Bai viet nay cung dat ra van de ve viec nhin nhan the gidi quan tdn giao va thUc hanh nghi le nhu mdt he thong bieu tupng, tai do, cac hanh vi nghi le t h i hien moi quan he hai hda giUa
Trang 1VAN H 6 A - LjCH S(J - D|A LV - M 6 | TRaeiNG
NGHI LE CAU SCTC KHOE CUA NGl/dl HRE
JM THdN HA Bdi, XA LONG Hl|P, HUYEN MINH LONCTJNH QUANG NGAI
N G U Y £ N T H I THANH XUYEN'
Tom tat: Thuc hdnh nghi le giU vi tri quan trgng trong hggt dgng thudng ngdy cua ngudi Hri
Nghi le cdu sdc khde Id thUc hdnh ton gido the hien moi tuong quan giUa hggt dgng ton giao w)
nhu cdu bdo ve sUc khoe cita ngUdi Hre Thdng qua nghi Ii cdu sdc khde nhdm tdi hien tien tfinh
thuc hdnh nghi le cung vdi sutham gia cua cdc doi tuong khdc nhau trong gia dinh vd cgng dong
Ndi dung cua bdi viet gom hai phdn chinh, do Id thi'gidi quan ton gido vdthuc hdnh nghi le Thdng
tin dugc thu thdp tUqud tnnh quan sdt tham gia cdc nghi le cdu sUc khde tgi cdc gia dmh d thon
Hd Bdi, xdLong Hiep (huyen Minh Long, tinh Qudng Ngdi) cung vdi phdng vdn cdc doi tugng cung
cdp thdng tin
Tifkhda: nghi le, nghi le cdu sUc khde, the gidi quan tdn gido, ddn tgc Hri
Abstract: The practice of rituals holds an important position in the daily activities of the
Hre The ritual for health is the religious practice that displays the correlation between religious
activities and demands on health protection of Hre people The health ceremony re-enacts its ritual
implementation process along with the participation of the various members of the family anil
community The content ofthe article consists of two main parts, which is the religious world and
the practice ofthe ritual Data was collected from observation process conducted within rituals for
health and from interviewing survey respondents in the Ha Boi village Long Hiep commune (Minh
Long District, Quang Ngai province)
Keywords: rituals, health rituals, religious world, the Hre
Ngay nhdn bai: 15/6/2018 Ngdy duyet etang: 20/8/2018
Bat van de NgLig, Hre da dugc cIc hgc gil trong
Ngudi Hre cutru tai xa Long Hiep, Long va ngoai nudc quan tam nghien ciJu til ra't
Mai, Long Son, Long Mdn va Thanh sdm Td cuoi the ki 19 den dau the ki 20,
An cua thi tran Minh Long.Tai xa Long mdt so nha nghien ciJu nhu Henri Maitre,
T i ^ ^ " ' u ^ = * ' , " ' " ' ^ ' ' " ^ ''°'=°''° *°"9 '^^" '°- ME.Durand da tie'n hinh khao sat d vCing
^ r ^ h ^ °' TM"? ^'^"^'°'' • ' 3^" '™"9 Trudng Son - Tly Nguyen, trong dd co mo
tam th tran Minh Long Sinh ke chinh riia ,• • u - j f , , , ,
nnirM H r a i i i l - '^^ ^ " " " ^ ^ <="'"" <:"a t a v e n h o m c u d l n d m e n n u phaTlytinh
ngUOi Hre la san xuat ndng nqhieo naoai ra D- i, r, u „ ,
cdn cd hoa ddng di lam i n xa v ' k i ' l " ' ^ ' " ' l ' ' ^ ^ t l ^ , 9 * ' - ^ 9 ° ^ ' ; ^ ' ^^uye"
sin vat rcrng (Phdng van sau ein bd UBND ' ' " T- " " ' " ' " ^ " " " " " " ""''"'' "
xa Long Hiep, Minh Long, Quing Ngai 2018) '' " " ^ " ' ' ^ ' ™° '^ " ^ " 9 " * ' " ' ^ ' " "
' cac khia canh nhu Ijch sCr tdc ngudi, phong
• Vien Klioa hoc xa hoi vimg Tnmg Bo ' " ' ' '^P p u l n , sinh ke, he thdng chinh tri va
Trang 2Tap chi Khoa hgc xa hoi mien Trung, So 4 (54) - 2018 I 33
ngUdi Hre van tiep tuc xuat hien rai rac vao
giiia the ki 20 eho den hien nay trong cac
bai viet cua mot so tac gi^ nhu Ngoc Anh
(1959), Luu Hung (1980,1981,1983), Nguyen
Xuan Hong (2000), Nguyen Thj Thanh Xuyen
(2016) Tdn giao tin ngudng cua ngudi
Hre la van de it dUOc quan tam va chi thinh
thoSng xuat hien trong mot sd nghien cUu
nhUng van chi ra tam quan trpng cua thUc
hanh tdn giao trong xa hpi truyen thong Vi
vay, van de dat ra la trong boi eanh hien nay,
the gidi quan va thuc hanh tdn giao co dien
mao nhu the nao? Thdng qua nghi le cung
cau sUc khde, bai viet nay muon tai hien thuc
hanh t h d cung bang mieu thuat dan tdc hpc
trong mdt nghien cUu trudng hpp tai thdn
Ha Bdi, xa Long Hiep (huyen Minh Long, tinh
Quang Ngai) Muc dich cua bai viet nham
lam rd each thUc thuc hanh thd cung va tU
do kham pha moi quan he giUa thUc hanh
nghi l l va van de sUe kh6e NgUdi Hre sCr
dung nghi le nhu mdt loai cdng eu giau tinh
bieu tupng de the hien mong muon ed sUc
khde tdt va moi dieu an lanh Khao sat ve
ngUdi Hre tai mot sd huy&n cua tinh Qu^ng
Ngai va Binh Djnh cho thay, ngUdi Hre da hpi
nhap vao ddi sdng xa hpi hien dai nhu kham
chCTa benh, uong thuoc tU tram y te va mua
bao hiem y te; khuyen khich con cai theo hpc
tai trUdng cong lap, doi mdi ky thuat trong
lua Du vay, hp van duy tri he thong bieu
tupng cua the gidi quan va nghi le thdng qua
Cling cau sUe khde Bai viet nay cung dat ra
van de ve viec nhin nhan the gidi quan tdn
giao va thUc hanh nghi le nhu mdt he thong
bieu tupng, tai do, cac hanh vi nghi le t h i
hien moi quan he hai hda giUa con ngUdi
vdi thien nhien va giUa con ngUdi vdi the
gidi than linh tUong trUng Trong sU thay doi
manh me cua ddi sdng hidn dai, thUc hanh
