Chính vì vậy, chủng ta cần tiếp tục vận dụng, phát triên sáng tạo những quan điêm này vào công tác tôn giáo ở nước ta, góp phần thỏa mãn nhu cầu tâm linh của một bộ phận nhân dân; đồng
Trang 1Chủ nghĩa Mác - Lênin, Tư tưởng Hồ Chí Minh 21
TS THÂN NGỌC ANH'* ’
Tóm tắt: Trong tác phấm “ Góp phần phê phán triết học pháp quyên của Hêghen - Lời nói đầu ” (năm 1843), C.Mác đã trình bày, lý giải nguồn gốc, bản chất, chức năng, tinh chất của tôn giáo Cho đến nay, quan điểm về tôn giáo của C.Mác vẫn giữ nguyên giả trị và có ỷ nghĩa
sâu sắc Chính vì vậy, chủng ta cần tiếp tục vận dụng, phát triên sáng tạo những quan điêm
này vào công tác tôn giáo ở nước ta, góp phần thỏa mãn nhu cầu tâm linh của một bộ phận
nhân dân; đồng thời, phòng, chống các thế lực thù địch lợi dụng tôn giáo vì mục đích chính trị.
Từ khóa: công tác tôn giảo; tôn giáo; triết học pháp quyền; Việt Nam
Trong lịchcứu và đưasửcó nhiềura các quan học điểmgiả nghiên khác
nhauvề tôn giáo, trongđó có C.Mác
Khi đấu tranh, phêphán quan niệm về tôn giáo
trong Góp phần phê phán triết học pháp quyền
của Hêghen - Lời nói đầu, C.Mác chorằng, cần
chuyển sựphêphán tôn giáo trên thượnggiới thành
sựphêphán chính trị và pháp quyền dưới cõitrần,
gắn sự phê phán tôn giáo với cuộc đấu tranhcủa
giaicấp bị áp bức, giải phóngcon người.Trongtác
phẩm này, C.Mác đã trình bày, lý giải nguồngốc,
bản chất, chứcnăng,tính chất của tôn giáo trên cơ
sởquan niệm duy vật về lịchsử Nhữngquan diêm
của C.Mác vềtôn giáo trong tácphẩm Góp phần
phê phán triết học pháp quyền của Hêghen - Lời
nói đầuvẫncó ý nghĩa đối với công tác tôngiáo ở
ViệtNamtrongthời kỳ đổi mới, hội nhập hiện nay
1 Bối cảnh lịch sử ra đòi tác phấm
Tác phẩm Góp phần phê phán triết học pháp
quyền cùa Hêghen - Lời nói đầuđược C.Mác viết từ
cuốinăm 1843,đến tháng 01/1844 Tác phẩm này
đượcđăng trong Tạp chi Niên giám Pháp - Đức,
ký tên C.Mác Đây là thời kỳ mà C.Mác đã cósự
Học viện Chính trị khu vực II, Học viện Chính trị
quốc gia Hồ Chí Minh
Khoa học chính trị - số 09/2021
chuyển biếntư tưởng từthế giới quanduytâm sang
thế giớiquanduyvật, từlập trường dânchủ cách mạng sang lập trường cộng sảnchunghĩa Với bước
chuyển này, C.Mác đã đoạntuyệt với chủ nghĩa duy
tâm, khắc phụcđược những quanniệm duy tâmcho rằng bảnthânsựphê phán là độnglực cho phát triển
của lịchsử màphái Hêghen trẻ đề ra(l)
Vào những năm 1843 - 1844, ở nước Đức,
triết học phápquyền của Hêghen đãđược chính
quyền thừa nhận, tôn giáođược xem là nềntảng
tinh thần của chế độ chính trị, phong trào đấu
tranh phê phán tôngiáo đangđược dấy lên một cáchmạnhmẽ, nhằm giải phóng nước Đức khỏi
sự tha hóa về tôn giáo và chính trị Trước tình
