Lịch sử là bộ môn được giảng dạy trong nhà trường, nhằm lưu giữ và truyềntải quá khứ của một dân tộc đến với thế hệ hôm nay.. Tuynhiên ngày nay môn lịch sử trong trường học dần mất vai t
Trang 1SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
SỬ DỤNG TÀI LIỆU VĂN HỌC TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ 7
I/ Đặt vấn đề
Nhà văn Xô Viết Rasul Gamzatop đã nói: “Nếu như anh bắn vào quá khứ
bằng súng lục, tương lai sẽ bắn anh bằng đại bác” Thật vậy, quá khứ đã đi qua
nhưng vẫn sống mãi với thời gian, một quá khứ hào hùng hay rất đỗi đau thươngchúng ta không thể phủ nhận những giá trị, ý nghĩa mà nó đem lại Thử hỏi nếunhư không có quá khứ, thì làm sao chúng ta có hiện tại và cả tương lai
Lịch sử là bộ môn được giảng dạy trong nhà trường, nhằm lưu giữ và truyềntải quá khứ của một dân tộc đến với thế hệ hôm nay Nó không đơn thuần chỉ lànhững gì đã qua, mà còn là một quá trình đấu tranh dựng nước và giữ nước của baothế hệ con người đã ngã xuống cho Tổ quốc còn vẹn nguyên đến hôm nay Tuynhiên ngày nay môn lịch sử trong trường học dần mất vai trò quan trọng trong việchình thành giáo dục truyền thống của một dân tộc có bề dày lịch sử, văn hóa lâuđời như đất nước chúng ta Những năm gần đây, tình trạng học sinh xa rời, chánhọc, hiểu biết hạn chế thậm chí sai lệch về lịch sử dân tộc là một hiện tượng đángbuồn cho nền giáo dục sử nhà Có ý kiến cho rằng: “Học sinh chán học môn Lịch
sử, chứ không có học sinh nào chán Lịch sử dân tộc” Dẫu rằng có nhiều yếu tố
khác nhau ảnh hưởng đến thực trạng trên, nhưng mỗi người làm công tác giảng dạylịch sử trong nhà trường cũng đang nhìn lại vấn đề trên với cương vị là một ngườithầy
Trang 2Vì vậy, việc nâng cao chất lượng dạy và học môn lịch sử trong nhà trường là nhiệm vụ hết sức cần thiết trong việc góp phần nâng cao chất lượng giáo dục nói chung và bộ môn lịch sử nói riêng trong thời kì hội nhập của đất nước Cũng như hầu hết các môn khoa học tự nhiên, các môn thuộc khoa học xã hội như Văn học, Địa lí và nhất là Lịch sử có mối liên hệ chặt chẽ vớinhau, bổ trợ và làm phong phú cho việc hình thành tri thức Việc sử dụng thơ văntrong dạy học lịch sử là một trong những biện pháp truyền tải kiến thức, biếnnhững sự kiện, ngày tháng trở thành con số biết nói thông qua các tác phẩm vănhọc, tạo biểu tượng, hình ảnh in sâu vào tâm trí các em, khơi gợi nơi các em tìnhcảm, sự hứng thú khi học bộ môn Qua thực tế giảng dạy trên lớp, tôi nhận thấy khivận dụng tài liệu văn học trong dạy học lịch sử giúp các em học tập sôi nổi, kíchthích sự ham hiểu biết, tư duy nơi học sinh, tiết dạy trở nên sinh động bởi các hìnhtượng văn học miêu tả, ngược lại học sinh phát hiện ra mối liên hệ thực tiễn, bổ trợkiến thức giữa hai bộ môn, bởi văn học được sáng tác dựa trên hoàn cảnh lịch sử,lịch sử được phản ánh trong các tác phẩm Từ những lí do đó, tôi mạnh dạn đưa ra
sáng kiến kinh nghiệm về : sử dụng tài liệu văn học trong dạy học lịch sử 7, đối
tượng nghiên cứu chủ yếu dành cho các em học sinh lớp 7
II/ Nội dung 1/ Thực trạng