nghi le cau sUc khde tiep tuc lUu giU gia tn
ket ndi trong gia dinh, tinh lien ket cdng
dong va gin giU khdng gian sinh hoat van
hda, van nghe truyen thong
DCr lieu va thdng tin thu thap dUpc thUc hien thdng qua quan sat tham gia va phong van sau Quan sat tham gia dupe tien hanh trong cac nghi le cung cau sUc khde cua mot
sd gia dinh tai thdn Ha Bdi, xa Long Hiep Ngoai viee quan sat tham gia, nghien cUu nay
cdn sddung phdng van sau di kham pha cae
dien giai van hda cua cdng dong (gia lang, thay cung, cae thanh vien trong gia dinh)
1 The gidi quan tdn giao cua ngUcri Hre
7.1 Quan niem ve cdc tdng thegi&
The gidi thdn linh: NgUdi Hre quan niem
the gidi gom ba cdi: trdi, con ngUdi va ma Than linh tdn tai trong ca ba the gidi, gdm
cd than linh tot va xau Quan niem than tinh dupe hinh thanh tUqua trinh bieu tUpng hda eae hien tUpng va thUc the eua t u nhien trd thanh than nui, than rUng, than nUdc, than Trdi, than sam set Vdi ngUdi Hre, than Trdi, than sam set la hai vj than quan trpng nhat doi vdi nhu'ng ngudi lam nghe trong lua.Than Trdi va than sam set tupng trUng cho the lUc
cd quyen ban phat mua va tiep nhan Idi cau xin cua con ngUdi.Th^n nui va than sdng la nhUng biiu tupng thieng cCia ca dan lang cU tru trong mot pham vi nhat djnh NgUdi Hre cho rang hai vj than quan trpng nhat anh hudng true tiep tdi cupc song dan lang, do
la than nui, tUpng trUng cho vi than eai quan cua mdt don vj cU tru nhat dinh, tai do lay ngudn nudcva ngon nui lam ranh rdi, cu t h i
la than nui Mong Ga, tpa lac d hudng Ddng, day la noi cd rUng ram che chd vdi dja the caova ngudn nude doi dao; than nui Ba Rinh tpa lae d hudng Tay Nam, cung la noi khdi nguon cua ddng nUde chay xuong rudng ddng cua dan lang Vi vay, ngUdi Hre tdn thd than nui Mong Ga va than nui Ba Rinh vi hai vj than nay lien quan den dong chay cua nude, noi xuat phat cua nguon nude cd vai trd quan trpng ddi vdi hoat ddng trdng trpt Quan niem tin ngudng cua ngudi Hre hinh
Trang 3t i r d d h g da bleu t u g n g hda nhUng n g g n n u i ,
d d n g sdng tao nen t i n h t h i e n g , de cuoi cCing
di den sU t d n t h d va b i o ve n g g n nui d d n g
sdng d o , t r d t h a n h quy tac ufng xOf vdi m d i
t r u d n g t u nhien ciia m d i ngUdi;
The gidi cda ma quy: Theo q u a n n i e m cua
ngudi Hre, trong vu tru cd mgt ngi chdn
rieng danh cho ma quy, nhUng khdng phii
la mgt the gidi tUdng dUdng vdi the gidi cOa
con ngudi va cIc vj than Ma cd the sdng
trong the gidi con ngUdi, ma sdng d ngoai
nghia dja (ngudi da chet) va cic ma xau cd
hai, cd the ton tai xung quanh noi sdng ciia
con ngudi Chinh vi vay khi gia dinh cung sijfc
khde deu lam le vat de cung cic loai ma nay
nhu mdt cich dieu dinh de trinh ma tim hai;
The gidi con ngudi: The gidi con ngudi
(trung gidi) II trung gian giGa hai the gidi
cdn lai, cac than linh v l ma quy di lai giCfa
the gidi cua hg va xuat hien tai trung gidi d
the gidi con ngifdi chi duy nhat cd mgt ngudi
du kha nang lien ket vdi the gidi than linh la
pajou, mdt thay cung cua lang hoac cua gia
dmh Ngudi Hre quan niem giCfa the gidi con
ngudi va than linh can cd mgt ngUdi trung
gian lam thdng ngdn de chuyen t i i Idi cau
xin cua hg, thay cung dugc chgn lua de lam
la ngudi trung gian, ket ndi giCfa hai the gidi
Thay cung trUc tiep dang le vat, doc cic bai
cung (ta-jeo) va gili Idi clu xin den t h i n linh
Trong mdt lang ngudi Hre, thudng cd tCr 1
hoac 2 thay cung Ngoai nghi thCfc ding le
vat ngudi thuc hien le cung cIn phai biet
dgc cac bli ta-jeo (de mdi ggi va chuyen t i i
Idi cau xin den than linh
Vdi cudc sdng tiem an nhieu nguy co va
rui ro benh tat, thdi tiet dien bien philc tap,
thudng xuyen thieu ddi va khan hiem luong
thuc, thuc pham, ngudi Hre da hinh tugng
hda mo udc va nhufng dieu tot dep thdng qua
bleu tugng cua cic vj than v l nhOng dieu xau
xa, nguy hai den cugc song con ngudi thdng
qua hinh Inh cua ma quy NhU vay, the gidi
than linh va ma quy tugng trung cho hai mat tdt dep va xau xa trong cugc sdng cua ngudi Hre Day thuc chat la cich thufc he thdng hoa
va p h i n chia the gidi thdng qua bleu tugng, the hien khi nang ufng xuf hai hoa vdi moi trudng t u nhien va t i m linh cCia ngudi Hre
1.2 Quan niem ve le vgt dung hien sinh
trong nghiin
Vdi ngudi Hre, cac ddng vat nudi nhu
t r i u , Ign, ga, chd the hien gia tri cDa tai sin
va tich trCi NhOfng con vat nay cung dugc s£l dung trong cac le hien te vdi muc dich thS hien mufc do quan trgng va can thiet cua moi loai nghi le khic nhau.Thdng thudng, ngifM Hre te trIu trong nhOfng djp quan trgng nhu cau mUa, cau sOfc khde hoac khi gia dinh co ngudi chet thi viec te trau mdi c i lang la mgt nghia vu bat budc, ke c i vdi gia dinh ngheo Con vat quan trgng thuf hai ddi vdi nghi le hien te la Ign Lgn cung dugc suf dung trong nghi 1^ cau sufc khde, cung edm mdi, cung cudi nam Tuong tU, ga v l chd cung thudng dugc sCrdung trong cic le nghi lien quan den trdng trgt, cau sufc khde Rieng chd it dugc sCf dung hgn, chu yeu dung cho le cau sufc kh6e NgUdi Hre quan niem g i i trj kinh te (the hien qua g i i tri quy ddi bang tien) cua g l va cho thap hon so vdi Ign, do dd chi trong nhOng nghi le quan trgng, hg mdi hien te Ign NhCfng gia dinh giau cd thudng sd hClu nhieu con trau, trong dd, trIu nii sinh d^ giup tang sd lugng dan trau qua moi nam Khi con trIu n i i nay dugc khoing 7 - 8 tuoi