hìnhđó, C.Mác viết tác phẩmnàynhằm phê phán triết học phápquyền của Hêghen, vạch trầnchế
độ quân chủ chuyên chế phản động Phổ
Xuất pháttừ sựphê phán quan niệmvề tôn giáo của phái Hêghen trẻ và L.Phoiơbắc, C.Mác đã nêu
03vấn đề chính: tôn giáo, hiệnthực củanước Đức thời kỳnày vàcon đường làm cách mạng hiện thực
ở Đức Khi đề cập đến sự phê phán tôn giáo của
phái Hêghen trẻ, C.Mác cho rằng: “Toàn bộ sự phê phán triết họcở Đức, Stơrauxơ và Stiếcnơ đều
bó tròn trong việc phê phánnhữngquan niệm tôn
giáo”*2’.Đối vớiphái Hêghen trẻ, tất cả đều được
Trang 222 • Chủ nghĩa Mác - Lênin, Tư tưởng Hồ Chí Minh
quy về tiền đề làtôn giáo.Các quan niệm thống trị,
nhưquan niệm về đạo đức,chính trị, pháp luật, ý
thức,conngươi ,đều được quyvề ý thức tôn giáo
và con người tôn giáo,tức là lấy sựthống trị tôn
giáo làm tiền đề chosự vận động lịch sử hiệnthực
Vì vậy,đánglẽ cần phải phêphán cái hiệnthựccủa
nước Đức lúc đó thì họ lại đi phê phán tôn giáo*3’
Từsựtiếp thu, kếthừatư tưởng duy vật về tôn
giáo của các nhà triết học trong lịch sử, C.Mác đã
đưa ra những quan điềm đúng đắn ve vấn đề tôn
giáo của nhà nước Phô được thể hiện trong tác
phâmGóp phần phê phán triết học pháp quyền của
Hêghen - Lời nói đầu.
2 Nguồn gốc, bản chất, chức năng, tính chất
của tôn giáo
- Nguồn gốc của tôn giáo
Xuất phát từ quan niệm, mụcđích khácnhau,
các nhà nghiên cứu đưa ra những quan điểm
khácnhau vềnguồn gốc của tôn giáo Tìm hiểu
nguồn gốc củatôn giáo, C.Mác cho ràng: “Con
người sáng tạo ra tôn giáo, chứ tôn giáo không
sángtạo ra con người”*4* Điềunày có nghĩa, tôn
giáo không phải sản phấm của tự nhiên, màlàsản
phàm củacon người,do con người tạo ra “Nhà
nước ấy, xã hộiấy sản sinh ratôn giáo”15’ Vì vậy,
muốn tìm hiểu nguồn gốc ra đời, điều kiện tồn
tại của tôn giáophải nghiên cứu từhiện thựcđòi
sống của con người và cácmốiquan hệ xãhội Từ
nhận thức trên, C.Mác đã khẳng định: “Sự nghèo
nàncủa tôn giáo vừa làsự biểuhiện của sự nghèo
nàn hiện thực, vừa là sự phản kháng chống sự
nghèo nàn hiện thực ấy”*6’ Điều này thểhiện sự
phê phán của C.Mácđối vóicơ sở chính trị -xã
hội làm sảnsinh ra tôn giáo, đó là nhữnghạn chế
của nhà nước Đức lúc bấygiờ Khinhân dân bị
bần cùngvề kinh tế,bất lựctrước bất bình đẳng
xã hội, sự phân hóa giai cấp,sự hạn chế củanhà
nước đương thời thì họ đếnvới tôn giáo là như
một cứu cánhvềtinh thần, đóchính là nguồn gốc
kinhtế - xã hộicủa tôn giáomàC.Mácđãchỉ ra
- Bản chất của tôn giáo
Tôn giáo làmột hiện tượng xãhộiphức tạp,gắn
liềnvới nhiềulìnhvực khácnhau của đời sốngxã
hội Vì vậy, để nhận thức đượcbản chất của tôn giáo
phải hiếu rõcơsở chosự rađòi, tồn tạicủa tôn giáo,
nghĩa làhiện thực, cơ sở kinh tế - xãhội củanó Tôn
