Tư tưởng triết học của âm dương gia và sự ảnh hưởng của nó đến đời sống văn hóa tinh thần của người việt

Chính vì thế, sự tìm hiểu nguồn gốc, học thuyết Âm Dương, Ngũ hành là một việc cần thiết để lý giải những đặc trưng của triết học phương Đông và văn hóa Việt Nam.. Ông nói: “Trong vạn vậ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP.HCM

LỜI MỞ ĐẦU

“Triết học là một hình thái ý thức xã hội, là học thuyết về những qui tắc chung của tồn tại và nhận thức, là thái độ của con người đối với thế giới, là khoa học về những qui luật chung nhất của tự nhiên, xã hội và tư duy” Để có một định nghĩa hoàn chỉnh về Triết

học, lịch sử triết học đã trãi qua bao thăng trầm, biến cố Thời Trung Cổ triết học bị xem như con sen của thần học; thời nay, nhiều người vẫn xem nó như một trợ thủ cho khoa học xã hội và khoa học tự nhiên Socrates nói rằng một đời sống không được khảo chứng thì không đáng sống và chúng ta nên theo đuổi mọi chứng lý đến bất cứ nơi đâu khi chưa ngã ngũ Luôn luôn tìm kiếm, luôn luôn nghi vấn là thái độ căn bản trong sinh hoạt triết học Nó cũng cho thấy một ý hướng luân lý của một đời sống tốt đẹp vốn là điều cần nhấn mạnh luôn mãi trong triết học

Con người từ cổ xưa đã đã nhận thức được thế giới và bắt đầu đi tìm hiểu để giải thích thế giới Lịch sử phát triển của Triết học là lịch sử đấu tranh giữa thế giới quan duy vật và thế giới quan duy tâm, giữa phương pháp biện chứng và phương pháp siêu hình Hình thức đầu tiên của chủ nghĩa duy vật là chủ nghĩa duy vật cổ đại, điển hình là trường phái

Âm Dương- Ngũ Hành Thuyết Âm-Dương, Ngũ hành ra đời đánh dấu bước tiến bộ tư duy khoa học đầu tiên nhằm thoát khỏi sự khống chế về tư tưởng do các khái niệm Thượng đế, Quỷ thần truyền thống mang lại Và học thuyết này đã có ảnh hưởng đến thế giới quan của triết học sau này không những của người Trung Hoa mà cả người Việt Nam Từ khi hình thành và phát triển đến nay tư tưởng Âm Dương Gia đã ăn sâu vào đời sống văn hóa Người Việt Trong cuộc sống hàng ngày ta dễ dàng bắt gặp tư tưởng này,

và người ta vẫn tìm hiểu và nghiên cứu nó

Việt Nam nền văn hóa được kết tinh với bao thăng trầm của lịch sử, một nền văn hóa có nguồn gốc cổ xưa và chịu nhiều ảnh hưởng của các nền văn hóa khác, như nền văn hóa phương Đông, Phương Tây, nền văn hóa của các nước Ấn Độ, Trung Quốc, Trong đó

bị ảnh hưởng sâu đậm nhất là văn hóa phương Đông, là những sản phẩm đặc thù của lối

tư duy tổng hợp và trong quan hệ biện chứng, để lại dấu ấn sâu đậm hơn cả là những tri thức về vũ trụ quan và nhân sinh quan

Trong thời đại ngày nay, khi kinh tế ngày càng phát triển và văn hóa dân tộc ngày càng trở thành trung tâm của sự chú ý Đảng và Nhà nước Việt Nam khẳng định vai trò quan trọng của văn hóa trong việc bồi dưỡng và phát huy nhân tố con người và đặt mục tiêu “ xây dựng một nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc”

Chính vì thế, sự tìm hiểu nguồn gốc, học thuyết Âm Dương, Ngũ hành là một việc cần thiết để lý giải những đặc trưng của triết học phương Đông và văn hóa Việt Nam Do đó

tôi chọn đề tài “ Tư tưởng triết học của Âm Dương Gia và sự ảnh hưởng của nó đến

đời sống văn hóa tinh thần người Việt”