v i da de dugc vai Ida, liic nay gia trj tren thi trudng cua con t r I u n i l khdng bang nhijfng con khic, ngudi Hre ggi la trau gia vdi gia trj kinh te thap Neu kinh te gia dinh kha gil, hp
se te con trIu gia nay cho than linh de cau sufc khde va cau mCia.Thdng thudng, vdi mot gia dinh, le te trIu cau sufc khde va cau miia chi xly ra khoing 7 - 8 nam/lln theo chu k> ddi sdng cua con trau n i l NgUdi Hre rat duy
Trang 4Tap chi Khoa hoc xa hoi mien Trung, 56 4 (54) - 2018
hoac trau non, trau dUc vi nhUng con trau
nay cd gia tri kinh te cao hoac dung 6i gay
gidng Tuy nhien, khi gia dinh cd ngudi chet,
theo tuc le cu, phai te trau mdi ca lang Luc
nay, ngudi Hre phiii nhd thay cung xem bdi
gid ga de chpn trau Neu gid ga chi ve con
trau nai gia, hpsete con trau nay.Tuy nhien,
neu gid ga chi ve con trau due khde thi bat
bude hp phai te eon trau 6uc NgUdi Hre quan
niem, moi ngdn chan ga deu tUpng trung
cho mot vj than, khi gid ga ehi ve hUdng con
trau nao dd trong chudng, cd nghTa la than
linh da chi djnh chpn lUa con trau dd Mac du
con trau due cd gia trj kinh te cao nhung vdi
tin niem vao than linh, hp cd the bd qua tinh
duy ly de phue tung tinh ehat tdi thupng cua
ddc tin vao than linh
NgUdi Hre hien te cac con vat di lay mau
cho viec eung, ngoai gia tn kinh te, lupng
mau eua moi con vat eung lien quan den quy
md eua mdt nghi le.Thdng thudng, mau trau
ed tinh ndng, nhanh ddng thanh mau den va
ed dung tieh Idn, do dd, trau dupe sCr dung
trong cac nghi le quan trong eua lang Mau
Ion ed tinh mat, mau do, vUa du cho cac nghi
le trong pham vi gia dinh Ngoai mau, cac
bp phan ndi tang va chan, mi mat, tai, mui,
ludi, dudi la nhUng thanh phan quan trpng
cua mam le vat Trong quan niem cCia ngUdi
Hre, con chd la con vat rat hdu ich nhu giU
nha, cung di san va bat cac con thu khac, v)
vay, ngUdi Hre khdng hien te chd nudi cua
gia dinh, thdng thudng hp mua chd tU noi
khac dung de le te NgUdi Hre chi te nhCrng
con vat cd ngdn chan rd rang, hp khdng te
cac ddng vat nhu ngan, vjt vi chan chung ed
mang, khdng phan ehia rd rang tUng ngdn
Nhu da ndi d tren, ngdn chan la bieu tupng
ve cac vj than xau va tdt, do dd khi te le, xem
bdi gid ga rat quan trpng vi day la thu tuc lien
k i t vdi tin niem ve than linh va lang nghesu
ehi dan cua dang linh thieng Neu so sanh vdi
dac diem tien hda trong ly thuyet tdn giao
thi quan niem cua ngUdi Hre thudc vao giai doan mat ky cua hdn linh giao giong nhU he thdng niem tin ton giao cua cae tdc ngUdi khac dTrudng Son -Tay Nguyen.Tuy nhien, khae vdi quan d i l m tien hda, thUe te ngUdi Hre da hinh thanh he thong bieu tupng ve than linh: than linh khdng ehiem hUu hoan toan thUc the trong t u nhien ma cht mot sd
bp phan cua thUc t h i mang tinh bieu tupng eho than linh
Quan niem ve tdn giao eCia ngUdi Hre giau ttnh bieu tupng, hinh tUpng hda cac hien tupng va sinh vat trong tU nhien trd thanh nhOng thuc t h i linh thieng nham dap Ung nhu cau tinh than, tim kiem cho dUa tam ly
va tranh xa cac tac ddng xau cua mdi trUdng ben ngoai He thdng bieu tupng niem tin tdn giao nay ton tai song song va cd mdi quan he mat thiet vdi quan niem duy ly ve trdng trpt, chan nudi va nhiJng Ipi ich thiet thUc cua hoat ddng sinh ke doi vdi cudc song hang ngay Nd hinh thanh va phat trien trong ddi sdng cua tdc ngUdi thdng qua sU thich nghi vdi mdi trudng tU nhien vdi eae thanh to can thiet cho s^n xuat va sinh hoat nhu nude, dat, nui, cay cdi, dpng vat Trong qua trinh chpn lua va thieh nghi, eac yeu to tU nhien
da dupe hinh tupng hda va dua vao ddi sdng hang ngay nhU mdt thdng le ve tinh thieng nham bcio ve cac thUe the nay, tU do d^m bao cho nhu cau sinh ke
Viec hien te ddng vat la mot each Ung xd giau y nghTa tai tao va can bang mdi trUdng
t u nhien va quan he xa hdi Chang han, viec
te trau gia cd gia tn kinh te thap sau nhieu lan
sinh san 6e cau sUc khde va cau mUa cho ca
lang vUa ed tac dung loai bd nhUng con vat gia yeu, bo sung con vat mdi vUa gan ket tinh than va chia se Ipi ich cdng ddng Vdi viec te chd d xdm vao djp eudi nam, ca xdm cung gdp t i l n de mua chd la mot ddng thai chia
se traeh nhiem TU quan niem ve chu ky eay
Trang 536 NGUYJN THI THANH XUYEN yeu t d sijc khde cua c o n ngUdi v i m d i t r u d n g
t u n h i e n , cho thay ngUdi Hre cd c i i n h i n he
t h d n g hda, lien tuc t h a y ddi va tai tao m a n g
t i n h chu ky t h e o nhOng n h u c l u t h i e t t h u c va