giáolàthếgiới quan lộn ngược, là hiện thực khách
quan được phảnánh thôngqua ảo tưởng, chủquan
Vì vậy, cáitự nhiên được biếu hiện như là cái siêu nhiên, cái trầntụcbiểu hiện như cái thần thánh, sức mạnh trầngian lại mangsức mạnh siêuthế gian Từ
đó, C.Mác đã đưa ramộtluận điểm có tính tuyên ngôn, mang ý nghĩa phương pháp luậncơ bản, thê hiện rõbản chất của tôn giáo: “Tôn giáo là sựtự
ý thức và sự tự cảmgiác của conngười chưa tìm đượcbản thân mình hoặcđãlại đểmất bản thân mình mộtlần nữa Nhưng con người không phải là mộtsinhvậttrừutượng,ấnnáu đâuđó ở ngoàithế giới Conngười chính làthếgiới conngười,lànhà nước, là xã hội Nhà nướcấy, xã hộiấy sản sinhra tôn giáo, tức the giới quan lộn ngược, vìbảnthân
chúnglàthế giớilộn ngược”*7*
Theo C.Mác, tôn giáo tuy là sản phẩm, là sự phản ánh hiện thực, nhưng nó lại giải thích hiện
thực một cách xuyêntạc Chínhvì vậy, nó đã biến
bản chấtcon ngườithànhảo tưởng,tin tường ở kiếp sau, ở thếgiới bên kia,dẫn đếntư tưởng an phận, chấp nhận những đau khổ,bấtcông trong hiệntại;
hoặcmuốn phảnkháng, đấu tranh, nhưng vì sợ bị
nhànướcđàn áp nên lạikhông dám C.Mác khẳng định:“Tôn giáo biếnbản chất con người thành tính hiện thực ảo tường, vì bản chất con người không
có tính hiện thực thật sự”*8> Xem xét những luận điểm trêncủaC.Mác, có thể khẳng định,tôn giáo
là mộthình thái ý thức xã hội,phản ánh tồn tạixã
hội, được nảysinh từtồn tạixãhội
- Chức năng của tôn giáo
Vớitình hình xã hội Đức lúc bấy giờ đầy rẫy
bất công, nhân dân lại cam chịu, bất lực, không
dám phêphán chống lại trật tự xã hội ấy,C.Mác đã
phải thốtlên: “Tôngiáolà tiếng thởdàicủachúng sinh bị áp bức, là trái tim của the giới không có
tráitim, cũnggiốngnhư nó là tinh thần của nhũng trật tự khôngcó tinh thần Tôn giáo là thuốc phiện
của nhân dân” và “hạnh phúc ảo tưởng củanhân
dân”*9’ Tôn giáo có thể bùđắp những khổ đau, mất mát của con người,giúp con người cảm thấyđược
an ủi, vỗvềvề mặttinh thần Tuy nhiên, nếu lạm dụng tôn giáo quá mức thì con người sẽ dần nhu
nhược,bằng lòng vớihiện thực, không quyết tâm
Khoa học chính trị - số 09/2021
Trang 3• Chủ nghĩa Mác - Lênin, Tư tưởng Hồ Chí Minh
vươn lên,cải tạo hiện thực, đây chính là tínhhai
mặt của tôn giáo Luận điểm trên đã thể hiện rõ
chức năng đền bù hư ảo của tôn giáo
- Tính chất của tôn giảo
Tôn giáocó nhiều tính chất, như tính chấtlịch
sử, tính chấtquan chúng, tính chất chính trị Trong
tác phẩmnày,C.Mácchủyếu đề cập đến tính chất
chính trị của tôn giáo, thehiện ở chỗ chínhquyền
Phổđã sử dụng tôn giáo để thống trị về mặt tinh
thần của nhân dân, nhằm duytrì quyền thống trị
lâu dài về mặt xã hội của họ theo quan niệm của
Hêghen, đó là nhà nướcĐức - hình thứcnhà nước
