh phúc của chồng con làm hạnh phúc của chính mình Chỉ có tác giả là ngườithấu hiểu, người đàn bà làng chài mới là vẻ đẹp đích thực của “Chiếc thuyền ngoàixa”, đẹp trong đau khổ, nhọc nhằn và nhục nhằn – một vẻ đẹp hình như chưa từngthấy trong văn học sử thi 1945 – 1975

Chị là người đàn bà thất học mà không tăm tối, quê mùa nhưng thật sâu sắc,hiểu đời hơn hẳn những bậc trí thức Đứng trước chị, vị chánh án và phóng viênnhiếp ảnh đã từng qua kinh nghiệm của chiến tranh mà hóa ra vẫn nông cạn, hờihợt trước hiện thực nghiệt ngã của gia đình chị và bao người lao động khác Ngườiđàn bà nhà quê, lam lũ, thất học đã giúp hai vị trí thức rời bỏ cái nhìn đơn giản,một chiều về cuộc đời, để nhìn cs từ nhiều chiều và phát hiện ra vô vàn nghịch lýđắng đót, xót xa mà bao người để duy trì sự sống vẫn buộc phải chấp nhận

Người đàn bà hàng chài - nhân vật gửi gắm những phát hiện, khám phá của nhà văn về con người và đời sống: Qua nhân vật người đàn bà, Nguyễn Minh Châu

cũng thể hiện một khuynh hướng khám phá mới: Quan tâm đến những bi kịch cá

nhân, những số phận nhỏ bé, khuất lấp giữa đời thường Cũng từ nhân vật này còn

thể hiện cái nhìn khám phá của nhà văn : Không thể nhìn cuộc đời và con ngườimột cách giản đơn mà phải là cái nhìn khám phá đa diện, nhiều chiều, mới thấy

những cái bất ngờ, thấy cả những uẩn khúc, khuất lấp ở bên trong Tính cách đầy

mâu thuẫn của người phụ nữ làng chài thể hiện tư tưởng nhân bản sâu sắc của nhà

văn, hiện thực hóa ý tưởng sâu sắc của nhà văn khi sáng tác truyện ngắn này: “Con

người sống trong xã hội, sống giữa cộng đồng đã từng tồn tại từ lâu và còn tồn tại mãi nhưng họ phải chịu biết bao đau đớn để cho người và người được bên nhau, gắn bó với nhau trên cái quần thể xã hội đầy mâu thuẫn trên chiếc thuyền nọ…

Không phải lúc nào con người cũng đấu tranh với nhau mà nhiều khi phải chịu đựng lẫn nhau Những con người lao động và lương thiện hết đời này sang đời khác đã chịu biết bao nhiêu điều đau khổ bất công để sống nuôi nấng con cái, làm cho đời sống bất diệt” Thật tinh tế mà sâu sắc khi nhà nghiên cứu Nguyễn Thị

Bình đã nhận xét: “Tình yêu thương con người của Nguyễn Minh Châu lúc nào

cũng nặng trĩu những suy tư se xót nên tình cảm nhân đạo của ông thường nghiêng

về phía những thân phận bé nhỏ, nhiều đau khổ và ông đặc biệt nhạy cảm với những vẻ đẹp thầm lặng mà vững bền – những vẻ đẹp mang gương mặt phụ nữ”

Nhân vật người đàn bà đã góp phần tạo nên vẻ đẹp riêng của văn xuôiNguyễn Minh Châu – những trang văn được chắt ra từ trái tim yêu tha thiết conngười Tình yêu ấy còn bao hàm cả khát vọng tìm kiếm, phát hiện, tôn vinh

“những hạt ngọc ẩn giấu trong tâm hồn con người”, và cả những khắc khoải, lo âu

trước sự tồn tại dai dẳng, ngang nhiên của cái xấu, cái ác Nếu như nhân vậtNguyệt trong “Mảnh trăng cuối rừng” là một viên ngọc sáng không tì vết, thì người

đàn bà làng chài là những hạt ngọc khuất lấp, lẫn trong cái lấm láp, lam lũ của đờithường.

2.2 Nhân vật tự vấn

Văn xuôi Việt Nam sau 1975 thể hiện đậm nét xu hướng hướng nội, NguyễnMinh Châu cũng không nằm ngoài xu hướng đó Với khát vọng khám phá "conngười bên trong con người", tác phẩm của ông là tiếng nói tự ý thức, khát vọngvươn lên hoàn thiện nhân cách của nhân vật Nhân vật tự đối diện với toàn ánlương tâm, để tự phán xét, day dứt, ăn năn về những lầm lỗi… để vươn lên những

giá trị chân - thiện - mĩ Truyện ngắn Bức tranh là một cuộc đấu tranh nội tâm với

khát vọng phục thiện, vượt qua bóng tối của tham vọng, ích kỉ để vươn tới ánhsáng thiện lương của nhân vật người họa sĩ Tâm trạng nhân vật phức tạp vớinhững giằng xé tâm lí đa chiều Nhà văn đã hai lần diễn tả sự thức tỉnh của nhânvật tôi Lần thức tỉnh thứ nhất nhân vật họa sĩ đã can đảm xin lỗi người chiến sĩ vềviệc từ chối vẽ chân dung; lần thứ hai thức tỉnh khi ở trong hiệu cắt tóc, khi ông

nhận ra người chiến sĩ năm nào và lúc ấy “chỉ muốn có một cái mặt nạ, hoặc nhỏ

xíu lại như một hạt đậu, trên cái ghế cắt tóc” Nhớ như in cái quá khứ, đứng trước

tòa án lương tâm thì nhân vật tôi có hai cách để lựa chọn: người họa sĩ sẽ chủ độngnói ra cho vơi niềm day dứt và giải tỏa nỗi ân hận của mình hoặc là biệt tăm khônggặp lại nguời thợ hớt tóc đó nữa Cuộc tự vấn lương tâm bị đẩy lên đỉnh điểmthông qua đối thoại trong tưởng tượng, nhân vật tôi tự đưa ra những lời xỉ vả, tráchmóc của anh lính giải phóng năm xưa và lời tự bào chữa của chính mình Và rồi,lương tâm anh đã lên tiếng, sự thật đã phơi bày, người họa sĩ đã nhận ra bộ mặt

