Biểu thức màu sắc trong tập truyện ngắn cánh trái của phan hồn nhiên

BIEU THUC MAU SAC TRONG TAP TRUYEN NGAN CANH TRAI CUA PHAN HON NHIEN TRAN NHAT THU" Tóm tắt: Cảm thức về hình khôi, đường nét và đặc biệt về màu sắc chính là một trong những đặc điểm g

BIEU THUC MAU SAC TRONG TAP TRUYEN NGAN

CANH TRAI CUA PHAN HON NHIEN

TRAN NHAT THU" Tóm tắt: Cảm thức về hình khôi, đường nét và đặc biệt về màu sắc chính là một trong những đặc

điểm gây ấn tượng với độc giả của văn chương Phan Hồn Nhiên Với Phan Hồn Nhiên, màu sắc không

chỉ đơn thuần là sự phản ứng của thị giác đối với các tác nhân kích thích bên ngoài, cũng không hoàn

toàn là một yếu tô trang trí mà còn mang những ý niệm riêng biệt Tập truyện ngẵn Cánh frái là minh chứng khá rõ cho phong cách sáng tác này Nhà văn có khuynh hướng dùng màu sắc như một phương

tiện đê tái hiện thế giới khách quan, đồng thời thê hiện cảm xúc một cách hàm ẩn, theo đó, màu sắc vừa

là phương tiện biểu thị kết cấu, biêu thị ấn tượng thị giác, vừa là cách thức biểu thị ý niệm cảm xúc

Từ khóa: Phan Hồn Nhiên, truyện ngắn, Cánh rrái, biểu thức màu sắc

Abstract: The sense of colors in Phan Hén Nhién’s works creates intense impressions for the reader The author uses colours not merely as human reaction to the external world but as creating distinct ideas about the world Canh trdi is a proper example for this style of writing The writer uses colours to replicate reality of human experience and emotions Colours contribute to the poetic structure that reveal both visual impressions and spiritual feelings

Keywords: Phan Hén Nhién’s stories, short stories, Cdnh trdi, presentations of colour

Mở đầu

Phan Hồn Nhiên được xem là một

trong những tên tuôi khá nỗi bật thuộc thế

hệ 7X, từng thử sức với nhiều dòng văn

học và thể loại văn học: dòng văn học

fantasy, dòng văn học kì ảo, tiểu thuyết,

truyện ngắn và gặt hái được những kết quả

đáng ghi nhận

Một trong những điểm đặc biệt của

Phan Hồn Nhiên là thứ trực cảm mạnh mẽ

về nghệ thuật Nghệ thuật như thê một hơi

thở xuyên suốt trong văn chương của Phan

Hồn Nhiên Với tình yêu hội họa từ nhỏ,

Phan Hôn Nhiên từng quyết định rẽ ngang,

thi vào trường Đại học Sân khâu Điện ánh,

ngành Thiết kế mĩ thuật Cảm thức nhạy

bén về màu sắc, hình khối, đường nét,

khiến cho văn chương của tác giả đặc biệt

gây ấn tượng đối với người đọc, nhất là

những ân tượng về cảm xúc và thị giác

Với Phan Hồn Nhiên, màu sắc không chỉ

'*! TS, - Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế

Email: thu_dhkh@husc.edu.vn

cũng không hoàn toàn là một yếu tố trang trí mà còn mang những ý niệm riêng biệt Nhà văn có khuynh hướng dùng màu sắc

như một phương tiện đê tái hiện thế giới khách quan, đồng thời thể hiện cảm xúc một cách hàm ân Tập truyện ngắn Cánh

trai la minh chứng khá rõ cho phong cách sáng tác này của chị Song Phạm khi nhắc đến tập truyện này đã đặc biệt chú ý đến thế giới màu sắc và cho răng: “Xanh, trắng

và đỏ, theo thứ tự là ba bảng màu dùng

dé chia dẫn các truyện ngắn của Phan Hồn Nhiên trong tập truyện ngắn Cánh /rái (Nxb Văn nghệ), cũng có thể hiểu là ba bảng màu vẽ lên tâm trạng sống của tác giả thông qua các truyện ngắn được chọn lọc thời gian gần đây” [2]