k h i nang t i n h d u y ly
1.3 Quan niem ve 6m dau va benh tat
theo the gidi quan ton gido
Trong q u a n niem cua n g u d i Hre, cac t h e
gidi cua t h a n linh, ma q u y va c o n n g u d i
t u o n g t i c trUc t i e p vdi n h a u , t h e g i d i c o n
ngudi la sU t o n g hda cCia c i c m d i q u a n he
vdi c i c t h e gidi c d n lai Do d o , h g q u a n n i e m
r i n g benh tat, c i i ac den tCrthe g i d i cua c i c
t h a n xau va ma quy Vi v a y n g u d i Hre t h u d n g
t h u c hanh n g h i le de cau xin t h a n l i n h x a u
hoac ma q u y rdi b d ndi c h o n cua c o n n g u d i
v l t r i n h xa con n g u d i Ben canh d o , n g u d i
Hre cd he t h o n g t r i thiJc chOa b e n h b i n g
each suf d u n g c i c loai c l y rirng d e i l m t h u d c
va cac kieng ki t h e o c h u ky d d i sdng
Thuc hanh n g h i le chufa b e n h t h e hien
t i n h chat bleu t u g n g hda t r o n g m d i q u a n he
glCfa ma t h u a t v l b e n h t a t n h u sau:
Nguyen nhan gay b e n h : t h a n linh xau v i
ma quy;
^ D d i t u g n g bj t i c d g n g bdi cac t h u c t h e
xau: con n g u d i ;
Nguyen tac t h u c hanh loai b d c i c tac
d d n g xau: hien t e bang h i n h vi ma t h u a t
Viec chufa b e n h b a n g thUc hanh n g h i le
k h d n g m a n g lai hieu q u i true t i e p len c o t h e
n g u d i b e n h m l chu yeu t h d n g qua h a n h vi
cd t i n h bleu t u g n g cCia ma t h u a t N g u d i Hre
q u a n n i e m c o n n g u d i cd linh h d n , khi c h e t
linh hdn con n g u d i se cd m d t chuyen h a n h
t r i n h d t h e gidi ben kia Benh t a t va noi lo sg
c i i chet da t h d i t h u c h g lua c h o n p h u o n g
t h d c ma t h u a t n h I m luu g i d linh h d n n g u d i
b e n h Do vay, cac h i n h vi ma t h u l t t r o n g
n g h i le h i ^ n te d i n g c u n g cho t h a n linh
t h e hien m o n g m u d n linh h d n c o n n g u d i d
lai the gidi niy v i cic t h i n xau quay trd lai
the gidi cua h g Cd the thay ring, trong cic
nghi le cung cau siJc khde vao mdt dip dac biet hoac vao nhOng ngay cudi nam va ke ca trong cic nghi le hien te khic, ngudi Hre deu
sCt dung cay alot' vdi day via cd t i c dung ket
ndi linh hdn, dac biet la trong nghi le dat ten cho tre, le cung cho tre mdi sinh ra va le cijng
dm dau, thay cung lam cac d l y via cho tre
em hoac ngudi benh mang theo ben ngu6i Vdi dac diem t r i n quy siJc khde, lo sg benh tat va cii chet, nghi le cung cau sure khde ciia ngudi Hre la mgt trong nhOfng nghi le quan trgng, cd the tien hanh vao bat ki thdi diem
n i o trong nam khi gia dinh mong muon
Hon the, trong cic bai khan ta-Jeo d hau het
cac nghi le, sdc khde II mdt ngi dung quan trgng khi thay cung khan xin than linh
2 Thuc hanh nghi le cau si}c kh6e
2.1 Nghi li theo chu ky
VIo djp cuoi nam, ngudi Hre cd mgt so nghi le de the hien niem biet on to tien va than linh, die biet la cau mong sufc khoe cho gia dmh va thuan Igi trong trdng trot
Hg cd hai nghi I I rat ddc dio, dien ra theo chu ky vai nam mgt lan va thudng td chile
vao nhiing ngly cudi nam, la nghi le cham-ma-hao (cung sau nha): 2 - 3 nam/lln v l la-ha-van (cung cda trudc): 1 - 2 nam/lan.Tiiy
theo dieu kien kinh te va thdi gian, khoing
v i i nam mdi gia dinh mdi td chdc hai loai
nghi le nly Neu nhu nghi le cham-ma-hao
chu trgng cau siJc khde (va lam an, di lai) thi
nghi le la-ha-van cd tinh chat thuan tijy ciJng
gid dng b i to tien da khuat Hai nghi le nay thudng dugc to chufc vao djp cuoi nam khi cic gia dinh da thu hoach lua mdi, hoan tat cdng viec cua nam cu v l chuan bj ddn nam mdi Do dd, tinh chat quan trgng cua nghi Ic
cham-ma-hao the hien qua con vat dugc sif
dung trong hien te la Ign (1 - 2 con tiiy theo dieu kien kinh t^ cua gia dinh).Trong khi do, vdi cac nghi le cau siJc khde thdng thudng,
Trang 6Tap chi Khoa hgc xa hpi mi^n Trung, So 4 (54) - 2018
gia ffinh thudng chi hien te ga hoac chd Le
te trau cung la mdt loai nghi le cau silc khde,
nhung con t r I u cd g i l tri kinh te Idn hon cac
con vat khic nhu Ign, g i , do dd, le te trau
thudng dugc ket hgp vdi muc dich cau mua
va to chufc long trgng hgn Ngoai ra, con trau
cdn dugc dCing trong nghi le tang ma hoac
le cham-ma-hao Loai ddng vat dijng trong
hien te vCfa the hien tinh chat quan trgng
cua nghi le vCia the hien cap bac va nang lUc
Cling te cua thay ciJng Ngudi Hre quan niem
d p bac cua t h i y cung dua tren k h i nang
hien te ddng vat: thay cung gidi nhat va cd
vai trd quan trgng trong ling II ngudi cd k h i
nang hien teva cung trlu;di!ing thuf hai la cd
kha nang hien te va cung Ign; cudi cijng II
khi nang hien te ga trong cic nghi le cau sufc
khde thdng thudng
Nghi li cham-ma-hao
Trudc ngly cung, cic thanh vien trong
gia dinh len nui tim cic loai cly va l i dung
de lam gian, tru chdng va chufa do cung Gia
chu cung dgn dep n h i cCfa, chuan bj g i , Ign,
gao de lam do cung va hien te NgUdi chu gia
dinh tim den thay ciJng de xem ngay va mdi