thật của chính mình “có lẽ thật thế, trong con người tôi đang sống lẫn lộn người

tốt, kẻ xấu, rồng phượng lẫn rắn rết, thiên thần và ác quỷ” Sự thức tỉnh của mỗi

con người là một quá trình không dễ dàng, đó là cuộc vật lộn quyết liệt giữa caothượng và thấp hèn, giữa dũng cảm và hèn nhát, giữa cái thiện và cái ác, giữa phần

con và phần người … Nhưng tác phẩm của Nguyễn Minh Châu vẫn luôn thể hiệnniềm tin bất diệt vào khát vọng hướng thiện của con người Sáng tác của ông là bài

ca về sự chiến thắng của chân lý, của sự thật, của cái đẹp và cái thiện Quả đúng là:

"Mỗi nghệ sĩ có thể đến với văn chương và cuộc đời bằng con đường riêng của mình Nhưng… tư duy nghệ thuật dù có đổi mới đến đâu đi nữa thì cũng không thể vượt ra ngoài các quy luật của chân thiện mĩ, quy luật nhân bản Nhà văn chân chính có sứ mệnh khơi nguồn cho dòng sông văn học đổ ra đại dương nhân bản mênh mông." (Lã Nguyên, Nguyễn Minh Châu và những trăn trở trong đổi mới tư

duy nghệ thuật/ Nguyễn Minh Châu – về tác gia và tác phẩm; NXB GD; Hà Nội;

Anh nhích người đến bên cửa sổ cũng khó khăn như đi hết nửa vòng trái đất, vàphải nhờ vào sự giúp đỡ của mọi người Nhĩ tự vấn lương tâm mình với biết baotiếc nuối, ân hận: anh đã thấy núi sông kì vĩ của thiên hạ, thế mà tại sao giờ đâyanh mới phát hiện ra vẻ đẹp của bãi bồi bên kia sông, ngay trước cửa sổ nhà mình

Nhưng anh biết rằng mình sẽ không bao giờ đặt chân được lên đó dù nó rất gần Vàcũng trong những ngày tháng nằm liệt trên giường, cảm nhận được quỹ thời giancủa mình còn lại rất ít, anh mới nhận ra sự nhọc nhằn vất vả và vẻ đẹp của người

vợ tần tảo hy sinh, điều mà trước đó anh không hề để ý Anh cảm động và ân hận

về sự vô tình của mình Cũng trong những ngày này, Nhĩ mới quan tâm đến conmình, mới ngắm kĩ đứa con trai và nhận ra nó rất giống anh Hóa ra từ trước đến

nay, anh vì mải mê đuổi theo những cái xa vời mà đã không quan tâm đến tổ ấmyêu thương, không nhận ra chỗ dựa tinh thần của anh chính là vợ con, và khi anhnhận ra thì đã quá muộn Giá như anh nhận ra điều đó sớm hơn, thì anh sẽ đem lạihạnh phúc cho Liên, không phải ân hận, xót xa Qua quá trình tự vấn của Nhĩ, nhà

văn muốn gửi gắm đến chúng ta những thông điệp sâu xa: Dù có đi khắp mọi chân

trời, thì cuối cùng mỗi con người đều trở về với bến quê - là bến đỗ bình yên, nơi

ta sinh ra lớn lên, là tất cả những gì ta cần gắn bó, là thiên nhiên, bờ bãi, vòm trời của quê hương, là những người thân yêu của ta, là bà con hàng xóm,… Sự tự nhận

thức của Nhĩ có tính chất tổng kết những chiêm nghiệm, suy ngẫm của một người

ở độ tuổi sang thu, đã đi hết hành trình dài rộng của cuộc đời Qua đó, nhà vănmuốn thức tỉnh mỗi người về những giá trị bình dị mà có ý nghĩa nhân bản thiêngliêng: Hãy sớm nhận ra vẻ đẹp bình dị của quê hương để nâng niu, trân trọng, hãyquan tâm tới những người thân yêu, hãy biết trân trọng tình làng nghĩa xóm, đừng

để đến lúc quá muộn mới xót xa, tiếc nuối Trên hành trình rong ruổi của số phận,hãy nhanh nhanh thoát khỏi những vòng vèo, chùng chình để hướng tới những mụcđích cao đẹp, tới bến đỗ bình yên Con người ta không thể làm lại những gì thuộc

về quá khứ, cái bến quê rất gần nhưng sẽ không bao giờ đến được nếu cứ vướngvào mớ “chùng chình” thế cuộc

2.3.Nhân vật với đời sống tâm linh phức tạp

Một trong những đổi mới quan trọng của văn học sau 1975 là khám phá conngười như những cá thể đa diện đầy phức tạp Nguyễn Minh Châu không chỉ xâydựng kiểu nhân vật đời thường, nhân vật tự vấn, nhân vật khốn khổ trong vòngxoáy của vật chất áo cơm, trong tấn bi kịch tinh thần; mà ông còn đi sâu vào tiềmthức mỗi con người với thế giới tâm linh vô cùng phức tạp Theo Nguyễn Đăng

Duy “Tâm linh là cái thiêng liêng cao cả trong cuộc sống đời thường, là niềm tin

thiêng liêng trong cuộc sống tín ngưỡng tôn giáo Cái thiêng liêng cao cả, niềm tin

thiêng liêng ấy được đọng lại ở những biểu tượng, hình ảnh, khái niệm." Tâm linh

là nơi lưu giữ những gì lắng đọng trong quá khứ hoặc dự báo chuyện sắp xảy ra ởtương lai, nó ẩn trong tiềm thức của con người Đi vào đời sống nông thôn, nhữngtrang viết của Nguyễn Minh Châu về người nông dân đầy trân trọng, nâng niu