cao nhất tronglịch sử Hêghen đã biện hộ chotính
họp pháp củanhà nước Đức thông qua triếthọc
pháp quyền củamình, thừa nhận sựtồn tại và vai
trò của tôn giáo, coi mọi sựphảnkháng của quần
chúng nhân dân chống lại ách áp bức của chính
quyền Phồ là sai lầm, làlàm loạn C.Mácchorằng:
“Việc phê phántôn giáolà hình thức manh nha của
sựphê phán cuộcsống khổải mà tôn giáo làvòng
hào quang thần thánh của nó,,(10);“Sự phê phán đã
vứt bỏ khởi những xiềng xích các bông hoa già
trang điểmcho chúng, không phảiđể loài người cứ
tiếp tục mangnhững xiềng xích ấy dưới cái hình
thứcchẳng vui thíchvà thú vị gì,mà để loài người
vứtbởchúng đi và giơ tayhái lấy bông hoa thật
Việc phê phán tôn giáo đang làm cho con người
thoát khỏi ảo tưởng, để con người suy nghĩ, hành
động, xâydựng tính hiện thực của mình với tư cách
làconngười thoátkhỏi ảo tưởng,trởlêncó lýtính;
đếcon người xoay quanh bản thânmình vàcái mặt
trời của mình Tôn giáochỉ là cái mặt trờiảotưởng
xoayquanh con người chừngnào con người chưa
bắt đầu xoay quanh bảnthânmình”(11,
C.Mác chỉ rõ: “Chúng ta, do các vị mục sư
của chúng tadẫn đầu, thường thường được chung
đụng với tự do chỉ có một lần - vào ngày đưa ma
của tự do,,(l2> Đó là mộtthựctế củanước Đức,
chính quyền lợi dụng tôn giáovì mục đích chính
trị,ru ngủ nhân dânbị áp bức Không dám làm
cách mạng, khuất phục trước thần quyền và an
phận trước thế quyền, đã khiến cho tự do của
người dân bị tước đoạt Vì vậy, C.Mác kêu gọi:
“Nhưvậy, phê phán thượnggiới biến thành phê
pháncõi tràn, phê phántôn giáo biến thành phê
23
phán pháp quyền, phê phán thần học biến thành phê phán chính trị”(13) Nghĩa là, muốn xóabỏ
gốc rề củamọi sự bất công thì phải xóa bở chính quyền Phổ, chế độ của nhà nước Đức đươngthời
Nhànước bóc lột sinh ra tôn giáo,sau đó quay trở lại lấy tôn giáo làm nen tảng tinh thần, thếgiới quan,phương pháp luận và sử dụng tôn giáo làm công cụ nô dịch vềmặt tinh thần của xãhội, đế
thực hiện mục đích chính trị; đồng thời, sửdụng
sức mạnh chính quyền để bảo vệ tôn giáo Điều
này đã thêhiện rõ sựlợi dụng tôngiáo vì mục đích
chính trịtheo quan điểm của C.Mác
- Phê phán tôn giáo
C.Mác cũngchỉ ra mục đích phê phán tôngiáo
là đế con người được giải phóng và trở vềvới chính mình, mang lạihạnh phúc thực sựcho bản thân
Từsựphân tích nguồn gốc kinh tế - xãhộicủa tôn
giáo, mục đíchcủa việc phê phántôn giá là nhằm xóa bỏnguồn gốc kinh tế -xãhộiđã sinhra nó, chứ
không phải xóa bỏhoàn toàn tôn giáo C.Mác nhấn mạnh: “Xóa bỏ tôn giáo, với tínhcách là xóa bỏ hạnh phúc ảotưởng của nhân dân, làyêu cầu thực
hiện hạnhphúcthựcsự của nhân dân”và “Việc phê phán tôn giáo đang làmchoconngười thoátkhỏi