thay Cling cd k h i nang te Ign hole te trau
Ilm chu le.TCr sang sdm, cac thanh vien trong
gia dinh, thay cung va nhufng ngUdi hg hang,
hang xdm tap trung sau nha chuan bj eho
buoi te le Cdng viec chuan bj thudng duge
giao eho cac ehang trai tre, hg che cay ddt de
Ilm eai prang (tugng trUng eho ban thd), dan
cic thanh cay dot de lam gian eung Prang
dugc dan tCr eac thanh ddt mdng (kieu dan
nong mdt), cd hinh vudng, canh dai khoing
gan 25em, tren mat prang phCi kin l i Id-tea'
Prang duge diing eho nghi le eung than cCta
va cic than linh khic trong nha, dien ra trudc
le cung chinh thufc sau nha Giin cung gdm
cd 7 cot chong, cich 1 met so vdi mat dat, cd
hinh chd nhat vdi chieu dai khoing nda met,
^ Mot loai cay rirng, than manh, la c6 hinh ban to va
chieu rdng khoing 60cm Gian cung dugc dat tai mgt gde vUdn sau nha, d noi thdng thoing hudng ra phia sdng sudi, khdng ed cay Idn ehe phCi Tren mat gian cung la noi dat do cung, eanh sau eCia gian cung la noi
dat nam cay alot dai khoing 2 met, dugc vdt
nhin, gan mdt nila than tren dugc che thanh
bdn phan Bdn canh t i c h ra td nCta tren tao
thanh mdt hinh kim t u t h i p ngUge, phan dinh gan lien vdi phan t h i n dudi, tai dd, ngudi Hre khae b i y vach trdn xung quanh than cly tugng trUng eho via eua mgt ngudi,
phan tren cung cCia cay alot (chan cua kim
t u t h i p ngugc cd hinh tam giic) la ndi gan vdi hai la (d-teo xep chdng len nhau (khoing mdt ban tay cua ngudi Idn) D i y la ndi de do eung, ddi dija (dUge vdt tCr mdt minh than
cay alot) va mdt ly rugu (lam tCr II Id-tea) Tren
mat II hinh tam giac, tai trung tam duge gan
mdt thanh cay alot minh, ndi td biy vach
khac len eao (hudng len trdi), tren dinh treo
mdt sgi chi dai ndi xuong l i Id-tea, tren sgi
ehi nay, cd biy not tugng trUng cho linh hdn
ngudi (dugc tao thanh td bdng gdn va sip ong) Co tat ca nam cly alot, gan chit vdi
nhau tao thinh hinh quat, duge thay cung mang vIo trong nha, sau dd dung sau eii giln eung de te t h i n Trdi Ngoli ra, hg cung
t u tao nhang eung bang sip ong va giay Dau tien, nghi le udng rugu phep dugc td ehdc trong nha gan cda Idn Cae thanh vien trong gia dinh ngoi theo vdng trdn dudi san nha, ngudi dan dng chu n h i rdt rUgu cho mgi ngudi, thay eung nang rugu len va dgc
bai ta-jeo mdi than linh, to tien, sau dd cac
t h i n h vien mdi dugc phep udng rugu Sau khi le udng rugu phep ket thuc, cic chang trai da mang ve mdt con Ign Idng den
de lam le cung than linh dcufa nha.Trudc khi vao le, ign dugc trdi chin, budc mom va tam rCra can than sach se Hai ngudi dan dng cd sufc khde khieng eon Ign tren mdt cly ddn
Trang 7nha n o i day t r e o eon Ipn len trUdc cUa nha
O n g thay eung chuan bj m o t cai prang, cay
pa-ndf, d o t h u o n g tram c u n g vdi eac t h a n h
vien cua gia d i n h ngoi quay q u a n g a n cUa
nha h u d n g ve phia con Ipn O n g t h a y c u n g
dpc m o t bai ta-jeo vdi npi d u n g t r i n h bao v d i
t h a n linh, t o tien ve ly d o cua b u d i le, m d i g p i
t h a n linh ve d U le va cau m o n g t h a n linh phCi
hp va ban nhCfng dieu t d t lanh d e n eac t h a n h
vien t r o n g gia d i n h M o i ngUdi deu u p hai ban
tay va dUa ve phia trUdc t r o n g khi t h a y c u n g
lam le va dpc ra-;eo.Tiep t h e o , t h a y c u n g lay
cai khay t h a n va t r a m d a t d u d i c o n Ipn, t a y
p h ^ i dat vao yet hau c o n Ipn va khan bai
ta-jeo vd\ npi d u n g t i e n h a n h le hien sinh d a n g
t a n g le vat cho t h a n linh Luc nay, n g u d i c h u
gia d m h dat m o t cai khan len vai t h a y c u n g
Day la mot chi t i l t rat quan trpng t h i hien
su thda thuan giCfa chu nha va thay cung
Chiec khan nay cd ten la pai-pa-dui, tupng
trUng cho quyIn chu tri buoi le cua than linh
(dng Trdi) trao cho thay cung Khan
pai-pa-dui dai khoang 2 gang tay, cd hinh chU nhat,
dupe lam tU mot manh vai cotton mau trang,
song qua thdi gian chiec khan nay da nga
mau lam tam vang den, chUng td no da trai
qua mot thdi gian dai dUpc sd dung trong
cae nghi le cung te Khan pai-pa-dui thudc
ve sd hUu cua gia dmh dang thUc hien nghi
le, sau khi trao cho thay cung, bat buoc phai
dat khan tren vai phai cua thay cung trong
luc tien hanh nghi le Khi ket thuc nghi l§,
thay eung se mang khan pai-pa-dui ve nha
va giU sudt mot dem, den sang hom sau ong
ay mdi mang lai trao tra cho chu nha, tiep do
chu nha tra tien cdng cho thay cung va cat
^ Dung cy dirge thay cung
vot tir hai thanh tre manh,
ngon tay giua hoac co th6 <
nhu cau ciia nguoi su dung
va mat trong khac nhau, do
mat khac nhau thi c6 nghia
sir dung dd xm keo duac
c6 chieu dai Idioang mot
ai hoac ngin hem tiiy theo
Moi cay dau c6 mat ngoai
do, khi^thay ciing xin keo,
neu moi cay bidu thi mot
la thin linh da chung nhan
g i d chiec k h a n nay d m d t n o i rat q u a n trgng
va k i n d a o n h U t u q u a n a o hoac n o i de do
v a t q u y h i e m , d e n k h i c d n g h i le, giadinhse