Ngay cả lúc lâm bệnh, đến phút trót của cuộc đời, ông cũng dành cho họ những

tình cảm xúc động Trong "Phiên chợ Giát", nhân vật lão Khúng là một nông dân

suốt đời làm lụng vất vả, những cực nhọc của kiếp người đã ăn sâu vào con ngườilão, mà lão không hề biết Sự ám ảnh về kiếp người hiện lên trong giấc mơ của lão

Với thủ pháp đi sâu vào dòng ý thức của nhân vật, Nguyễn Minh Châu đã tái hiệnnhững giấc mơ của lão Khúng Ở giấc mơ đầu, lão thấy chính tay mình dùng búa tạđập vào đầu con bò khoang, con vật khởi nghiệp như một người bạn của lão Đến

giấc mơ cuối cùng, hiện lên một cách kinh khủng hơn “chính lão bị đánh bằng búa

tạ, chính lão là con bò!” Lão khúng với giấc mơ hóa thân thành con bò với hình

dạng “nửa người nửa bò” trong mơ, giúp ta liên tưởng đến cuộc đời của lão Cuộc

đời của bò Khoang cũng chính là hình bóng của lão Khúng Từ một con bò non tơ

“ả gái tơ”, quyến rũ như “Tây Thi”, đến khi trở thành “mụ già hom hem”, bị đem ra

chợ bán làm thịt Lão cũng là kiếp người bò, lăn lộn với cực nhọc của cuộc sốngmưu sinh Vốn là một người nông dân gan góc, táo tợn, bằng chính sức mạnh củađôi bàn tay, lão Khúng đã khai khẩn vùng đất hoang sơ thành mảnh đất trù phú

Trải qua biến cố lớn lao của thời đại, giờ đây lão già ngẩn ngơ, hay hoài nghi, haynghĩ đến cái chết Lão xua đuổi con bò về với rừng xanh, muốn giải thoát kiếp nô

lệ cho nó, cũng là muốn giải thoát cho chính cuộc đời mình Muốn thoát khỏi kiếpsống nghèo khổ, cày bừa cực nhọc của số phận người nông dân Nhưng cuối cùnglão cũng giống bò khoang, nhẫn nhục, cam chịu chấp nhận số kiếp lam lũ ấy

Nguyễn Minh Châu đã "đứng hai chân trên mảnh đất đầy hiểm họa và giữa thập

loại chúng sinh", để khóc cười cùng thế nhân, để nắm bắt tường tận đời sống tinh

thần của con người với những góc khuất, những ám ảnh đời thường mà nhân bản

2.3 Kiểu nhân vật chức năng tự sự

Đây là kiểu nhân vật đặc biệt, vừa đóng vai người kể chuyện, vừa trực tiếptham gia cốt truyện Đó là cách nhà văn muốn thể hiện tính dân chủ của văn xuôihiện đại: xóa mờ ranh giới giữa tác giả và nhân vật Câu chuyện trở nên đa chiều,

đa diện hơn do được trần thuật, được soi chiếu từ nhiều góc độ Tác phẩm trở nên

đa thanh, đa nghĩa, nhân vật không còn là "con rối" để tác giả giật dây, mà đang trởthành chủ thể của tự sự

Trong "Chiếc thuyền ngoài xa", Phùng là nhân vật chức năng tự sự Nhânvật này vừa là người kể chuyện, vừa tham gia vào cốt truyện Với tư cách của mộtnhân vật, Phùng là một nghệ sĩ giàu tâm huyết, tâm hồn tinh tế, thiết tha với cáiđẹp Khi nhận nhiệm vụ đi chụp một cảnh biển thật đẹp để bổ sung vào bộ ảnhlịch, Phùng đã trở lại vùng biển chiến trường xưa Với sự kiên nhẫn và công phusuốt tuần, Phùng đã chụp được phong cảnh chiếc thuyền ngoài xa đẹp như một bứctranh mực tàu của một danh họa thời cổ Nhưng khi chiếc thuyền cập bờ, Phùng có

cơ hội chứng kiến một tình huống khác thật bất ngờ và khó tin, và anh bắt đầunhận ra sự thật trần trụi, khắc nghiệt: tấn bi kịch trong gia đình người đàn bà hàngchài Từ chỗ ngộ nhận về chân lý đời sống, Phùng đã khám phá ra chân lý đờisống Phùng đã nhận ra rằng, không thể nhìn cuộc sống bằng cái nhìn hời hợt, bềngoài Hành trình trưởng thành trong nhận thức của nghệ sĩ Phùng cũng chính làlời tuyên bố của Nguyễn Minh Châu: từ bỏ văn học tô hồng cuộc sống, thoát khỏithứ văn học minh họa, để đến với chân trời nghệ thuật đích thực, đến với thứ văn

chương là “tiếng kêu đau khổ kia thoát ra từ những kiếp lầm than” Phùng đã

nhận ra mối quan hệ giữa nghệ thuật và cuộc đời, giữa nghệ sĩ và cuộc sống Để

nhận thức được bản chất của cuộc sống, bản chất của cái đẹp không phải dễ dàng

Người nghệ sĩ để khám phá được cái đẹp của cuộc đời phải đặt cái tâm của mìnhvào cuộc sống, phải rút ngắn được khoảng cách giữa nghệ thuật và hiện thực

Thông điệp này của Nguyễn Minh Châu có sự kế tiếp và phát triển thêm quan niệm

nghệ thuật của Nam Cao: “Nghệ thuật không phải là ánh trăng lừa dối, không nên

là ánh trăng lừa dối;” nghệ thuật không chỉ là “tiếng đau khổ kia, thoát ra từ những kiếp lầm than”, mà nghệ thuật cần lên tiếng đặt vấn đề: làm thế nào để con người thoát khỏi cảnh lầm than Đồng thời, văn học phải góp phần giải phóng con