ảo tưởng, để conngười suy nghĩ, hành động, xây dựng tính hiện thực của mình với tư cách là con người thoát khỏi ảo tưởng, trở nêncó lý tính; để con người xoay quanhbản thân mình vàcái mặt
trời thật sự của mình.Tôn giáo chỉlà cái mặt trờiảo
tưởngxoay quanh con người, chừngnào conngười chưa bắt đầuxoay quanh bảnthânmình”"41
3 Vận dụng quan điểm về tôn giáo của C.Mác trong công tác tôn giáo ở Việt Nam hiện nay
Thứ nhất, Đàng, Nhà nước phải on định xã hội, nâng cao đời song đồng bào tôn giảo
Con ngườiđến với tôn giáo là dobịbần cùng
về kinh tế, bị áp bức vềchínhtrị, tiêu cực xã hội gia tăng Vì vậy, trong công tác tôn giáo hiện nay, Nhà nước cần tiếp tụcnâng cao trình độdân
trí, tay nghề, chuyên môn nghiệp vụ, giải quyết
việc làm, nâng cao đời sống cho đồng bào có
đạo Mặt khác, phòng, chống, kiên quyết loại trừ
những bất công, tiêu cực phátsinh trong xã hội, nhưbóc lột sức laođộng,tham ô, thamnhũng,
Thực thi triệtđe vấn đề phát huy dân chủ, tạođiều
Khoa học chính trị - số 09/2021
Trang 424 • Chủ nghĩa Mác - Lênin, Tư tưởng Hồ Chí Minh
kiện chonhân dân được tham gia giám sát, phản
biện xã hội ngày càng sâu, rộng hon Đảng và
Nhà nước cần tạo một môi trườngsốngổnđịnh,
hòa bình, an toàn, côngbàng, phát triển; từđó,
một bộ phận người dân sẽ không còn phải tìm
đến sựđền bùhưảocủatôn giáo
Thứ hai, Đáng, Nhà nước phải giải quyết
triệt đế các vấn đề bức xúc của xã hội, bù đắp
những khoảng trống, thiếu hụt trong đời sống
đồng bào tôn giáo
Trên thực tế, thần thánh không phù hộ, giúp đờ
đượcgì cho conngười, nhưng khi con người roi
vào bế tắctrongcuộc sống, thìtôn giáosẽbù đắp
khoảng trống, thiếuhụt, khi conngười không tìm
thấynhững điều đó trong cuộc sống thực tại Trong
thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam hiện
nay, nhữngtàn dư lạc hậu của xã hội cũchưa mất
hãn,nhữngưu việt của chủnghĩa xã hội đang hình
thành, chưahoàn thiện, vần còn nhiều vấnđề tiêu
cực phát sinh trong quátrình xây dựng đấtnướcmà
Đảng, Nhànước chưathe giải quyết ngay được
Chính vìvậy, tôn giáo vần đang phát huy tác dụng,
giữ vai ưò nhất định,đáp ứng nhu cầutâm linh cho
một bộphận nhândân Hệ thống chínhtrị các cấp
cần tiếptục tạo điều kiện, hỗ trợtốiđa để cho các
tôn giáo tham gia sâu, rộng, hiệu quả hon vào các
hoạt động xã hội từthiện, ytế,giáo dục, chungtay
xây dựng đất nước, góp phần bù đắpnhững khoảng
trống, thiếu hụt của đồng bào tôn giáo
Thứ ba, toàn bộ hệ thong chính trị và nhân dân
phải phòng, chống việc lợi dụng tôn giáo vì mục
đích chính trị
Hiện nay,một số phần tử cựcđoan vàcác thế
lực thù địch vầnđang tiếptục sửdụng“diễn biến
hòabình”, lợi dụng tôngiáo đểchống phá chế độ,
phávỡ khốiđạiđoàn kết dân tộc Vi vậy,phảinâng