1 Giới thuyết về màu sắc và phạm

trù màu sắc trong tiếng Việt

Cảm nhận về màu sắc là năng lực đặc

biệt của con người, được đánh giá là có

khả năng mang lại nguồn khoái cảm thâm

Biêu thức màu sắc 13

mĩ lớn ngang hàng với những xúc cảm mà

âm nhạc, văn học và nghệ thuật nói chung

mang lại Nếu không có màu sắc, thật khó

để cảm nhận được nét đẹp rực rỡ và đa

dạng của thế giới xung quanh; bởi vì, ở một

phương diện nào đó, màu sắc cũng chính

là thứ ngôn ngữ không lời của tự nhiên

Trong các lĩnh vực tư duy, nhận thức của

con người, màu sắc cũng đóng Vai trò quan

trọng không thê thay thế Trong hội họa,

người ta nhận biết màu sắc qua tác động

của ánh sáng với những thuộc tính cơ bản

là độ sáng, sắc độ và cường độ (tức mức độ

mạnh hay yếu của một màu nào đó do thị

giác bị kích thích và phản chiếu lại) Trong

tâm lí học, màu sắc được xem là nguồn

kích thích có khả năng tác động rõ rệt, theo

hai chiều tích cực hoặc tiêu cực đến cách

chúng ta cảm thấy, suy nghĩ và hành động

Chang han, mau đỏ, đen thường gợi lên

những cảm giác bất an, màu xanh có thể

khiến con người cảm thấy thư thái, màu

trắng gợi nhắc đến sự mới mẻ, tinh khôi

hay một khởi đầu mới, Khả năng đặc

biệt này của màu sắc là cơ sở đề vận dụng

vào thực tiễn nhằm mang lại những hiệu

Đối với người Việt Nam, màu sắc

được xem là một phạm trù mang ý nghĩa

biểu trưng, nói một cách khác, đó là những

nét nghĩa được gợi lên từ quan niệm dân

gian và được cô định một cách bền vững

trong trường ` liên tưởng của con nguoi

Màu trắng gắn với ý niệm về sự trong

trắng, ngây thơ, thuần khiết; màu đỏ biêu

trưng cho sinh lực, đam mê, nhiệt huyết,

tình yêu; màu đen là dấu hiệu của sự kém

may mắn, bất hạnh hay sự xấu xa, hèn

kém, sự bế tắc không lối thoát,

Trong tiếng Việt, từ góc nhìn ngôn

ngữ học tri nhận, phạm trù màu sắc là tập

hợp ý niệm vẻ:

- Tên màu cụ thê được ghi lại, kí hiệu

hóa bằng ngôn ngữ: đen, trắng, xanh, đỏ

- Tính chất về sắc độ, độ sáng của màu trong ngôn ngữ: đậm, nhạt, thẫm, tối, mờ,

- Tính nhiệt được cảm nhận: nóng, lạnh, ấm, mát,

- Dạng thể đại diện màu sắc: máu, giấy, mắt, tóc

- Nguồn của màu sắc: ánh sáng, đốm

sáng, tia sáng, bóng tối, bong dém,

- Tác động của màu sắc đối với đời sống con người: bao trùm, phủ kín, che mờ

- Hoạt động của con n 1

sắc: phủ, nhúng, bôi, xóa,

Việc gọi tên và đánh giá màu sắc là sự tổng hợp tri thức và trải nghiệm từ nhiều góc độ và quan niệm khác nhau như quan

niệm dân gian, văn hóa dân tộc, tri thức

khoa học, màu sắc chuyên biệt đặc thù của lĩnh vực, ngành nghề Người ta có thê gọi tên màu băng nhiều cách thức khác nhau:

màu cơ bản, màu theo vật đại diện tiêu biểu (màu ruốc, màu rượu nho, màu đất, ), màu đặc biệt theo cảm xúc (màu tình yêu, màu l¡ biệt, màu tang thương, ), màu thể

hiện sự phá cách lệch chuẩn trong tư duy

nghệ thuật (màu quan san, màu thiền, màu

an si, mau rách xé, ) Ngoài ra, kho từ

vựng về màu sắc không ngừng được cải biến, bổ sung để phong phú và cập nhật dần theo thời gian Nhà văn hoàn toàn có thê sáng tạo nên những gam màu mới hoặc cấu trúc những biểu thức màu sắc mới từ chất liệu ngôn ngữ sẵn có, thông qua liên

tưởng và an du y niém, chang hạn: đức tin xanh, sầu đen, niềm tin trắng muốt, chiều tím, ban mai xanh