người khỏi sự cầm tù của nghèo đói, tăm tối và bạo lực Để sáng tạo được thứ nghệthuật chân chính ấy, đòi hỏi người nghệ sĩ không thể nhìn cuộc sống bằng con mắtgiản đơn, dễ dãi, mà phải có con mắt sắc sảo Nếu nghệ sĩ có trái tim, có tình yêusâu nặng với con người, anh ta cần phải trung thực, dũng cảm nhìn thẳng vào hiệnthực, mà trước hết phải nhìn thẳng vào số phận con người, đặc biệt là những ngườilao động lam lũ, vất vả Và cần hơn hết là một tấm lòng biết trăn trở, đau đớn trướctình trạng sống giữa thời bình con người vì đói nghèo mà đang mất dần đi nhântính, nhân phẩm Qua sự đối lập giữa cái đẹp tuyệt đỉnh của nghệ thuật và hiệnthực nhọc nhằn, cay cực của người dân, dường như Nguyễn Minh Châu đã giónglên hồi chuông cảnh tỉnh trước tình trạng nghệ thuật quay lưng lại với hiện thực, tô

vẽ hiện thực vì sự tư lợi cá nhân Và “Chiếc thuyền ngoài xa” như một gợi ý vềgóc độ nhìn đời sống và con người mà người nghệ sĩ cần coi trọng Qua tác phẩmnày, chúng ta cũng thấm thía sâu sắc hơn chủ nghĩa nhân đạo trong nghệ thuật đíchthực là không thờ ơ, xa lánh với những đau khổ, bất hạnh của thân phận con người

Hơn nữa, toàn bộ chuyến công tác được kể lại qua lời của nhân vật Phùng

Trong câu chuyện của anh lại xuất hiện câu chuyện của người đàn bà hàng chài kể

về cuộc sống gia đình của bà Vì vậy, điểm nhìn trần thuật trở nên khách quan,

rộng mở, linh hoạt và giàu sức thuyết phục Do được soi chiếu từ nhiều điểm nhìn

khác nhau, cho nên câu chuyện trở nên đa nghĩa, đa diện hơn, mở ra những trườngtri nhận khác nhau cho độc giả Đây cũng chính là nỗi lực của Nguyễn Minh Châu

trên con đường cách tân nghệ thuật, thể hiện tính dân chủ của văn xuôi hiện đại:

xóa mờ ranh giới của tác giả và nhân vật, người viết và người đọc

CHƯƠNG III: HƯỚNG DẪN HỌC SINH THỰC HÀNH

1 Một số đề bài luyện tập

1.1 Đề 1: Phân tích nhân vật Phùng trong truyện ngắn "Chiếc thuyền ngoài xa"

của Nguyễn Minh Châu

1.2 Đề 2: Phân tích hình tượng nhân vật người đàn bà hàng chài trong truyện ngắn

Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu (SGK Ngữ văn 12) Từ đó liên hệ

với hình tượng bà Tú trong bài thơ Thương vợ của Tú Xương (SGK Ngữ văn 11)

để làm rõ tư tưởng nhân đạo của hai tác giả

1.3 Đề 3: Bàn về truyện ngắn, nhà văn Tô Hoài cho rằng: "Điều cốt yếu của người

viết là phải xây dựng được nhân vật sống động, thật hơn cả con người thật ở ngoài".

Anh/ chị hiểu ý kiến trên như thế nào? Qua một số truyện ngắn của NguyễnMinh Châu hãy làm sáng tỏ

1.4 Đề 4: Hình tượng nhân vật được sinh ra từ tâm trí của nhà văn nhưng chỉ thực

sự sống bằng tâm trí của người đọc Bằng tri thức của mình về truyện ngắn của

Nguyễn Minh Châu, bạn hãy bình luận ý kiến trên

1.5 Đề 5: Có ý kiến cho rằng: "Hình tượng nhân vật là phương tiện cơ bản để nhà

văn khái quát hiện thực, và ký thác tâm tư, tình cảm của mình."

Anh/ chị hiểu ý kiến trên như thế nào? Qua một số truyện ngắn đặc sắc củaNguyễn Minh Châu hãy làm sáng tỏ

1.6 “Hình tượng là kết tinh của những ấn tượng sâu sắc về cuộc đời, từng làm nhà văn day dứt, trăn trở và thôi thúc họ phải nói to lên để chia sẻ với người khác”.

Anh/ chị hiểu ý kiến trên như thế nào? Qua một số truyện ngắn đặc sắc củaNguyễn Minh Châu hãy làm sáng tỏ

1.7 Đề 7: Hãy viết một bài văn bình luận về những đổi mới trong nghệ thuật xâydựng nhân vật của Nguyễn Minh Châu trong những truyện ngắn sau 1975

1.8 So sánh quan niệm nghệ thuật về con người của Nguyễn Minh Châu vàNguyễn Khải trong "Chiếc thuyền ngoài xa" và "Một người Hà Nội"

2 Hướng dẫn học sinh kỹ năng làm bài nghị luận về hình tượng nhân vật 2.1 Kiểu bài phân tích một nhân vật

2.2.1 Đặc điểm

Đây là dạng đề cơ bản, trọng tâm khi ôn thi THPTQG Học sinh cần nắm vững đặctrưng của nhân vật trong tác phẩm tự sự; tức là bám sát vào các chi tiết về: ngoạihình, hành động, ngôn ngữ, tính cách, tâm lý, mối quan hệ với các nhân vật khác…

để thấu hiểu được số phận, phẩm chất và ý nghĩa của nhân vật Từ đó, khái quát lênnét độc đáo trong nghệ thuật xây dựng nhân vật và tấm lòng với con người, cuộcđời, những triết lý sâu sắc của nhà văn

2.2.2 Cách thức thực hiện

2.2.2.1 Mở bài– Giới thiệu vấn đề cần nghị luận

2.2.2.2 Thân bài

– Bước 1: Giới thiệu chung: Tác giả, tác phẩm (xuất xứ, hoàn cảnh sáng tác, tóm

tắt ngắn gọn cốt truyện, nội dung chủ đạo), nhân vật

– Bước 2: Phân tích nhân vật theo yêu cầu của đề: Học sinh có thể linh hoạt theo

nhiều cách, theo đặc điểm của từng nhân vật, sau đây là một số gợi ý:

– Bước 3: Đánh giá về nhân vật:

 Ý nghĩa của nhân vật trong việc thể hiện tư tưởng chủ đề của tác phẩm

 Nghệ thuật xây dựng nhân vật

 Thể hiện tấm lòng và tài năng của tác giả

2.2.2.3 Kết bài

- Khẳng định sức sống của nhân vật

2.2.3 Dàn ý minh họa

Đề 1: Phân tích nhân vật Phùng trong truyện ngắn "Chiếc thuyền ngoài xa"

của Nguyễn Minh Châu.