cao ý thức cảnh giác, trình độ dân trí, đời sổng
cho đồng bào cóđạo, chống chia rẽ tôngiáo, định
hướng các hoạt động của tôn giáo theo Luật Tín
ngưỡng, tôn giáo năm 2016 Đồng thời, pháthuy
vaiưòcủachứcsắc,nhà tu hànhcác tôn giáo ưong
vận động tín đồ xây dựngkhối đại đoàn kết, không
để xảy rađiểm nóng tôngiáo, tôntrọng quyền tự
do tôngiáo Đâylà việc làm vừacấp bách, vừa
lâudài của hệ thống chính trị các cấp theo Điều 24
của Hiến pháp năm 2013: “1 Mọi người có quyền
tự do tín ngưỡng, tôn giáo, theo hoặc khôngtheo
mộttôn giáo nào Các tôn giáo bình đẳng trước
phápluật 2 Nhànước tôn họng và bảo hộ quyền
tự dotín ngưỡng, tôngiáo.3 Không ai được xâm phạm tự do tín ngưỡng, tôn giáo hoặc lợi dụng tín ngưỡng, tôn giáo để vi phạm pháp luật”*15’ Thực hiện nghiêm túc,hiệu quảchủ trương của Đảng tại Đại hội lần thứ XIIIcủaĐảng: “Chủ động đấu tranh phòng, chống “diễnbiến hòa bình”, “bạo loạn lật
đổ”, phòng ngừa, ngăn chặn những biểuhiện“tự diễnbiến”, “tự chuyểnhóa”trong nộibộ; bảo đảm
an ninh kinh tế, an ninh thông tin truyền thông,an ninh mạngvà an ninh xã hội Xử lý hàihòa các van
đề dân tộc,tôngiáo, bức xúc xã hội,không để xảy ra các“điếm nóng””*16’ Đồng thời, vận động, đoàn kết tậphọp các tổ chức tôn giáo, đồng bào tôn giáosống
tốt đời,đẹpđạo Bảo đảm cho các tổchức tôn giáo
hoạt động đúng phápluật Pháthuy các giá trị văn
hóa, đạo đức tốt đẹp củacác tôn giáo.Kiên quyết
đấutranhvà xử lý nghiêm minh nhữngđối tượng lợi dụng tôn giáo chống phá Đảng,Nhà nước, chế
độ xã hội chủnghĩa; chia rẽ, phá hoại đoànkết tôn
giáo và khối đạiđoànkết toàndân tộc(17)
Tóm lại,tác phàmGóp phần phê phản triết học
pháp quyền Hêghen - Lời nói đầu của C.Mácđã nêu bật những luận điểm có tính chất kinh điển,
khách quan và khoahọc về tôn giáo Các luậnđiểm này tuyra đời đãlâu, nhưng hiệnvầncógiá trịnhất địnhđê kếthừa, phát triển, vận dụngvào công tác
tôn giáo ởnước ta ưong thờigiantới'-]
(I)và(3) 05 Thị Kim Hoa, Nhìn lại quan niệm của C.Mác
về tôn giáo trong Góp phần phê phán triết học pháp
quyền của Hêghen - Lời nói đầu, Tạp chí Nghiên cứu
tôn giáo, số 7-8 (2009), tr.14 và 14
(2) C.Mác và Ph.Àngghen, Toàn tập,t.3, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1995, tr.26
(4),(5),(6),(7),(8),(9),(i0),(ii),(i2),(i3)và(i4) c.Mác và Ph.Ăngghen,
Toàn tập, Sđd 1 1, tr.569, 569,570,569,570,570,570’
570,572,571 và 570 íl5lA/ệ thống văn bản quy phạm pháp luật, tài liệu phục
vụ môn học Luật Hiến pháp Việt Nam, Nxb Hồng Đức,
Hà Nội, 2013, tr.75
(I6)và(i7) Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biếu toàn quốc lần thứ XIII, 1.1, Nxb Chính trị quốc gia
Sự thật, Hà Nội, 2021, tr.280-28 1 và 171
Khoa học chính trị - số 09/2021