ca

màu sắc đều

có oid trị biêu đạt riêng của nó, ý nghĩa

biểu đạt này được xem như sự thỏa thuận chung của cộng đồng, tuy không được

14 NGHIEN CUU VAN HOC, SO 2-2022

dién dat bang ngôn ngữ cụ thể Các nhà

nghiên cứu vê màu sắc cho rằng, mỗi sắc

mảu có câu chuyện riêng để kể, và nghệ

sĩ nhất định phải tỏ ra khôn ngoan trong

sự lựa chọn của mình, để màu sắc có thể

tôn vinh ý đồ nghệ thuật của bạn Sự xuất

hiện của màu sắc sẽ dẫn dắt sự tri nhận

của người đọc, người nghe đến một điểm

quy chiếu duy nhất, chính là ý nghĩa biểu

đạt chung mà chúng ta đã nhắc đến ở trên

Điều này lí BIẢI ` vì sao, chỉ thông qua màu

sắc, nhà văn vẫn hoàn toàn có thể biểu

đạt tâm trạng cảm xúc của chính mình

hay của nhân vật mà không cần đến bất

cứ một sự diễn giải ngôn ngữ cụ thê nảo

Như thế, màu sắc cũng có thể được xem

là một phương tiện hữu ích để tái hiện

thế giới khách quan cũng như phản chiếu

những sắc thái xúc cảm của con người,

là một tín hiệu phản ánh thế giới tâm hồn

của chủ thể sáng tạo Nói như một nhà

văn, thì ánh sáng không thé di qua lang

kính mà không tạo nên màu sắc Cũng

như vậy, một tác phẩm không thể đi từ

tâm trí bạn vào thế giới mà không mang

theo những màu sắc bạn hình dung và

dùng nó để tái hiện thế giới

2 Dạng thức và ý nghĩa biểu đạt của

màu sắc trong truyện ngắn Phan Hồn

Nhiên

2.1 Màu sắc - phương tiện biểu thị

kết cầu

Giữ vai trò tương đương với một số

yếu tố ngoài cốt truyện như nhan đề, lời

đề từ, trong tập truyện Cánh trái của

Phan Hồn Nhiên, màu sắc (ba màu: xanh,

trăng, đỏ) chính là dấu phân cách cho ba

chùm truyện ngắn được sắp xếp một cách

đầy chủ ý Không chỉ mang ý nghĩa phân

tuyến, các màu sắc này còn là chủ đề chính

của mỗi chùm truyện, hay cũng có thê hiểu

vai trò của nó như một lời chỉ dẫn, một

nhan đề phụ, tham gia vào kết cầu chung của tác phâm Theo đó, ý nghĩa biểu trưng của màu sắc sẽ chỉ phối nội dung, ý nghĩa

của các truyện, nói cách khác, nó là mạch

ý tưởng xuyên suốt và được thê hiện qua những hình thức biểu đạt khác nhau trong từng truyện

Chùm truyện thuộc chủ đề Xanh gồm

các truyện: Cánh trái, Africa, Vụ mất tích, Giờ xanh và Ván cờ Với ý nghĩa biêu tượng cho niềm tin, khát vọng, sự sống của sắc màu đại diện, hầu hết các

câu truyện này đều thể hiện khát vọng

con người dưới nhiều hình thức khác

nhau Có khát vọng sở hữu một không gian hạnh phúc riêng, nơi có những “tắm rèm cửa mới tinh, bóng loáng, như một cơn mưa nhiệt đới chảy tràn bất tận trên các khung cửa số” L1, tr.19], “những chậu

cây thẫm xanh, lá trô ngùn ngụt, cao lên

từng giờ từng phút ” [I, tr.19] có khát vọng chuyên dịch thoát khỏi nếp quen nhàm chán qua hình ảnh một miền đất

không ngừng vẫy gọi: “một châu Phi tỏa

sáng chói chang” [1, tr.32], “một châu Phi toa sang đắm say” [1, tr.38] (Africa);

có khát vọng “xé rách mình ra cho từng

nét bút vệt màu” [1, tr.48], di tim ban thé

trong nỗi cô đơn tĩnh lang (Vu mat tich);

có khát vọng cự tuyệt lại sự trống rỗng

và phi lí để bắt đầu một đời sống khác (Giờ xanh); có khát vọng giản đơn như

ăn chung một tô mì cùng với ai đó, chỉ dé

biết là mình không đơn độc (Ván cở)

Chùm truyện thuộc chủ đề Trắng gồm các truyện: Sana, Yên tĩnh tuyệt đối, Hồ cá, Người chơi gương, Bay về phương Bắc, Thành phố trên cóc, Mau trang mang

đến cho người đọc cảm giác nhẹ nhõm,

những xúc cảm trong sáng, tinh khôi cũng

như ý niệm về một sự bắt đầu Màu trắng còn có thể là biểu tượng của khoảng rỗng,

Biểu thức màu sắc 15

của hành động xóa sạch, không dấu vết

O phan kết thúc các truyện Người chơi

gương, Bay về phương Bắc, Thành phô

trên cóc, tác giả đều nhắc đến khởi đầu

mới cho các nhân vật của mình:

“Tam năm cô gái đã chờ tôi đến đề nói

lời tạm biệt Kể từ đây, cô bắt đầu cuộc

sống của riêng mình, hoàn toàn không cần

tôi nữa” [1, tr.1 14]

“Em hiểu, mù lòa cũng là cách Chúa

muốn em thay đôi, phải nhìn lại cuộc sống

bằng cách khác” [1, tr.126]

“Cô viết cho AI ức thư,

giản hai câu : Em và mặt trời chờ a [ ]

Từ nay, cô sống cuộc đời thực sự của cô,

như cô mơ ước và sắp đặt Cô không cần

nhớ về nó nữa” [1, tr.136]

Các truyện Yên fĩnh tuyệt đối, Hồ cá

lại thê hiện nỗ lực “xóa trắng” kí ức Đó là

lời nhắn gửi của cô gái trong truyện ngắn

Hồ cá: “Em hiệu mỗi người cần sống cho

cuộc đời của mình, vượt qua những thành

kiến và giận dữ của quá khứ ” [1, tr.110],

hay tâm trạng của Vĩnh trong Yên tinh

tuyệt doi: “Anh không tự huyễn hoặc mình

nữa Anh không đặt ra bất kì câu hỏi nào

cho chính anh, về mục đích hời hợt hay sự

lân trốn nỗi sợ vô hình” [1, tr.98]