a) Thuận lợi
- Được sự quan tâm, chỉ đạo của Ngành, PGD, nhà trường về đổi mới
phương pháp dạy học trong lịch sử, kết hợp nội dung tích hợp các môn học liênquan khi giảng dạy
Trang 3- Ứng dụng công nghệ - thông tin trong dạy học ngày càng trở nên phổ biến,đem lại hiệu quả tích cực phục vụ cho công tác giảng dạy của giáo viên (giáo án vitính, điện tử…) Giáo viên có thể tìm kiếm tài liệu trên trang mạng Internet tin cậy,nguồn tri thức phong phú…
- Sách giáo khoa được Bộ giáo dục biên soạn có lồng ghép các bài thơ, đoạntrích… nhất là phần lịch sử Việt Nam thời phong kiến có phần bớt khô cứng
Ngoài ra, có nhiều sách tham khảo có nội dung bổ trợ, nâng cao, hoặc hướng dẫnkhai thác SGK có hiệu quả được biên soạn ngày càng nhiều
- Các tài liệu văn học: truyền thuyết, ca dao, thơ, truyện ngắn… phản ánhbối cảnh lịch sử là nguồn sử liệu đa dạng, hấp dẫn, gần gũi với học sinh khi các emhọc tập
- Đội ngũ giáo viên đa số có tâm huyết với nghề, thường xuyên tự học hỏi,trau dồi năng lực chuyên môn để nâng cao hiệu quả dạy và học
- Học sinh nhìn chung có sự cố gắng vươn lên trong học tập, ở một số em cóniềm yêu thích bộ môn
b) Khó khăn
- Dường như, học sinh thường xem nhẹ môn lịch sử, coi đây là môn học phụdiễn ra phổ biến, học để “đối phó” với thầy cô hơn là muốn lĩnh hội kiến thức, tìmhiểu giá trị của lịch sử
- Một số giáo viên dạy học phụ thuộc vào sách giáo khoa, nặng về nội dung,
ít cho học sinh tìm hiểu các tư liệu bên ngoài
2) Quá trình chuẩn bị tài liệu văn học trong dạy học lịch sử a) Đối với giáo viên:
Trang 4- Trước tiên phải tìm hiểu kĩ các bài có thể khai thác để vận dụng Đây là
khâu quan trọng, xác định đúng nội dung, đối tượng tránh trường hợp ôm đồm kiếnthức
- Tiến hành sưu tầm các bài thơ, văn, ca dao, câu đố… có nội dung liên quanđến bài dạy, không phải là cả một bài thơ mà là chỉ chọn lọc những nội dung đặcsắc nhất, gần gũi nhất với đơn vị kiến thức trong bài dạy nhằm thu hút học sinh
- Có thể trao đổi với đồng nghiệp cùng chuyên môn, với giáo viên dạy văn
để có thêm nguồn tài liệu hỗ trợ khi giảng dạy
- Phân loại các mảng kiến thức văn học phù hợp với yêu cầu đặc trưng bộmôn lịch sử, ví dụ: thơ về tiểu sử, cuộc đời, triều đại, trận đánh, tội ác của giặc…
- Sắp xếp các nội dung thành chủ đề, sau đó vận dụng kiến thức đó vào bàidạy lịch sử đã giới hạn
b) Đối với học sinh:
- Trước khi dạy bài có liên quan đến tài liệu văn học, giáo viên giao cho họcsinh về nhà sưu tầm nội dung kiến thức sẽ được học
- Tạo điều kiện cho học sinh phát hiện nguồn tri thức mới bằng một số biệnpháp để khích lệ sự cố gắng nỗ lực của học sinh
3) Một số yêu cầu khi sử dụng tài liệu văn học trong dạy học lịch sử
Việc sử dụng tài liệu văn học giúp tăng hiệu quả, thêm nguồn tri thức phongphú, lôi cuốn học sinh Để phát huy có hiệu quả khi khai thác cần đảm bảo yêu cầusau:
- Nội dung tài liệu văn học phải có giá trị giáo dục, giáo dưỡng, bảo đảm tính chânthực lịch sử
Trang 5- Tài liệu đó phải phù hợp với đối tượng học sinh khi tái hiện, khắc họa nhân vậthay sự kiện lịch sử.