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN

I HỌC THUYẾT ÂM DƯƠNG

1 Triết lí âm dương: khái niệm, nguồn gốc và bản chất

1.1 Âm dương theo Dịch học

Học thuyết Âm-Dương được thể hiện sâu sắc trong "Kinh Dịch". Trời đất vạn vật nói chung là một đại vũ trụ và con người là một tiểu vũ trụ và cũng hàm chứa Âm Dương và Ngũ Hành Khởi đầu là Thái Cực, chưa có sự biến hóa.Thái Cực này vận động biến thành hai khí Âm và Dương Hai khí Âm Dương luôn luôn chuyển hóa làm cho vũ trụ vận động

và vạn vật sinh tồn Thái Cực thị sinh Lưỡng Nghi, Lưỡng Nghi sinh Tứ Tượng, Tứ Tượng sinh Bát Quái “ Thị sinh” ở đây không có nghĩa là từ cái “ không” mà sinh ra cái

“ có”, mà có nghĩa là đã có sẵn trong đó rồi, và có thể nhận thấy được khi phân hai (sinh)

mà hoạt động Thái (lớn quá cao xa quá), Cực (là chỗ tận cùng, chỗ chấm dứt, và cũng có nghĩa là rất lắm, quá nhiều quá lớn) là nguyên lí tạo dựng và chi phối Vũ Trụ Lí Thái Cực là lí Nhất Nguyên Lưỡng Cực có nghĩa là một nơi (Nhất Nguyên) khi nói chung (khi bất động) có hai phần Âm Dương (Lưỡng Cực) khi nói riêng ra (khi hoạt động) Nói ngược lại sự hoạt động của Âm Dương là cái lí của Thái Cực Toàn thể Vũ Trụ này sinh tồn là do lí Thái Cực, và mội vật đều do Âm Dương tác tạo, nên cũng có một lí Thái Cực cho riêng mình Âm Dương là khí vô hình, có hai phần khác nhau là Dương và Âm để bù đấp cho nhau và sinh động lực

1.2 Khái niệm âm dương

Âm và Dương theo khái niệm cổ sơ không phải là vật chất cụ thể, không gian cụ thể mà

là thuộc tính của mọi hiện tượng, mọi sự vật trong toàn vũ trụ cũng như trong từng tế bào, từng chi tiết Là hai khái niệm để chỉ hai thực thể đối lập ban đầu tạo nên toàn bộ vũ trụ,

mâu thuẫn thống nhất, trong dương có mầm mống của âm và ngược lại Và mọi tai họa trong vũ trụ xảy ra cũng là do không điều hòa được hai lực lượng ấy

Âm thể hiện cho những gì yếu đuối nhỏ bé, tối tăm, thụ động, nữ tính, mềm mại đối lập

nó là dương thể hiện sự mạnh mẽ, ánh sáng, chủ động, nam tính, cứng rắn Triết lý giải thích vũ trụ dựa trên âm và dương được gọi là triết lý âm dương

1.3 Nguồn gốc của âm dương

Âm dương là hai khái niệm được hình thành cách đây rất lâu Lý luận về Âm-Dương được viết thành văn lần đầu tiên xuất hiện trong sách "Quốc ngữ" Tài liệu này mô tả Âm-Dương đại biểu cho hai dạng vật chất tồn tại phổ biến trong vũ trụ, một dạng có dương tính, tích cực, nhiệt liệt, cứng cỏi và một dạng có âm tính, tiêu cực, lạnh nhạt, nhu nhược Hai thế lực âm và dương tác động lẫn nhau tạo nên tất cả vũ trụ Sách "Quốc ngữ" nói rằng "khí của trời đất thì không sai thứ tự, nếu mà sai thứ tự thì dân sẽ loạn, dương mà bị đè bên dưới không lên được, âm mà bị bức bách không bốc lên được thì có động đất"

Lão Tử (khoảng thế kỷ V - VI trước CN) cũng đề cập đến khái niệm Âm-Dương Ông nói: “Trong vạn vật, không có vật nào mà không cõng âm và bồng dương”, ông không những chỉ tìm hiểu quy luật biến hoá âm dương của trời đất mà còn muốn khẳng định trong mỗi sự vật đều chứa đựng thuộc tính mâu thuẫn, đó là Âm-Dương.