Cho dù ở phía nào thì các câu chuyện

trong chùm truyện mang sắc trăng này đều

đong đây sự thanh thản, đượm chờ mong

về một khởi đầu mới Những xúc cảm tiêu

cực bị quét sạch, như không gian của một

buồi sớm mai trong lành và tinh khiết, như

thé tat ca đã lắng đọng và thanh lọc Kí ức

sau lớp màn của thời gian, khoan dung và

thanh thản lạ thường, như bức họa của AkI

tronơ truvên noăn Sana: “Trone cai phong tà VI t2 7 VÉ2 12C Ã LỆ Vase vi 214$

bì khổ lớn có gửi kèm bức kí họa bút sắt vẽ

cô gái khỏa thân năm dưới hoa đào, dáng

nam kin đáo, thanh tao Qua thời gian, một

niềm vui nhẹ nhàng thắm vào chất giấy, tựa như có hơi thở khoan dung, thanh thản vừa mới thoảng qua” [I, tr.88]

Cuối cùng, chùm truyện mang sắc đỏ

thiên về nhấn mạnh nỗi đau, vết thương,

những khủng hoảng tâm lí Mỗi một nhân

vật trong các truyện thuộc chùm truyện này đều trăn trở, dẫn vặt với những mặc cảm hay sự trống rỗng trong tâm hồn Một vài truyện có sự xuất hiện sắc đỏ và mùi

tanh của máu Có truyện mô tả vết thương

Có truyện gợi nỗi ám ảnh bị săn đuổi, truy bắt, bị dồn vào tử lộ Đó là An với “cuộc

tháo chạy điên cuồng, đào thoát khỏi sự

bủa vây của những thành trì trầy xước và phông rộp” [1, tr.146], là Lâm với những khoảng trống trong trí nhớ và “quá trình

tan biến đang dần dần diễn ra, không thể

chống cự” [1, tr.157], là Vĩnh với những xúc cảm bị mài mòn và “cuộc sống với

những ý nghĩa đã mat mau” [1, tr.167], la anh - kẻ đã “đánh mất khả năng tiếp nhận

người khác” và “rung động chỉ là tiếng

vọng mờ nhạt từ những cảm xúc tồi tệ luôn

có sẵn” [1, tr.180] Nói chung, trong cả ba chùm truyện, phản ứng tâm lí của các nhân vật thuộc nhóm đỏ có khuynh hướng dữ

dội, mạnh mẽ hơn cả, các đặc điểm tâm lí

cũng được đầy đến biên độ “cao nhất”

Không chỉ tham gia vào kết cầu tổng thẻ, màu sắc còn được nhà văn sử dụng ở cấp độ kết cấu truyện Truyện ngắn Cánh tay ẩau

là một minh chứng điền hình Truyện gồm

3 phan, lan lượt được đặt tên là: Đóm xám,

Vach chớp xanh va Mom nui trang todt Đồm xám - đúng như ý nghĩa của nó - mô tả

sự nảy nở rồi dần dà lan tràn và lấn chiếm

toàn bộ tâm trí Vinh của một nickmname

lạ kết thúc bằnơ con số 512: “Mẫu thông BV wey VG Yar OV SG tetas

tin giống như cái đốm nhỏ chấm trên mặt kính kí ức, dân nở rộng” [1, tr.61] Kí ức chỉ là một mảng màu xám lạnh, bởi những

16 NGHIEN CUU VAN HOC, SO 2-2022

tình cảm không bao giờ trở lại Mọi nỗ

lực dò đoán lục tìm chỉ khiến “nỗi cô đơn

càng phòng to” [1, tr.162] Vạch chớp xanh

lại là mảnh ghép đầy nhiệt lượng, tái hiện

nụ hôn có mùi kẹo chanh, hương vị nước

mưa, mùi dây điện cháy khét, tạo thành

một dấu ấn “nóng rãy, sâu đậm” trong cai

đêm mưa nặng hạt ay Tham chi, ngay ca

sự tan biến của cô gái nhỏ trong anh cũng

gây ra những xúc cảm mãnh liệt hệt như

sự hòa tan của một tia chớp Và cuối cùng,

mom nủi trắng toát chính là cảm giác tĩnh

lặng, là sự buông bỏ để đi cùng một khởi

đầu mới Xuyên suốt câu chuyện, cùng với

kí ức về Hoan là quá trình diễn tiễn cơn

bệnh kì lạ của Vinh Từ một vết đau nhỏ

đến mức không ai chú ý, cơ thể anh cứ thế

dan dan tan biến một cách lặng lẽ: từ xương

ngón tay, xương bản tay đến hai dẻ xương

chéo nhau của cánh tay Thế nhưng, vào

cái ngày nói lời tạm biệt với Hoan, phan co

thê ấy đột ngột sống lại: ““Canh tay bén trái,

những ngón tay trái của Vinh Nó đưa lên,

chuyên động nhẹ vòng quanh thân thê yêu

dau Su am ap chay trong tủy sống, lan toa

lên các đầu dây thần kinh, thở phập phồng

trên các đầu ngón tay Phần thân thể đang

sông lại ” [1, tr.168] Có chút gì đó tĩnh

lặng, buôn rầu, nhưng cũng thật thanh thản:

“Xuyên qua cô, anh nhìn thấy những mỏm

núi xám trắng” [1, tr.168]