m a n g ra sCrdung lai
T r o n g t h d i g i a n d a t k h a n pai-pa-dui len vai, t h a y c u n g t i e p t u c k h a n ta-jeo, ngU6i chij
nha e h u y e n cai k h a y t h a n va t r a m thay bang
cai prang d a t b e n dUdi d a u I p n , chuan bj sSn
sang c h o n g h i le h i e n t e Thay c u n g tiep tyc
k h a n ta-jeo va t a y p h a i l a m sach Idng tren c6
c o n I p n , t i e p d o , d n g su" d u n g c o n dao dai
m a n h , c d m u i n h p n d l g i l t I p n Bai khan ta-jeo k e t t h u c k h i t h a y c u n g h o a n thanh vi^c
c h o c t i e t I p n , n g u d i c h u n h a hUng mot It
h u y e t I p n t r e n cai prang d e c u n g t h a n linh,
M o t t h a n h v i e n t r o n g gia d i n h lam thu tuc cat lay m o t it eae b d p h a n cOa eon Ipn ntiil
m i m a t , m u i , t a i , c h a n , d u d i d e len prang Cai
prang nay ed t i n h c h a t t U P n g t U nhU ban thd
cua gia d i n h , dUpe d a t phia t r e n cda nha ke
t U n g h i le nay c h o d e n khi d u p e t h a y the bdi
m o t cai prang khac t r o n g m d t n g h i le khac
NhUng n g u d i p h u n U va ngUdi phu giiip ehuan b i n a u n U d n g n h U nau c o m , kho ca, nau t h j t I p n T r o n g t h d i g i a n d d , nhUng ngi/crt
d a n d n g c h u a n bj va sap d a t g i a n cung phia sau n h a Luc nay, cac t h a n h v i e n trong gia
d i n h t a p t r u n g tai cUa nha d e n g h e thay Cling
k h a n fa-jeo t h d n g b a o c h o t h a n linh bietve viee h i e n t e va e u n g d n g Trdi Thay cung
d a n g len c h o t h a n l i n h m d t c o n ga trong td,
n a m cay c?/of va m d t c o n I p n I d n g den con
song Sau d o , t h a y c u n g m a n g cac eay alot
ra sau nha, n h U n g t h a n h v i e n t r o n g gia dinh
m a n g t h e o ba cai khay d u n g cdc u d n g riJcfu,
la Id-tea, k h a n pai-pa-dui, t r a u cau va cac do
c u n g khae n h u m e n rUOu, sap o n g , cCing
t h e o sau t h a y c u n g Tai m o t d j a d i e m dcing sau nha, t r u d c cai g i a n c u n g d a dUpc dUng
x o n g , h p d l cae k h a y t r e n x u d n g dat, ho tay
va eae d d e u n g q u a k h d i va h o i n d n g cua cui
t u o i d a n g c h a y b i d a p Ida (thay c h o tram}
Trang 8Tap chi Khoa hoc xa h6i mien Trung, So 4 (54) - 2018 39
vien trong gia dinh lam le trinh bao va cau
khan than linh gidng nhU nghi le md dau khi
cung than linh trong nha Sau dd, thay cung
lam le hien sinh Ipn lan thd hai cho dng Trdi
Hai ngUdi dan dng khde manh gid vdng eay
ddn treo ngupc eon Ipn len tren dam khdi
than Cach thUc hien sinh lan thd hai dien ra
giong nhu da md t^ ben tren, chi khac la mdt
it huyet Ipn dupe lay ra de trong la Id-tea Khi
eung ongTrdi d sau nha, ngudi Hre khdng sd
dung prang, hp thay the bSng cai gian cung
Idn hPn Sau khi hien sinh Ipn, thay cung tiep
tuc khan ta-jeo va mdt ngUdi trong gia dmh
rot rUpu cho thay cung va cae thanh vien
edn lai Bay khdng phai la le udng rupu phep
ma tupng trUng cho qua trinh t i l p nhan sU
phu hp cua than linh.Thay cung tay cam coc
rUpu, khan ta-jeo cho cac thanh vien trong
gia dinh biet vesUphiJ hpva chap thuan cua
than linh d l nghi le t i l p tue dien ra Ket thuc
viee khan ta-jeo, thay cung rdt rUpu len dau
Ipn, cac thanh vien khac cQng lam theo, sau
dd hp udng h i t chen rUpu con lai nhU mot
each thUc ddn nhan sUe khde va may man
Cac thanh vien trong gia dinh chuan bj nau
chin thjt Ipn va sap dat len cac la /d-tea,sau dd
xep tat ea vao nhUng cai ddp'' Vdi ngudi Hre,
trong le cham-ma-hao, hp chi sd dung duy
nhat thit Ipn, gdm thjt sdng va thjt chin Thit
chin dupe lay tU cac bd phan khac nhau cua
con Ipn, thjt sdng chu yeu la phan dau va tai
Giai doan chuan bj thjt chiem mdt khoang
thdi gian rat dai vi day la le vat rat quan trpng
de cung than Trdi Do dd, ngudi Hre phai nau
chin thjt va chuan bj that kl ludng Thit nay
cung dupe dung de dai khach trong ngay
hdm do va cae ngay ke tiep NgUdi Hre cho
rang, phai an h i t phan thjt da t l than Trdi d
sau nha trong ngay hdm dd va khdng dUdc
mang vao trong nha
'' Rfl CO nho, duoc dan tir tre niia, rat chac chan va kha
day, dimg dl dimg thiic an, nhat !a dung thit lgn dung
Sau khi da chuan bi day du cac dap thit
Ipn, dng thay cung tien hanh nghi thUc chinh thdc md man cho nghi le ciing than Trdi Khi
mot sd dap dUpc dat day du ben dUdi gian
cung, thay eung mang con ga trdng to luc trudc dat tren dam khdi cui dang chay va
khan ta-jeo di thdng bao chinh thUc vdi
than Trdi ve nghi le sap dien ra, dong thdi dang cung le vat len eho than Trdi (cac le vat nay phai dam bao dupe ho ndng tren dam
khdi eung vdi bai khan ta-jeo eua thay cung) Trong do, quan trong nhat la ddp di trau cau
va nam phan do cung Sau dd, thay cung chi
lay cai ddp Idn nhat di lam le tUpng trUng
Tiep theo, ngudi phu giup ket ndi nam cay
alot dang sau cai gian cung, dat nam phan
do eung len tren la la-tea cda cay alot, sU