- Giáo viên đưa nội dung văn học vào hợp lí tránh sa đà, đảm bảo thời gian, khôngnên biến giờ học lịch sử thành giờ giới thiệu tác phầm văn học Đề làm tăng hiệuquả giảng dạy, giáo viên cần sử dụng ngôn từ, phong thái diễn đạt cho phù hợp vớinội dung lịch sử cần nói tới
4) Một số biện pháp sử dụng tài liệu văn học trong dạy học lịch sử.
a) Sử dụng tài liệu văn học để khắc họa chân dung nhân vật lịch sử
Lịch sử là một dòng chảy, những người làm nên lịch sử như một ánh hàoquang hòa mình vào dòng chảy ấy Giữa đêm tối của dân tộc, họ đã giương caongọn cờ đấu tranh, xả thân vì nước vì dân Việc khắc họa anh hùng dân tộc qua cácvần thơ, câu đố làm nổi bật tài năng, tính cách, bồi dưỡng học sinh thêm lòng yêumến nhân vật, thấy được công lao đóng góp của các vị cho đất nước Từ đó, khơigợi các em niềm tự hào, ý chí quyết tâm kế thừa truyền thống dân tộc, ra sức phấnđấu học tập xây dựng quốc gia, dân tộc
Ví dụ 1: Khi dạy bài 8: Nước ta buổi đầu độc lập, Mục 1: Ngô Quyền dựngnền độc lập Dạy xong phần này, giáo viên có thể cho học sinh sử dụng câu thơ sau
để khắc họa, nhớ ơn công lao của Ngô Quyền đã kết thúc hơn một ngàn nămphong kiến phương Bắc đô hộ, mở ra trang sử mới của dân tộc
“Ngô Quyền quê ở Đường LâmCứu dân ra khỏi cảnh lầm ngàn năm”
Trang 6Hoặc khi dạy giáo án điện tử, ngay từ phần mở đầu, giáo viên chiếu bứchình về Ngô Quyền, yêu cầu các em điền vào chỗ trống tên nhân vật còn thiếutrong câu thơ sau:
“ ………… quê ở Đường Lâm Cứu dân ra khỏi cảnh lầm ngàn năm”
Học sinh ghi nhớ rõ hơn, sâu hơn về công lao nhân vật lịch sử, qua đó cònhiểu biết quê hương mà Ngô Quyền sinh ra
Ví dụ 2: Bài 14: Ba lần kháng chiến chống quân xâm lược Mông – Nguyên(thế kỉ XIII) mục IV Nguyên nhân thắng lợi và ý nghĩa lịch sử của ba lần khángchiến chống quân xâm lược Mông – Nguyên Khi giảng dạy và phân tích nguyênnhân thắng lợi do các vị tướng tài chỉ huy, chúng ta không thể không nhắc tới các
vị vua nhà Trần anh minh đã xây dựng đất nước, phát triển quốc gia dân tộc, chăm
lo bồi dưỡng sức dân, nhờ đó trên dưới một lòng đoàn kết quyết tâm đánh đuổi vóngựa Mông Cổ hùng mạnh Giáo viên có thể dùng bốn câu thơ sau được trích trong
“Phú sông Bạch Đằng” để làm nổi bật nhân đức của các vị quân vương Nhân Tông
và Thánh Tông:
“Anh minh hai vị Thánh quânSông đây rửa sạch mấy lần giáp binhGiặc tan muôn thuở thanh bìnhBởi đâu đất hiểm cốt mình đức cao”
(Trương Hán Siêu)
Ví dụ 3: Một trong những cách khắc họa chân dung nhân vật sâu sắc, in đậm dấu
ấn, lôi cuốn cho học sinh ở lứa tuổi trung học là giáo viên có thể sử dụng câu đố
Trang 7Khi dạy Bài 19: Cuộc khởi nghĩa Lam Sơn (1418-1427) Mục I/ Thời kì ở miềnTây Thanh Hóa (1418-1423) giáo viên miêu tả xong hành động Lê Lai xả thânmình cứu Lê Lợi, đến cuối bài để củng cố kiến thức cho học sinh giáo viên cho các
em một câu đố như sau:
“Đố ai vì nghĩa quên mìnhHoàng bào đổi mặc, đánh lừa quân MinhHôm nay nhắc lại chuyện xưaHăm hai, hăm mốt nắng mưa không nhòa”
Học sinh sẽ nhớ tới nhân vật Lê Lai mà các em vừa học, qua đó khắc sâu vào tâmtrí các em về tấm gương hy sinh quên mình trọng lời thề của Lê Lai, biết đặt lợi íchchung lên lợi ích cá nhân Đồng thời, qua lời giảng giải của giáo viên, hành độngcủa Lê Lai làm chủ tướng Lê Lợi biết ơn sâu nặng, Lê Lợi đã phong ông làm côngthần hạng nhất và căn dặn con cháu nhà Lê làm giỗ của Lê Lai trước ngày Lê Lợi