Phương thức sử dụng màu sắc như một

yêu tố tham dự vào kết cầu của Phan Hồn

Nhiên có thể xem là một điêm nhân mới

lạ Không ít nhà văn đã sử dụng lỗi phân

chia văn bản này; tuy nhiên, dấu phân cách

thường là các diễn đạt có tính gợi ý, liên

tưởng, biêu tượng, hầu như chưa có nhà

văn nào sử dụng màu sắc làm đường phân

cách, cũng đồng thời là chủ đề chung của

cụm tác phâm như Phan Hồn Nhiên Điều

này có thê xem là một nét sáng tạo của nhà

văn, xuất phát từ cảm nhận bén nhạy cũng

như sự am hiểu về ý nghĩa biểu trưng của màu sắc trong tâm lí cảm nhận chung của

cộng đồng

2.2 Màu sắc - phương tiện biểu thị

ấn tượng thị giác

Than nde h hiểu này màu eke chính là

4 1ICO cách hiệu 11 ay, nau pat LIL inn la

một thành phần của văn bản mô tả, có vai trò thiết lập bối cảnh, mang đến cho người đọc trải nghiệm trực quan về thế giới Độ phân lập của bảng màu càng đa dạng thì hiệu ứng trải nghiệm càng được nâng cao

Là một người đam mê và có thiên hướng về nghệ thuật nói chung, mĩ thuật

nói riêng, Phan Hồn Nhiên xem ngòi bút

văn chương như nét bút của hội họa Bằng chứng là truyện ngăn của chị có khả năng chạm khắc đường nét và tái hiện màu sắc mot cach sac sao, tinh tế Thống kê cho thấy, yếu tố mau sắc với tư cách là phương tiện biểu thị ấn tượng thị giác được nhà

văn sử dụng khả dày đặc trong những văn

cảnh thiên về miêu tả, phác họa

Màu sắc gốc Tần suất

Lam

Biéu thirc mau sac 17

Xét từ góc độ tính nhiệt, màu sắc được

phân chia thành ba loại: màu nóng bao gồm

các màu ngả đỏ như vàng, cam, cam đỏ gợi

cảm giác âm áp, kích thích thị giác; màu

lạnh là những màu ngả xanh như xanh, lục,

lam, tím gợi cảm giác mát mẻ, dễ chịu hoặc

lạnh lẽo; màu trung tính (xám) Đây cũng

chính là cách định danh, phân biệt màu

theo cảm nhận về tính nhiệt, về âm - đương

của con người Như thế, từ bảng thống kê,

có thê thấy Phan Hồn Nhiên thiên về các

mảng màu lạnh, trung tính: xanh, xám,

trắng Những gam màu còn lại, có những

z man ti ho đủ À < TC la ca Dàn

Mau tuOneg GONE Ve sat GO VOI 0a au Cnu

dao này như bạc, lam, thép, thủy ngân, vert

Điều này hoàn toàn phù hợp với tinh thần

chung trải dài suốt tập truyện ngắn Cánh

frái: một thế giới mà sự cô đơn và xa cách

hiện diện ở khắp nơi Sinh quyên sống

trong truyện ngắn Phan Hồn Nhiên, ở từng

đường nét nhỏ nhặt nhất của nó, đều hàm

chứa những nét vụn vỡ, những gam màu

lạnh, những dấu hiệu lạc lõng không ăn

nhập: “Đường phố đột ngột lạnh cóng trong

làn ánh sáng âm u tỏa sáng, thứ ánh sáng

khiến hết thảy cây cối và nóc nhà phơi bày

ra nỗi âu lo, sự lạc lõng khôn tả” [1, tr.44]

Bảng màu của Phan Hồn Nhiên

trong tập Cánh frái gồm 17 màu gốc, tuy

nhiên, từ những màu gốc này, nhà văn

đã tạo thành nhiều gam màu khác nhau

băng cách thêm vào các yếu tô chỉ định

sắc thái đậm nhạt, độ sáng hoặc lai ghép

màu Trong tiếng Việt, thuộc tính sắc độ được biểu trưng bởi số lượng phong phú các yếu tố chỉ sắc độ trong các cấu trúc

biểu đạt màu Sự phân chia thang độ màu

đa dạng là minh chứng cho khả năng cảm

thụ và gọi tên màu sắc tinh tế, chính xác

của Phan Hồn Nhiên Thiên hướng thâm

mĩ của một họa sĩ là nguyên nhân chính lí giải cho sự xuất hiện của cả một hệ thống

chi man cặc nhono nh va cA AA nhan

tư chi mâu sắc PuUCLE puu va &U UY pliall

lap sắc thai cao trong truyén ngan cua

chị Hầu hết các biểu thức màu sắc trong

văn của Phan Hồn Nhiên đều được hình

thành theo một trong các phương thức cụ thể sau:

- Biểu thức màu sắc thể hiện mức độ đậm nhạt: màu sắc gốc + yếu tố chỉ độ sáng (một vài trường hợp có thể hoán đổi

vị trí, yêu tố chỉ màu sắc đứng sau);

- Biểu thức màu sắc thể hiện tính chất

thang bac sac độ: màu sắc gôc + yêu tô sắc độ;