2.2.3.1 Mở bài

- Giới thiệu vấn đề cần nghị luận.

2.2.3.2 Thân bài

a Giới thiệu chung

- Giới thiệu tác giả Nguyễn Minh Châu

- Nêu những nét khái quát về truyện ngắn “Chiếc thuyền ngoài xa”: hòan cảnhsáng tác, xuất xứ, tóm tắt ngắn gọn cốt truyện, nội dung chủ đạo

- Nhân vật Phùng: Truyện đã xây dựng thành công hình tượng nhân vật Phùng,một nghệ sĩ khao khát khám phá, sáng tạo ra cái đẹp, người luôn lo lắng, trăn trở,suy tư về nhân cách và đời sống con người

b Phân tích chi tiết

* Một tâm hồn nhạy cảm và say mê cái đẹp:

- Khi đứng trước vẻ đẹp tuyệt mĩ mà trời ban cho người nghệ sĩ , Phùng cảm thấy

bối rối, trái tim như bị bóp thắt vào, anh tưởng chính mình khám phá được chân lý của sự hoàn thiện, khám phá được khoảnh khắc trong ngần của tâm hồn

- Anh nhanh chóng kết luận cái đẹp mà anh vừa phát hiện chính là đạo đức.

Những cảm xúc của nghệ sĩ Phùng thể hiện sự thăng hoa của một tâm hồn nghệ sĩtrước cái đẹp Phùng cảm nhận được sức mạnh kì diệu của nghệ thuật đúng như

một triết gia đã từng nói "Nghệ thuật thanh lọc tâm hồn con người".

 Qua sự phát hiện đầu tiên của nghệ sĩ Phùng, với những khoảnh khắc hạnh phúctràn ngập tâm hồn, người đọc có thể cảm nhận được Phùng là một người nhạy cảm,tinh tế trước cái đẹp Anh đã thực sự có giây phút thăng hoa trong khoảnh khắctrời cho người nghệ sĩ

* Vẻ đẹp sâu xa của nghệ sĩ Phùng chính là một tấm lòng trăn trở, lo âu về thân phận con người:

- Khi chứng kiến cảnh bạo hành trong gia đình hàng chài:

+ Phùng hết sức kinh ngạc, mấy phút đầu anh cứ đứng há mồm ra mà nhìn vì quanniệm về cái đẹp của Phùng bắt đầu bị lung lay Đằng sau cái đẹp tuyệt mĩ củangoại cảnh là cảnh tượng xấu xa phi đạo đức Đó là một nửa quái đản làm chonhững bức ảnh hiện hình ghê sợ và chiếc thuyền đẹp như mơ cũng biến mất

+ Phùng sửng sốt, bức xúc, căm phẫn, xông vào can thiệp để bảo vệ người đàn bàhàng chài Hành động của Phùng khi vứt chiếc máy ảnh xuống đất chạy nhào tớicứu người đàn bà, thể hiện một thông điệp chiếc thuyền nghệ thuật ở ngoài xa mà

sự thực thì cuộc đời lại ở ngay rất gần người nghệ sĩ chân chính đừng vì nghệ thuật

mà quên đi cuộc đời bởi cuộc đời mới là cuộc đời của tác phẩm chân chính Trướckhi là một nghệ sĩ anh phải là một con người biết rung động, yêu thương, chia sẻvới mọi nỗi đau của cuộc đời trần thế

- Phùng lắng nghe, day dứt với chuyện đời người đàn bà hàng chài:

+ Anh đã nhờ Đẩu người bạn chiến đấu năm xưa và bây giờ là chánh án của tòa ánhuyện mời người đàn bà đến tòa án huyện để khuyên chị bỏ chồng giải thoát chịkhỏi những trận đòn tàn bạo

+ Khi người đàn bà van lạy xin quý tòa bắt tội con, bỏ tù con cũng được nhưng

đừng bắt con bỏ nó Phùng cảm thấy căn phòng lồng lồng lộng gió biển như bị hút

hết sinh khí vì anh không thể hiểu nổi sự lựa chọn của người đàn bà

→ Phùng cảm thấy lo lắng về thân phận và tương lai của người đàn bà bất hạnh

+ Phùng nhận ra một điều cuộc đời đa sự, con người đa đoan, anh không thể nhìn

cuộc sống một cách đơn giản, Phùng cần nhìn sâu hơn về bản chất cuộc sống để

khám phá những nghịch lý của cuộc đời và đi tìm hạt ngọc ẩn sâu trong tâm hồnnhững con người lao động Anh phát hiện ra đằng sau vẻ bề ngoài của người đàn

bà quê mùa thất học là trái tim yêu thương, giàu đức hi sinh, thấu hiểu lẽ đời

→ Đây là những khoảnh khắc mà con người và cuộc đời đã ban cho người nghệ sĩ.

Nó là minh chứng cho quan niệm của nhà văn Nguyễn Minh Châu “Văn học và

đời sống là hai vòng tròn đồng tâm mà tâm điểm là con người Mỗi tác phẩm văn học chỉ là một lát cắt, một tờ biên bản của một chặng đời sống con người ta, trên con đường dài dằng dặc đi đến cõi hoàn thiện”.