dung huyet Ipn bdi len nam vach khac tren
cay alot vdi y nghTa la truyen den nang lUc sdng eho cay alot Hp cung rot rUpu len nam cai cdc lam bang la la-tea de lam thdc uong cho than linh Nam cay alot gan la Id-tea d l
dung le vat va day via, dUpc gan dUdi mat dat, tupng trung cho cay truyen dan linh hdn vdi y nghTa tao nen moi lien k i t trUc
t i l p giiJa linh hdn con ngUdi vdi than linh
De cay alot thUe hien chUe nang nay, ngudi
Hre hien te dong vat va dung mau dpng vat
di bdi len cay alot nham truyen cho nd mot
linh hdn sdng, nhd the nd mdi trd nen song ddng va trd thanh phuong tien de cae thay
cung {pajau) xuat hon giao tiep vdi than linh thdng qua eae bai khan ta-jeo
Lue nay, tren gian cung, nam cay alot da
dupe sap dat day du nam phan le vat, thay
cung dpc bai ta-jeo di eau xin than Trdi phu
hp sUc khde, lam an, di lai, len rUng, len ray, trdng lua cho gia dinh Vdi mdi Idi cau xin, thay cung deu phai lam thu tuc them rUpu,
them men vao cac cdc rUpu dat tren ia Id-tea Ngoai viec dang cung than Trdi va cac
than linh khac thupc cac edi Trdi va edi nUde, trong nghi le nay ngudi Hre cung cung cac doi tupng khac la ma quy, than linh d cap
Trang 9t h a p va t h a n xau N h i i n g d d i t u o n g n l y
d u g c quan niem la sdng q u a n h q u a n t r o n g
t h e gidi cua ma va t h a n n h u n g i n h h u d n g
true t i e p den cugc sdng con ngUdi, t r o n g d o
m g t sd loai ma cd t h e sdng t r o n g vUdn nha,
t r o n g xd xinh cd t h e gay hai den sufc k h d e
cua tre n h d v i ngUdi d m d a u K h i c vdi t h a n
Trdi va c i c t h a n tdt, n g u d i Hre hien te g i eho
c i c ddi t u g n g nay Ben canh d d , c o n ga t r o n g
t o vdi tieng gay cdn t u g n g t r d n g c h o d i e m
may m l n Ngoai ra, h g c u n g q u a n n i e m c o n
ga t h u d n g kiem i n t r o n g san, sdng gan g u i
vdi con n g u d i v i c i c loai ma quy, c h o nen
viee hg hien te ga xuat p h i t tCr dac d i e m va
t a p t i n h sdng cua con ga t r o n g m d i q u a n he
gan gui vdi ddi sdng t h u d n g n g l y Hg c u n g
p h i n biet giCra phan phi'a tren g i a n c u n g , I I
noi de le vat danh cho t h a n Trdi va t h i n t d t ,
phia d u d i gian c u n g t i e p g i l p m a t d a t l i n d i
danh cho c i c t h i n linh xau va ma q u ^ Sau
khi hien sinh ga, h g sCf d u n g m d t it m a u ga
de bdi len eac vach khac tren cay alot, rdi de
eon ga x u d n g mat dat phia d u d i gian c u n g
Khi t i t e l le vat duge d i t len gian c u n g ,
quan t r g n g nhat I I m d t d i u lgn chin, tai Ign
song, d u d i Ign chin v l c i c b g phan k h i c , b e n
d u d i gian eung d i t 5 c i i d i p v a hai ben eua
g i l n cung eung co hai c i i d i p Sd l u g n g cOa
cay alot va cae dap t u g n g t r u n g cho t h a n
linh d c i e p h u a n g , c i c cdi t h e gidi Khi n g u d i
c h i i nha t h a p nen sap o n g tren c i c c l y alot,
t h a y c u n g khan ta-jeo vdi ndi d u n g cam ta sU
p h u h d eua t h a n linh, m o n g m u d n t i e p t u c
n h a n d u g c su b i o t r g cua t h a n linh, gOri Idi
c l u xin cua gia d i n h den t h a n linh; sau m o i
Idi cau xin, thay eung sir d u n g c i i pa-ndy d e
xin keo, khi hai eai pa-ndy m g t up m d t ngCra
tht c h d n g t d t h a n linh da chap nhan le vat v l
Idi c l u xin, t h a y c u n g lai tiep tuc g i l l nhOng
Idi cau xin khac va lam t h u tuc xin k e o Trong
t h d i gian t h i y c u n g cau khan v l xin keo, c i c
t h a n h vien eua gia d m h d a n g rugu len t h a n
linh va u o n g het p h a n r u g u cdn lai NhiJng
n g u d i h g hang, h i n g x d m den t h a m d U
c i j n g d i n g rUgu len t h a n l i n h Trudc d l y moi
n g u d i d e n t h a m d d le c u n g t h u d n g mang
t h e o le v a t la g a o hoac r a g u Hien nay, ho sj
d u n g t i e n m a t t h a y c h o le vat V\ t h ^ , trong
gia d i n h se cCf ra m d t t h a n h v i e n g h i chep lai
so t i e n cua tCfng n g U d i d e t h u a n t i e n cho viec
t h i m h d i sau nay
Khi viec t h a m h d i cda h g h a n g , h I n g xom ket t h u c la t h d i d i e m d a n h c h o nhCrng thanh
v i e n t r o n g gia d i n h n g o i d u d i g i a n cung, hai ban t a y n g i l a d u a len cao h u d n g ve phia thay
c u n g d e n h a n lay lgc va Idi b a n p h a t eua than
l i n h T r o n g q u i t r i n h t h a y c u n g dgc bai ta-jeo, n g u d i Hre t i n r a n g t h a y c u n g cd quyen
t h d n g n g d n va g i a o t i e p v d i t h a n linh, cic bai
ta-jeo chufa d g n g nhufng idi cau xin da dUdc
t h a y c u n g gCri d e n t h a n linh va dugc than
l i n h c h a p n h a n C i e c l y o / o t t u g n g t r u n g cho vat t r u y e n d a n l i n h h d n t h a y c u n g den v6i
c i e t h a n l i n h , sau khi q u a y t r d lai, thay ciing
se m a n g nhufng Idi d a n d d cCia t o t i e n va than linh d e n v d i cac t h a n h v i e n t r o n g gia dinh
N g h i le c u n g sau n h a ket t h u c b a n g Idi elm