- Biêu thức màu sắc thê hiện tính chât

lai phép: mau sắc gôc + màu sắc lai

Biểu thức màu sắc| Tần suất | Biểu thức màu sắc | Tần suất Biểu thức màu Tần suất

thể hiện mức độ | xuấthiện | thế hiện tính chất | xuấthiện | sắc thể hiện tính | xuất hiện

ruc 1

diu l

mịn 1

phéu

xốp 1 bệch 5

xin 1 xit 1 sat 1

ruc 1

diu 1

ruc 1

min 1

Đỏ thẩm (đỏ sẵm) 5

Tim tham 2

Xanh nhat 1

Xét từ góc độ dạng thể liên quan đến

màu sắc, nhà văn tập trung chủ yếu vào

các dạng thể hữu hình như bầu trời, đôi

mắt, gương mặt; ngoải ra, còn có các

dạng thể vô hình như âm thanh, vệt sáng,

cái nhìn, ban mai, Điểm đặc biệt ở goc

độ này, đó là sự chú tâm của nhà văn đối

với việc khắc họa đôi mắt và cái nhìn của

các nhân vật Đôi mắt là nơi thê hiện rõ

nhất những xung động cảm xúc, hay cũng

có thê ví von đôi mắt như mặt gương mà ngay cả những sóng xao nhỏ nhất cũng hiên lộ dấu vết Thông kê cho thấy, chị

đã 19 lần nhắc đến đôi mắt theo mô thức: đôi mắt/ ánh nhìn + yếu tố màu sắc, chẳng hạn:

Biéu thirc mau sac 19

Đôi mắt rộng tôi sâm tựa như hai mặt

nước đột nhiên đen sẵm không ánh phan

chiéu [1, tr.16]

Đôi mắt to màu xám tro soi thắng vào

mat Vinh [1, tr.34]

ae kỉ

on

~ Ma

nhu hai mat ho

tr.56]

San nghiêng người, dốc cái nhìn chăm

chú /ó¡ đen xuông dòng nước cuộn xoáy

[1 tr.84]

Khi San ngước nhìn, đôi mắt to mau

xam tro dang chuyén sang mau sắc kì dị

của thứ rượu pha [1, tr.116]

Anh hướng vê cô đôi mặt xám fro

L 2 A

Kil

Con nguoi xdm tro mat cé lap lanh tia

1an tinh [1, tr.117]

Đôi mắt to màu xám tro cia anh như

cánh cửa rộng mở ra, gọi cô bước vào bên

trong, chậm rãi bước đi [1, tr I33 ]

Ý niệm màu sắc còn có thể được gợi

lên qua những góc nhìn so sánh khá lạ và

ấn tượng:

Vài bông hoa súng ven bờ vươn lên

khói mặt nước, bung ra những cánh hoa

trăng muối, như tia mặt chớp trong các

khoảnh khắc rời rac [1, tr.104]

Cũng như hai chiếc kính chiếu hậu

thám đen đôi mắt không có gì phản chiêu

bén trong [1, tr.143]

Chuyến bay không thuốc lá nên ô đèn

in hình điều thuốc /ối đen, như môt con

mat nham nghién, cat đứt quan hệ với cuộc

song [1, tr 158]

Chỉ có đôi mắt là như cũ, rộng và nu

sáng như hai mặt hồ vên tĩnh [ 1, tr.167]

Qua khảo sát cụ thể, người đọc hoàn

toàn có thê nhận ra, Phan Hôn Nhiên

thường đặc tả những đôi mắt tỏa ra thứ

ánh sáng lạnh, an tĩnh mà ít khi có sắc

thái của niềm vui, sự hân hoan, ấm áp,

nồng nhiệt Màu xám trung tính và màu

đen/ sam/ tối là những gam màu được

sử dụng phổ biến nhất để mô tả đôi mắt

Để tăng thêm hiệu ứng biểu đạt của màu sắc, những trạng thái đi kèm với

đôi mắt/ ánh nhìn thường là (đôi mắt)

vô hồn, (ánh nhìn) lạnh cóng, (đôi mắt)

tuyệt vọng, (đôi mắt) căng thăng, (đôi

mắt) nhắm nghiền, (đôi mắt) không ánh

phản chiếu, Tương ứng với điều này

là những cõi tâm hồn cô đơn, lạnh buốt,

hoang mang và day âu lo xuất hiện khá dày đặc trong tập truyện Cánh trái Ngoài ấn tượng về đôi mắt, nhà văn cũng thường xuyên lặp lại hình ảnh gương

mặt với những sắc trắng khác nhau: trắng

bệch (5 lần) trắng phéu (1 1an)/ trang nhot

{1 lần v chÄng Í trana rar AnaYy

\1 Lat) Su VS lap UVLE cach m mô tả liay

dường như đã có định trong tâm trí độc giả

ý niệm về nỗi hoảng loạn, sự hoang mang,

run ray, thậm chí cả nỗi sợ hãi mơ hồ Nhân

vật của Phan Hồn Nhiên thường bị đe dọa

bởi kí ức, bị ám thị bởi những gương mặt,

những cái tên đã từng nhói đau trong doi, bi

ngộp thở trong cảm giác âu lo, hãi hùng khi

dấu vét lạ thình lình xuất hiện Đặc tả trạng

thái tâm lí chung này, Phan Hồn Nhiên đã

lựa chọn khắc họa sắc nét đôi mắt và gương

mặt nhân vật thông qua sự dụng tâm biểu đạt bằng yếu tố chỉ màu sắc Nói cách khác,