- Sau khi thấu hiểu vỡ lẽ ra nhiều điều, trong con mắt của người nghệ sĩ Phùng,vẫncon thuyền ấy,vẫn khoảng cách xa ấy, không còn là cái ánh hồng hồng của ban mai

mà là hình ảnh con thuyền chống chọi giữa sóng gió phong ba của cuộc đời vớibao trăn trở suy tư của người nghệ sĩ

+ Bức ảnh nghệ thuật mà nghệ sĩ Phùng đã chụp ảnh trở thành một tác phẩm có giátrị, khác với những người sành nghệ thuật, Phùng nhận ra trong bức ảnh đen trắng (

khép lại tác phẩm) ấy vẫn có nét hồng hồng của ánh ban mai - hiện thân cho vẻ đẹp

nghệ thuật tuyệt mỹ -và hình ảnh người đàn bà với tấm lưng áo bạc phếch hiệnthân cho bao nhiêu trái ngang nghịch lí của cuộc đời đầy nắng gió

→ Bức ảnh nghệ thuật ( khép lại tác phẩm) biểu tượng cho mối quan hệ giữa nghệ

thuật và cuộc sống Và như vậy,chiếc thuyền nghệ thuật dù ở xa hay ở gần thì cuối

cùng tâm điểm vẫn là con người như Nguyễn Minh Châu từng quan niệm “Văn

học và cuộc sống đều là những vòng tròn đồng tâm mà tâm điểm là con người”.

Đây là quan điểm nghệ thuật vị nhân sinh tiến bộ của những người nghệ sĩ chânchính

So sánh quan điểm của Nam Cao

“ Chao ôi! Nghệ thuật không cần phải là ánh trăng lừa dối, không nên là ánh trăng lừa dối Nghệ thuật có thể là những tiếng đau khổ kia thoát ra từ những kiếp lầm than" (Giăng sáng)

→ Nhân vật Phùng là đại diện tiêu biểu cho người nghệ sĩ chân chính với niềm đam mê nghệ thuật và trái tim nhạy cảm, nhân hậu

c Đánh giá

* Nghệ thuật xây dựng nhân vật:

- Phùng vừa là một nhân vật trong truyện, vừa là người kể chuyện tạo nên tính đa

dạng về điểm nhìn Trong “Chiếc thuyền ngoài xa”, Phùng được khắc họa với đời

sống nội tâm sâu sắc của một nhân vật tư tưởng

- Nhân vật được đặt trong tình huống đặc biệt (tình huống nhận thức) Nhân vậtphải liên tiếp đối mặt với những cảnh đời trái ngược qua đó làm nổi bật lên cácbình diện nhân cách của nhân vật nghệ sĩ

* Ý nghĩa của nhân vật

Qua nhân vật Phùng, Nguyễn Minh Châu thể hiện những thông điệp sâu sắc vềmối quan hệ giữa nghệ thuật và cuộc sống, bài học về cách nhìn của người nghệ sĩtrong cuộc đời

+ Người nghệ sĩ phải dồn tâm huyết để sáng tạo nên cái đẹp cho đời đấutranh đẩy lùi cái xấu, cái ác đang ngang nhiên tồn tại

+ Người nghệ sĩ không thể nhìn cuộc đời bằng cái nhìn hời hợt, một chiều,phải có cái nhìn đa diện, nhiều chiều, để khám phá ra bản chất và vẻ đẹp tiềm ẩn,khuất lấp của con người và đời sống Đặc biệt, anh ta phải dám dũng cảm nhìnthẳng vào hiện thực, đặc biệt là số phận của những con người lam lũ, vất vả

+ Và cần hơn hết là người nghệ sĩ phải luôn mang một mối quan hoàithường trực về thân phận con người, nghệ thuật phải góp phần giải phóng conngười khỏi sự cầm tù của đói nghèo, tăm tối, bạo lực

+ Hành trình sáng tạo của người nghệ sĩ đích thực là hành trình khám phá,

khẳng định và tôn vinh những "hạt ngọc ẩn giấu trong bề sâu tâm hồn con người".

* Tấm lòng và tài năng của Nguyễn Minh Châu: Người luôn trăn trở, quan hoàithường trực về thân phận con người; phong cách truyện ngắn tự sự - triết lý, giản

dị mà nhiều dư vị, sắc sảo, tinh anh

2.2.3.3 Kết bài

- Khẳng định lại sức sống của nhân vật

2.2 Kiểu bài liên hệ, so sánh hai nhân vật 2.2.1 Đặc điểm

Đây là dạng đề cơ bản, trọng tâm khi ôn thi THPTQG Học sinh cần xác định là sẽphân tích nhân vật trong tác phẩm lớp 12 trước, sau đó sẽ liên hệ tới nhân vật trongtác phẩm văn học lớp 11 Đặc biệt, kỹ năng quan trọng khi phân tích là phải tuânthủ theo đặc trưng của nhân vật trong tác phẩm tự sự; tức là bám sát vào các chitiết về: ngoại hình, hành động, ngôn ngữ, tính cách, tâm lý, mối quan hệ với cácnhân vật khác… để thấu hiểu được số phận, phẩm chất và ý nghĩa của nhân vật

Yêu cầu cao hơn là học sinh phải cảm nhận được nét độc đáo trong nghệ thuật xâydựng nhân vật của các nhà văn

2.2.2 Cách thức thực hiện

2.2.2.1 Mở bài

– Giới thiệu vấn đề cần nghị luận.

2.2.2.2 Thân bài

– Bước 1: Phân tích nhân vật trong tác phẩm văn học lớp 12:

+ Giới thiệu chung: Tác giả, tác phẩm (xuất xứ, hoàn cảnh sáng tác, tóm tắt ngắngọn cốt truyện, nội dung chủ đạo), giới thiệu nhân vật

+ Phân tích nhân vật theo yêu cầu của đề: Học sinh có thể linh hoạt theo nhiềucách, theo đặc điểm của từng nhân vật, sau đây là một số gợi ý:

 Nghệ thuật xây dựng nhân vật

- Bước 2: Liên hệ tới nhân vật trong tác phẩm văn học lớp 11:

+ Giới thiệu chung: Tác giả, tác phẩm (xuất xứ, hoàn cảnh sáng tác, tóm tắt ngắngọn cốt truyện, nội dung chủ đạo), giới thiệu nhân vật.