ta cua t h i y e u n g , gia d i n h t h u n h a n IJ vat til
g i a n c u n g va m a n g ra c h i e u dai k h i c h Ngifdi Hre t i n rang b e n eanh t h a n t d t c d n cdcicthan xau v i m a q u y s o n g g a n eon n g u d i , do do,
h g d e lai t r e n g i a n c u n g x U d n g Ign va cic do
c u n g k h i c , c h o d e n khi e d le c u n g k h i c thay
t h e Thay e u n g c u n g c i e t h a n h v i e n trong gia
d m h chia se r d g u va m d t it g a n Ign tugng
t r i i n g c h o s g b a n o n eua t h a n l i n h Phan le vat d i n g c u n g d u g c sCr d u n g d e chieu dai hp
h a n g , h a n g x d m N g u d i Hre q u a n niem ring
p h a n le vat e u n g d n g Trdi d sau nha khong
d u g c m a n g v I o n h a va k h d n g d u g c chia cho
k h a c h m a n g ve n h i D o d d , h g p h i i sCf dung het tai c h o , n e u k h d n g het, se t i e p tuc chiSu dai k h i c h v a o n g a y h d m sau Chi c d thit ldn
c u n g t r o n g n h a m d i d u g c d u n g d e chia cho
k h i c h m a n g ve n h a Sau khi h o a n t a t cac thu
t u c c u n g sau n h a , t h a y e u n g b d i c h i n ga de
Trang 10Tap chi Khoa hoc xa hoi mien Trung, So 4 (54) - 2QT8
Le cung 6 cda nha dupc tiep tuc sau khi
ehuan bj day du cac \& vat NgUdi Hre quan
niem tai mdi dia diem cung trong le
cham-ma-hao la trudc cda va sau nha deu phai
thue hien day dd le hien te va le cung Tuy
nhien, do thdi gian nau chin thjt kha lau nen
hp da ket hop linh hoat giUa le hien te trong
nha va sau nha de tien trinh nghi l§ khdng bj
ngat quang Khi hoan tat le hien te trUdc cCfa,
hp tien hanh le hien te va le cung d sau nha,
sau do mdi quay lai lam le cung trUdc cda
Le vat gianh eung d cda nha bao gom thjt
Ipn, trau cau, rUpu va prang Cac nghi thUc
md dau eho le cung d cda nha cung giong
nhu le eung sau nha Oau tien, thay eung
khan ta-jeo trinh bay vdi than linh, to tien
ve le vat va ly do thUc hien nghi 1^ Sau dd,
sCr dung khdi tren dam cui de ho ndng cai
prang, le vat nhu mot thij tuc de tay xu ue
trUdckhi dang len cho than linh Trong nghi
le nay, chi tiet quan trpng nhat la ngudi phu
nU chij nha dpi prang tren dau de thay mat
gia dinh thu nhan sU bao trp cija than linh
NgUdi Hre quan niem trong tat ca cac nghi
le eung via, cung hdn, eung eau sUe khde,
chied ngUdi phu nUehu nha mdi dUpc phep
dpi eai prang tren dau vi ngUdi phu niir trong
gia dinh cd trach nhiem gid cda, giU lua gao,
giU tien cua va la ngudi cd phuc dUc cham
sdc cho ea gia dinh NgUdi dan dng chu gia
dmh thap nen tren prang, thay cung khan
ta-yeo vadang rUpu eho than linh Thay eung
khan xin than linh phu hd cho ngudi phu nU
chu nha, sau dd xin keo va truyen lai sU may
man eho cac thanh vien trong gia dinh Thay
cung t i l p tuc dpc ta-jeo de gdi Idi cau xin ve
nhUng eong viee trong cude sdng hang ngay
cua gia dinh Nghi le k i t thuc b^ng mot tiec
nho gdm cd thay cung va ngUdi trong gia
dinh cung nhau chia se rupu va thjt NgUdi
dan dng ehu nha treo cai prang len tren cda
va gin gid cho den nghi le tiep theo, sau do
mdi thay bang cai mdi Gia ehu lam com mdi
khach va tang mdi ngUdi mdt tui thjt Ipn da
lupc chin Din buoi tdi, mpi ngUdi tap trung mua hat va trinh dien ta-leu, ca-chol
2.2 Nghi le khdng theo chu ky
6 m dau va benh tat la noi lo thudng true cua ngUdi Hre, nhat la thdi gian trUdc day khi ddi sdng kinh te gap nhieu khd khan, chUa
cd CO hpi tiep can cac djch vu y te Cho d i n hien nay, ngUdi Hre van duy tri le cung khi
dm dau Khi gia dinh cd ngUdi bj dm, ngUdi Hre tin rang cac than xau va ma qu;}- da tac dpng khien ngudi dd mac benh tat, do vay can thiet phai co mdt nghi le hien te dang le vat d l dieu dinh vdi than xau Nghi le cung cau sUe khde khi bi dm dau khdng cd tinh chat chu ky ma cd the xay ra vao bat ki thdi diem nao trong nam khi gia dinh cd ngUdi than dm dau, benh t^t Ke ea khi ngUdi than trong gia dinh khdng cd dau hieu benh tat, song ngudi Hre van thUc hien nghi le cung sUc khde vao djp gan tet hoac mdt thdi d i l m nao dd thieh hpp Nhu vay, cung cau sUe khde trong trUdng hpp nay dien ra theo nhu cau cua tUng gia dinh va khdng theo chu ky Ben canh nghi le cd yeu td eau sdc khde nhU nghi le cung trau, nghi le cung cau sUc khde nay cd le vat dPn gi^n hon, thdi gian ng^n hon, ed the hien te nhij'ng con vat cd gia trj kinh te thap hon trau nhu ga va chd
Nghi le cung sUc khde gdm hai phan chinh: hien te va eung te Vdi phan hien t l , ngudi Hre sddung ga trong de cung cau sdc khde (ga mai dung eho I I cCing lay via) Le hien te cd the dien ra trong san hoac gan cong ra vao Ga hoae chd dupe hien te d l lay mau va thit dang len than linh Nghi le cung eau sUc khoe bao gom eae nghi thdc hudng d i n cac vi than xau de tim kiem mdt giai phap giang hda va dieu dinh vdi than linh xau Ngoai ra, nghi le cdn hudng den cac than linh tren pham vi vung rdng, ray, ddng rudng va dUdng di Ngudi Hre cho rang tai