nhà văn đã tái hiện sự giăng co, những xúc

cảm mãnh liệt trong nội tâm nhân vật bằng chính ngôn ngữ của cơ thê, theo một cách

chân thật mà tinh tế

3 Màu sắc - phương tiện biếu thị ý

niệm cảm xúc

Phan Hồn Nhiên không chỉ sử dụng

màu sắc như một phương tiện để tái hiện

thế giới sinh động mà còn xem nó như

20 NGHIEN CUU VAN HOC, SO 2-2022

một cách thức đề biêu thị sự đánh giá, cảm

nhận, cảm xúc về sự vật, hiện tượng cụ thê

Thông thường, bảng màu trong mỗi

truyện ngắn cụ thê sẽ có sự biến chuyển

một cách đầy chủ ý Trong Giờ xanh, Phan

Hồn Nhiên sử dụng một loạt sắc xanh

tương thích với nhan đề: màu xanh mướt

mềm của nước biên, sắc xanh biếc sau trận

mưa dai dăng, bóng tối thẫm xanh, tia chớp

xanh, gương mặt cô gái như đóa hoa xanh

lơ, bóng tối xanh ngời Mỗi một sắc xanh

ây đều thê hiện sự sinh sôi, sự quẫy cựa

của khát vọng, sự mềm mại, dịu dàng đầy

trói buộc Chuỗi xanh kết thúc bằng sắc

đỏ thăm rực rỡ: Các đốm men chấm trên

cốc dần ửng, hiện nên hình chuồn chuồn

đỏ và một mặt trời đỏ [ ] “Hoan trông

theo con chuồn chuỗồn bay qua những đốm

tuyết trắng muốt, càng lúc càng xa Rồi nó

tan thành một vệt sáng đỏ thăm trên bầu

trời mùa xuân” [1, tr.61]

Vệt thắm đỏ đánh dấu sự xuất hiện của

một thứ cảm xúc mới tích cực, nóng bỏng

và mãnh liệt Bắt đầu từ đây, nhân vật sống

cho những đam mê đích thực của mình,

như lời nhăn gửi của chủ nhân chiếc cốc:

“Anh nghĩ, thật đáng sợ nếu 40 năm nữa,

anh vẫn thấy mình tựa con sứa trôi theo

các đợt sóng, trống rỗng, không là gì cả

[- ] Anh gửi em món anh thích nhất trong

bộ sưu tập gốm Từ nó, em có thê bắt đầu

một bộ sưu tập mới, can đảm, sáng suốt và

bình than” [1, tr.61]

Trong truyện ngan Van co, dé dién

tả nỗi cô đơn u uất bao trùm, Phan Hồn

Nhiên đã có ý sử dụng gam màu lạnh hoặc

trung tính đê miêu tả cảnh vật:

“Cả ngày sau đó, cây cối, đường phố

và những mái nhà phủ lên một làn hơi

nước xanh xám” [l, tr.62]

“Tắm màn vải gai màu lam sẵm thốc

lên như đôi cánh chim hoảng hôt” [1, tr.66 ]

“Tắm màn xám thanh tịnh, đệt liên

A

tục, giữ sức thật lâu” [1, tr.67]

“Mưa phủ lên thành phố một tâm trạng chung u uất, xám lạnh màu thép” [1, tr.67]

Những đường nét của đô thị trong một

chiều mưa cũng đồng thời thể hiện chân

thực nỗi cô đơn đến buốt lạnh tâm hồn

Màu xám là gam màu chủ đạo, màu của mưa, của những đám mây trĩu nặng hơi nước, cũng chính là màu của cảm xúc

Không gian trong truyện như bị giới hạn,

đóng khung và trĩu xuống vì sắc xám u ám

và buôn bã, điêu linh ấy

Với Africa, Phan Hén Nhién lai dac

tả nét đối lập giữa một châu Phi của khát vọng vàng rực, chói chang với nhịp sống

màu xám nhàm chán, cũ kĩ, quen thuộc

Ay là khi Vinh bàng hoàng nhận ra những khoảng sơn chưa hoàn tất trên khoảng

tường đối diện, dưới hiệu ứng nguồn sáng

cao áp, đã hiện ra một châu Phi tỏa sáng chói chang trong bóng đêm tháng hai lạnh giá phương Bắc “Miền đất của những

mơ mộng bí ấn đang thở phập phông”

[1, tr.32] Và rồi cũng chính anh, nhận

ra mình không đủ can đảm đề bắt đầu tất

cả, cũng như bức tường đã được phủ kín một lớp sơn chống thấm “màu xám ghi

bình thản như làn nước biển mùa đông

dày đặc, nhân chìm châu Phi vàng rực chói chang” [1, tr.38] Màu vàng là màu

sáng nhất trong dải màu quang phổ, có

khả năng thu hút sự chú ý hơn bất cứ màu

nào khác Đây cũng được xem là màu của hạnh phúc, lạc quan, giác ngộ và sáng

tạo Vì thế, khi gắn màu vàng với hình

ảnh của châu Phi, Vịnh đã mặc định rằng

đó là giá trị sống lớn lao cần theo đuổi.