+ Khái quát ngắn gọn về đặc điểm của nhân vật (thông thường trên hai phươngdiện: số phận, phẩm chất, ý nghĩa, nghệ thuật xây dựng nhân vật,…)

– Bước 3: So sánh nét tương đồng và khác biệt (theo định hướng, yêu cầu của đề)

– Bước 4: Lý giải sự tương đồng và khác biệt trên cơ sở hiểu biết về bối cảnh văn

hóa xã hội, phong cách nhà văn; đặc trưng của quá trình sáng tạo, đặc trưng thipháp của thời kì văn học…

2.2.2.3 Kết bài

- Khẳng định sức sống của hai nhân vật

- Khái quát lên tấm lòng và tài năng của hai nhà văn

a Phân tích hình tượng nhân vật người đàn bà hàng chài.

* Giới thiệu khái quát về tác giả Nguyễn Minh Châu, truyện ngắn "Chiếc thuyền

ngoài xa" (xuất xứ, nội dung chủ đạo,…)

-> Người đàn bà hàng chài là nhân vật trung tâm, kết tinh tư tưởng chủ đề của cảthiên truyện.

* Hình tượng người đàn bà hàng chài

- Ngoại hình: Thô kệch xấu xí, lam lũ vất vả

- Lai lịch

+ Sinh ra trong một gia đình khá giả, nhưng vì kém nhan sắc nên muộn chồng Bàtrót có mang với anh con trai hàng chài, nên đành chấp nhận lấy anh chồng làmnghề chài lưới

+ Người đàn bà hàng chài không có tên gọi cụ thể Nhà văn chỉ gọi là: "mụ",

"người đàn bà", "chị ta" Đây chính là dụng ý của nhà văn, bởi cuộc đời của bà

điển hình cho biết bao người phụ nữ nghèo khổ khác

- Cuộc đời: là một chuỗi những bi kịch đắng cay

+ Nỗi khổ về vật chất: Cuộc sống gia đình đông con, chen chúc trên chiếc thuyềnchật chội, giữa biển khơi đầy sóng gió, nên bà phải lam lũ, vất vả, vật lộn để kiếm

sống Có khi biển động, suốt tháng trời cả nhà phải ăn "xương rồng luộc chấm

muối".

+ Thường xuyên bị hành hạ về thể xác: Chính cuộc sống đói nghèo, tăm tối đã biếnchị trở thành nạn nhân của bạo lực gia đình Người chồng đánh chị như là một

phương thức để giải tỏa những bí bách của cuộc sống, cứ "ba ngày một trận nhẹ,

năm ngày một trận nặng" Người đàn bà nhẫn nhục cam chịu, không chống trả,

không tìm cách chạy trốn

+ Nỗi đau đớn, giày vò về tinh thần: khi bị chính người chồng bạo hành, khi hạnhphúc gia đình mà chị cố gắng vun đắp leo lét như ngọn đèn trước gió Đặc biệt làkhi chị trót làm tổn thương tâm hồn trong trẻo của đứa con

- Phẩm chất

+ Bà là biểu tượng của tấm lòng vị tha, giàu tình yêu thương và đứa hy sinh:

● Người đàn bà yêu con vô ngần Bà đã hy sinh cả bản thân mình vì con: "Đàn bà

trên thuyền chúng tôi phải sống cho con chứ không phải sống cho mình" (cam chịu

mọi đòi roi, không chấp nhận ly hôn, cả nụ cười và nước mắt của bà đều vì con,

…)

● Thấu hiểu, bao dung với chồng: Mặc dù luôn bị người chồng vũ phu hành hạ,nhưng bà không hề oán giận, mà cảm thông và minh oan cho chồng Bà hiểu sâusắc rằng ông ta không chỉ là phạm nhân, mà còn là nạn nhân bất lực của hoàn cảnh

Hơn nữa, với bà, ông ta còn làmột ân nhân, đã cho bà niềm hạnh phúc được làm

vợ, làm mẹ

-> Bà kết tinh vẻ đẹp của người phụ nữ Việt Nam, vớitrái tim thánh thiện, vị tha vàđức hy sinh cao cả

- Người đàn bà thất học mà không tăm tối, quê mùa mà sâu sắc hiểu đời: Bà đã tỏ

ra từng trải khi nhìn lại cả cuộc đời mình, và giúp hai vị trí thức rời bỏ được cáinhìn đơn giản, một chiều về cuộc đời, để nhìn cuộc sống từ cái nhìn đa diện, nhiềuchiều

+ Khái quát triết lý về mối quan hện giữa nghệ thuật và cuộc sống, nghệ sĩ và cuộcđời: Nghệ sĩ phải mang nặng trong tim tình yêu con người, phải có con mắt thấucận nhân tình để hiểu được bản chất của cuộc đời, nghệ thuật phải vị nhân sinh.

+ Thể hiện hành trình khao khát kiếm tìm, phát hiện và tôn vinh "những hạt ngọc

ẩn giấu trong bề sâu tâm hồn con người" của nhà văn Nguyễn Minh Châu

- Nghệ thuật xây dựng nhân vật: Đặt nhân vật vào tình huống truyện độc đáo, từngoại hình, hành động, lời nói khái quát lên số phận, phẩm chất của nhân vật, nghệthuật đối lập giữa bề ngoài xấu xí và nhân cách cao đẹp, chi tiết đặc sắc, ngôn ngữgiàu tính biểu tượng,…

=> Bằng giọng điệu trữ tình, chất chứa đầy cảm thương, pha chút hóm hỉnh,TúXương thể hiện niềm biết ơn, thấu hiểu, ngợi ca bà Tú, ngợi ca người phụ nữ

c Nhận xét về tư tưởng nhân đạo của hai nhà văn

- Điểm chung:

+ Cả hai nhà văn đều thể hiện lòng xót thương đối với những người phụ nữ bìnhdân, vất vả lam lũ vì mưu sinh, nhọc nhằn và cả nhục nhằn

b Liên hệ đến hình tượng nhân vật bà Tú

Được tái hiện qua con mắt của nhân vật trữ tình (ông Tú):

- Cuộc sống lam lũ, công việc mưu sinh mưa nắng, vất vả, chứa đầy những hiểmnguy bất trắc

- Đảm đang tần tảo, giàu đức hy sinh, nhẫn nại vì một chút duyên với ông Tú mà

phải vất vả lặn lội cuối sông, đầu chợ, cuộc sống tiếng có miếng không, được

chăng hay chớ.