b) Sử dụng tài liệu văn học để minh họa sự kiện lịch sử
Ví dụ 1: Bài 14 : Ba lần kháng chiến chống xâm lược Mông – Nguyên (Thế kỉXIII) mục III/ Cuộc kháng chiến lần thứ ba chống quân xâm lược Nguyên (1287-1288) khi nói về dòng sông Bạch Đằng, làm chúng ta rất đỗi tự hào với ba lần indấu thất bại thảm hại của quân thù, đặc biệt chiến thắng Bạch Đằng năm 1288 củaquân đội nhà Trần chấm dứt hoàn toàn tham vọng xâm lăng của đế chế Mông Cổtrên đất nước Đại Việt Câu thơ sau minh họa về sự oanh liệt của dòng sông ấy:
“Bạch Đằng nhất trận hỏa côngTặc binh đại phá, máu hồng huyết giang”
Dịch thơ:
Trang 8“Bạch Đằng một trận hỏa côngGiặc kia tan tác máu hồng đỏ sông”
Ví dụ 2: Trong bài 25: Phong Trào Tây Sơn mục IV/ Tây Sơn đánh tan quânThanh, với chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa vang dội Trưa ngày mồng 5 Tết KỉDậu (30/1/1789) vua Quang Trung ngồi trên lưng voi, áo bào xạm đen khói súng,
đi đầu đại quân tiến vào Thăng Long giữa cảnh mừng vui khôn xiết của nhân dân:
“Mây tạnh mù tan trời lại sángĐầy thành già trẻ mặt như hoaChung vai sát cánh cùng nhau nói
Cố đô vẫn thuộc núi sông ta”
(Ngô Ngọc Du)Sau khi tường thuật sinh động về chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa, giáo viênminh họa cho học sinh hình ảnh cuộc sống yên bình trở lại hiện lên trong ánh mắt
từ người già đến trẻ nhỏ, khẳng định chủ quyền của đất nước vẫn vẹn nguyên
c) Sử dụng tài liệu văn học lên án tội ác của giai cấp thống trị
Bên cạnh những trang sử hào hùng của dân tộc thì lịch sử còn chứa đựngbóng mờ, đêm tối Dường như, hình ảnh của các giai cấp thống trị vào cuối mỗitriều đại, đều lâm vào con đường ăn chơi sa đọa, không quan tâm đến nỗi khốn khổcủa nhân dân, đến vận mệnh của dân tộc
Ví dụ 1: Khi dạy bài 23: Kinh tế, văn hóa thế kỉ XVI-XVIII Mục II/ Văn hóa, giáoviên minh họa khi nói về mục 1/Tôn giáo có thể nói bên cạnh những giá trị tốt đẹpcủa dân tộc được phát huy thì giai đoạn này sự suy thoái của chế độ quân chủchuyên chế trung ương tập quyền, các thế lực phe phái nổi lên, lối sống tha hóa về
Trang 9phẩm chất con người, mối quan hệ hàng hóa - tiền tệ ảnh hưởng ngày càng tăng.
Tôn ti trật tự không còn như trước, các giá trị đạo đức nhường chỗ cho đồng tiềnnên có quan niệm:
“Còn tiền, còn bạc còn đệ tửHết cơm, hết gạo hết ông tôi”
(Nguyễn Bỉnh Khiêm)Con đường thi cử giờ đây không còn hoan lộ và duy nhất để bổ nhiệm làm quan,đồng tiền đã len lỏi vào mọi ngóc ngách, chi phối con người, tệ hơn đồng tiền trởthành thước đo của giáo dục, quan tước trở thành hàng hóa, nhân dân đã có câu:
“Trăm quan thì được tước hầuMười quan tước bá ai nào kém ai”
Sự sa đọa của hàng ngũ quan lại địa chủ làm cho nhân dân khốn khổ, mâu thuẫngiai cấp sâu sắc, làm bùng nổ các phong trào đấu tranh ở trong nhân dân dưới cáchình thức khác nhau là điều tất yếu
Ví dụ 2: Vào giữa thế kỉ XVIII chính quyền phong kiến Đàng Ngoài suy sụp,khủng hoảng, những gánh nặng của giai cấp thống trị đè nặng lên vai của ngườidân bằng thuế khóa, lao dịch được phản ánh ở bài 24: Khởi nghĩa nông dân ĐàngNgoài thế kỉ XVIII, mục 1 Tình hình chính trị Câu thơ sau dựng nên hình chânthực tình trạng bắt lính của phủ chúa:
“Lính vua, lính chúa, lính làngNhà vua bắt lính cho chàng phải ra”
Cảnh tham ô, kiện tụng của bọn nhà, quan lại giàu ức hiếp dân chúng, khiến lòngdân thêm oán giận:
Trang 10“Con ơi, mẹ bảo con nàyCướp đêm là giặc cướp ngày là quan”
Những câu thơ ấy, có tác dụng dựng lại bức tranh cuộc sống đương thời của nhândân phải gánh chịu dưới chế độ phong kiến Từ đó, giáo viên có thể mở rộng thêmkiến thức, liên hệ với cuộc sống ngày nay
III) Kết luận
- Kết quả của việc ứng dụng sáng kiến:
Bảng số liệu khi chưa vận dụng sáng kiến vào giảng dạy bộ môn lịch sử 7,năm học 2016 -2017
Lớp
Sĩ số
7/1 44 19 43.18 16 36.36 9 20.45 00 007/2 45 12 26.67 20 44.44 13 28.89 00 007/3 45 7 15.56 15 33.33 20 44.44 3 6.67Cộng
Trang 11số SL % SL % SL % SL % SL %
7/2 45 24 53.33 13 28.89 8 17.78 00 007/3 45 16 35.56 17 37.78 11 24.44 1 2.22Cộng
+ Học sinh khá giảm tương ứng 11.94%
+ Học sinh trung bình giảm tương ứng 17.16%
+ Học sinh yếu giảm tương ứng 1.59 %
-Những kết luận qua quá trình nghiên cứu:
Qua thực tiễn giảng dạy, tôi nhận thấy tài liệu văn học là phương tiện truyềntải kiến thức đem lại hiệu quả cao, giúp học sinh hứng thú trong học tập, tiếp thukiến thức nhanh và các em học được phương pháp học tập mới trong việc tích hợpliên môn Người giáo viên không phải là giảng dạy hoàn toàn kiến thức sách giáokhoa là đủ, mà còn linh hoạt mềm dẻo trong việc ứng dụng các phương pháp dạyhọc sử, giúp học sinh lĩnh hội kiến thức mới, góp phần phát huy tính tích cực chủđộng trong học tập, bồi dưỡng và phát triển nhân cách học sinh
Trang 12Tài liệu văn học được vận dụng trong các tiết dạy lịch sử làm tăng khả năngghi nhớ để lại ấn tượng lâu bền trong lòng các em, đưa các em tiếp cận lịch sử ởgóc nhìn đa chiều Đây còn là cơ sở giáo dục học sinh về niềm tự hào dân tộc, cácgiá trị truyền thống của bao thế hệ trong chiến đấu cũng như trong xây dựng bảo vệ
Tổ quốc, từ đó các em sẽ ra sức học tập kế thừa và làm vẻ vang hơn cho truyềnthống lịch sử dân tộc Mặt khác, các em nhận thấy rằng lịch sử không hề khô khan,nhàm chán, trái lại nó thật sự sống động bởi các biểu tượng văn học Lịch sử có vẻđẹp riêng, có lúc hào hùng, bình yên, phẳng lặng, nhưng có lúc cũng đầy dữ dội,đau thương, qua đó góp phần nâng tầm giá trị môn học trong nhà trường và xã hội
Trong thời gian có hạn với năng lực và kinh nghiệm còn mới, không thểtránh khỏi những thiếu sót trong quá trình thực hiện sáng kiến kinh nghiệm này
Tôi rất mong được sự góp ý chân thành của hội đồng khoa học, quý thầy cô, cùngcác bạn đồng nghiệp để sáng kiến này được hoàn thiện và có tính khả thi
Trang 13Tài Liệu Tham Khảo
1) Sách giáo khoa lịch sử lớp 7.
2) Một số tài liệu khác liên quan.
Trang 14Mục Lục
I/ Đặt vấn đề:……….1
II/ Nội dung: 1) Thực trạng:……… 2
a) Thuận lợi:……… 2
b) Khó khăn:……… 3
2) Quá trình chuẩn bị tài liệu văn học trong dạy học lịch sử……… 3
3) Một số yêu cầu khi sử dụng tài liệu văn học trong dạy học lịch sử:……….3
4) Một số biện pháp sử dụng tài liệu văn học trong dạy học lịch sử:…………4
a) Sử dụng tài liệu văn học để khắc họa chân dung nhân vật lịch sử:…… 4
b) Sử dụng tài liệu văn học để minh họa sự kiện lịch sử:………5
c) Sử dụng tài liệu văn học lên án tội ác của giai cấp thống trị: ………… 6
III) Kết luận:………8