Biểu thức màu sắc 21

Anh đã từng trải qua nhiều buồi “ban mai

xám xanh”, đủ để nhận ra rằng mình đang

thiếu một điều gì đó, đang cần một thứ

gì đó để lấp đầy chính mình Nhưng rồi

chính anh lại ngần ngại, do dự Khát vọng

chết chìm dưới sức nặng của thói quen,

sức ì, sự nhút nhát Hình ảnh châu Phi

vàng rực vùi lấp bởi sắc xám của lớp sơn

chống thấm đong đầy sự nuối tiếc và cả

những bắt lực của nhân vật Bởi vì, rất lâu

sau đó, Vinh vẫn thường cam thay “trong

khoảng lõm tối đen của kí ức, một châu

Phi chậm rãi quay trở lại, tỏa sáng đắm

say ” [1, tr.38]

Hau hết các cung màu trong truyện

ngắn Phan Hồn Nhiên đều được hạ xuống

một bậc khi kết hợp với yếu tố chỉ độ

sáng thấp: sãm (thẫm) Điều này cũng có

nghĩa là nhà văn ít sử dụng những gam

màu tươi sáng Tập hợp những màu lạnh,

trung tính hoặc màu 4m nhưng độ sáng

thấp chính là chủ ý của nhà văn nhằm

tạo nên một bầu không khí phần nhiều u

ám, buồn bã, cô đơn Các nhân vật của

chị luôn giãy dụa, giăng co, bị dăn vặt

giữa hai chiều xúc cảm: thói quen và khát

vọng, sợ hãi và đam mê, nhút nhát và liều

lĩnh, quá khứ và hiện tại, Cho nên, dù

là không gian đô thị chiều mưa, cảnh sắc

ở một khu chung cư, văn phòng công sở,

sân bay hay ở bắt cứ một điểm ngẫu nhiên

nào trên đường, tác giả vẫn sẽ có ý lựa

chọn những sắc xám, trang,

khung hinh cua minh

chen vào

Nếu như bức họa thường có màu nền,

thì những gam màu nền chủ đạo trong

truyện ngắn Phan Hồn Nhiên chính là

xám và xanh Màu xám là gam trầm thì

màu xanh là dâu bông Màu xám lan tràn

trên màu mưa, trên màn mây, trên mặt

nước trên những mặt phăng đô thị, báo

hiệu những vết dâu của nỗi cô đơn, sự

buôn rau Mau xanh lại như suối nguồn

trải trên sắc lá, mặt biến, rừng cây, như tín hiệu của sức sống, của sự sinh sôi, của những xúc cảm thật mềm mại và dịu

dàng Màu nền có chức năng định hình không gian tâm trạng của nhân vật và cũng là của người đọc Ngược lại, các

điểm màu, đốm màu lại có chức năng đảo

ngược hoặc cải biến tâm trạng Bằng bút pháp chấm phá, nhà văn thi thoảng phất

một nét màu thật mảnh, thật nhỏ, nhưng rực rỡ vào bức tranh của mình Như một

hành động có hiệu ứng kích khởi tâm

trạng hoặc thê hiện bước chuyển của cảm

xúc Đó là “cái khắc đỏ thâm” của chôi lộc trong Sapa, báo hiệu dấu chuyền rất khẽ của mối quan hệ giữa Aki và Vinh;

là “tay áo lụa đỏ rực biến thành đốm

máu nhức nhối” [1, tr.198] như nỗi ám

ảnh của Vĩnh trước cảnh Hoan ngồi sau lưng của một gã trai trẻ lướt qua đoạn

đường lưng chừng dốc trong Bưu thiếp từ

Sfuggarí; là chút tâm nguyện của Juinichi gửi Hoan qua chiếc cốc sứ in hình chuồn

chuồn đỏ và mặt trời đỏ trong Gio xanh;

là “các đốm hoa da cam nóng rực trong

lồng ngực Vinh” [1, tr.162] như đốt cháy

tâm tư anh khi nhớ về Hoan trong Cánh tay dau; 1a sac “dé sam, như nhúng vào thứ nước quả dầm kinh hoàng, điên rồ”

[1 tr.210] của mặt biển và khoảng trời

trước mặt anh, thể hiện nỗi kinh hoàng đầy ắp khi nghe tin Vinh chết trong Người

ăn táo

Cuối cùng, rất nhiều thứ, vốn di khéng

có màu sắc nhưng lại được gắn với một yếu tố chỉ màu cụ thể Ở các trường hợp

này, chính đôi mắt của nhân vật - trong

từng thời điểm cụ thể, với những tâm

trạng riêng biệt - đã “cấp màu” cho dạng thê đó Nói một cách khác, chính cảm xúc

đã “nhuộm màu” những dạng thể vô hình