+ Trân trọng, ngợi ca vẻ đẹp tâm hồn của họ: Giàu đức hy sinh, bao dung và mangnặng tình yêu với gia đình, chắt chiu hạnh phúc đời thường.

- Điểm riêng:

+ Người đàn bà hàng chài là nạn nhân của tình trạng bạo hành, bị chà đạp thườngxuyên về thể xác, đày đọa về tinh thần Cuộc sống đầy bế tắc, là hiện thân của sốphận chúng sinh thì hiện tại để qua đó Nguyễn Minh Châu bày tỏ không chỉ là cảmthương mà là nỗi lo âu, trăn trở Đồng thời, nhà văn muốn đối thoại với người đọc

về sự tồn tại ngang nhiên của cái xấu, cái ác, lên án nạn bạo lực gia đình – một vấn

đề nhức nhối của xã hội, mà nguyên nhân sâu xa là do đói nghèo, lạc hậu

+ Trong cách tái hiện của Tú Xương, bà Tú nhẫn nhịn và vui với hạnh phúc đờithường, cuộc sống của bà có chút an ủi, hạnh phúc vì được chồng biết ơn, thấuhiểu, trân trọng Tú Xương vừa cảm thương trân trọng mà cũng xót xa cho người

vợ hiền của mình, giữa thời buổi loạn lạc, công danh của ông lận đận nên bà phảivất vả, tảo tần Từ đó, nhà thơ lên tiếng phê phán xã hội nam quyền độc đoán, đãgây nên bao bất công cho người phụ nữ

d Lý giải nguyên nhân của điểm chung và điểm riêng

- Nguyên nhân dẫn đến điểm chung:

+ Đề tài người phụ nữ là đề tài truyền thống trong văn học, giàu chất hiện thực

+ Cả hai nghệ sỹ đều nặng tình người, tình đời

+ Cả hai sáng tác đều viết ở thời kỳ khó khăn của đất nước Đó là tiền đề cho cảmhứng nhân văn, nhân đạo lên ngôi

- Nguyên nhân dẫn đến điểm riêng :

+ Hoàn cảnh sáng tác khác nhau: "Thương vợ" ra đời khi đất nước ta đang chìmtrong bóng đêm của xã hội thực dân nửa phong kiến "Chiếc thuyền ngoài xa" đượcsáng tác khi đất nước ta vừa thống nhất và bước vào giai đoạn đổi mới.

+ Hai thời kì văn học khác nhau: "Thương vợ" là bài thơ trung đại "Chiếc thuyềnngoài xa" là một truyện ngắn thời kỳ văn học đổi mới sau 1975 Nguyễn MinhChâu đã chuyển từ khuynh hướng sử thi, cảm hứng lãng mạn, sang cảm hứng triếtluận về những giá trị nhân bản đời thường, quan tâm đến những số phận nhỏ bé,khuất lấp

+ Cảm hứng, ý đồ sáng tạo của mỗi nghệ sỹ khác nhau Tú Xương ngợi ca, đề caotrân trọng; Nguyễn Minh Châu phản ánh hiện thực và trăn trở

+ Haitác phẩm thuộc hai thể loại văn học khác nhau Người đàn bà hàng chài lànhân vật trong tác phẩm truyện ngắn, được khắc họa sinh động qua tình huốngtruyện, ngoại hình, hành động, lời nói,… Bà Tú là nhân vật trong thơ trữ tình nênchân dung của bà hiện lên gián tiếp qua dòng cảm xúc xót thương, thấu hiểu, tri âncủa Tú Xương với vợ

+ Sự độc đáo trong bút pháp của mỗi nghệ sỹ: Tú Xương là bậc thầy về thơ Nômtrữ tình, giản dị chân thực mà sâu sắc; Nguyễn Minh Châu là cây bút văn xuôi sắcsảo tinh anh, tài năng

2.2.3.3 Kết bài

- Khẳng định lại vấn đề nghị luận:

Sự thành công trong việc khắc họa hình tượng người phụ nữ ở hai tác phẩm đã gópmột phần lớn làm nổi bật tư tưởng chủ đề của tác phẩm, và thể hiện tài năng và tấmlòng của mỗi nghệ sỹ

2.3 Kiểu bài lý luận về hình tượng nhân vật

2.3.1 Đặc điểm

Đây là kiểu bài khó, thường xuất hiện trong đề thi HSG các cấp Để làm tốtkiểu bài này, yêu cầu học sinh phải nắm vững kiến thức về tác phẩm, có kĩ năngphân tích, bình giá tốt Ngoài ra, các em phải được trang bị đầy đủ kiến thức lýluận về đặc trưng của thể loại truyện ngắn, đặc biệt là hình tượng nhân vật Kiểu đềnày sẽ rèn luyện cho các em khả năng phân tích định hướng, phân tích hình tượngnghệ thuật để làm sáng tỏ một vấn đề lý luận theo đặc trưng thể loại, đúng vớiphong cách tác giả và thi pháp thời đại văn học Mặt khác, dạng bài này còn kiểmtra sự tinh nhạy của học sinh trong khâu chọn dẫn chứng Các em phải chọn đượcnhững dẫn chứng đặc sắc, đích đáng để soi tỏ được nhận định của đề bài

2.3.2 Cách thức thực hiện

2.3.2.1 Mở bài

- Giới thiệu vấn đề cần nghị luận, dẫn dắt vào nhận định (trích nguyên văn)

2.3.2.2 Thân bài

- Bước 1: Giải thích nhận định: HS cần đọc kĩ đề bài, xác định được các từ khóa

quan trọng Vận dụng kiến thức lý luận về đặc trưng truyện ngắn, hình tượng nhânvật để giải thích; rút ra vấn đề cần nghị luận

- Bước 2: Chứng minh: Đây là phần thỏa sức cho HS sáng tạo, chọn những dẫn

chứng tiêu biểu, đặc sắc trong các tác phẩm để làm sáng tỏ vấn đề