Nói về nguồn gốc của âm dương và triết lí âm dương, theo rất nhiều người như Khổng

An Quốc và Lưu Hâm ( nhà Hán) cho rằng Phục Hy là người có công sáng tạo Tương truyền, Phục Hy (2852 trước CN) đi chơi ở sông Hoàng Hà nhìn thấy bức đồ bình trên lưng con Long Mã (con vật tưởng tượng mình ngựa đầu rồng) mà hiểu được lẽ biến hóa của vũ trụ, Phục Hy mới đem lẽ đó vạch thành nét làm ra Hà Đồ

Lại có một số tài liệu cho rằng đó là công lao của “ âm dương gia”, một giáo phái của Trung Quốc

Nhưng Phục Hy chỉ là nhân vật huyền thoại, không có thực còn âm dương gia chỉ có công áp dụng âm dương để giải thích địa lí- lịch sử, và phái này hình thành vào thế kỉ thứ

ba nên không thể sáng tạo âm dương Vì vậy cả hai giả thuyết này đều không có cơ sở khoa học

Các nghiên cứu khoa học liên ngành của Việt Nam và Trung Quốc đã kết luận “ khái niệm âm dương có nguồn gốc phương Nam” ( “ phương nam” ở đây bao gồm vùng nam Trung Hoa từ sông Dương Tử trở xuống và vùng Việt Nam) Trong quá trình phát triển, nước Trung Hoa đã trãi qua hai thời kì: thời kì “ Đông tiến”, và thời kì “ Nam tiến”

Trong quá trình “ Nam tiến”, người Hán đã tiếp thu triết lý âm dương của các cư dân phương nam, rồi phát triển, hệ thống hóa triết lý đó bằng khả năng phân tích của người

du mục làm cho triết lý âm dương đạt đến hoàn thiện và mang ảnh hưởng của nó tác động trở lại cư dân phương nam

Cư dân phương nam sinh sống bằng nông nghiệp nên quan tâm số một của họ là sự sinh

sôi nảy nở của hoa màu và con người Sinh sản của con người thì do hai yếu tố: cha và

mẹ, nữ và nam; còn sự sinh sôi nảy nở của hoa màu thì do đất và trời - "đất sinh, trời

dưỡng" Chính vì thế mà hai cặp "mẹ-cha", "đất-trời" là sự khái quát đầu tiên trên con đường dẫn đến triết lý âm dương Chính từ quan niệm âm dương với hai cặp "mẹ-cha" và

"đất-trời" này, người ta đã mở rộng ra nhiều cặp đối lập phổ biến khác Đến lượt mình, các cặp này lại là cơ sở để suy ra vô số các cặp mới

2 Trừu tượng hóa âm dương

Từ việc khái niệm âm dương được dùng để chỉ những cặp đối lập cụ thể ở trên, người xưa tiến thêm một bước là dùng nó để chỉ những cặp đối lập trừu tượng hơn ví dụ như

"lạnh-nóng", rồi cặp "lạnh-nóng" lại là cơ sở để suy tiếp như về phương hướng: "phương bắc" lạnh nên thuộc âm, "phương nam" nóng nên thuộc dương; về thời tiết: "mùa đông"

lạnh nên thuộc âm, "mùa hè" nóng nên thuộc dương; về thời gian: "ban đêm" lạnh nên thuộc âm, "ban ngày" nóng nên thuộc dương Nếu tiếp tục suy diễn nữa thì: đêm thì tối

nên "tối" thuộc âm, ngày thì sáng nên "sáng" thuộc dương; tối có màu đen nên "màu đen" thuộc âm, ngày sáng thì nắng "đỏ" nên "màu đỏ" thuộc dương

Từ cặp "mẹ-cha" (nữ-nam, cái-đực) có thể suy ra rằng:

 Giống cái có khả năng mang thai (tuy một mà hai), nên về loại số, thì số "chẵn"

thuộc âm; giống đực không có khả năng ấy, một là một, nên số "lẻ" thuộc dương

Điều này giải thích tại sao quẻ dương là một vạch dài (-), còn quẻ âm là hai vạch ngắn ( )

 Về hình khối thì khối vuông ổn định, tĩnh, tỷ lệ giữa cạnh và chu vi là 1:4, số 4 là

số chẵn, chính vì thế mà khối vuông thuộc âm; hình cầu không ổn định, động, tỷ lệ giữa đường kính và chu vi là 1:3 (số π), số 3 là số lẻ, chính vì vậy mà khối cầu thuộc dương

Tuy vậy, các cặp đối lập chưa phải là nội dung chính của triết lý âm dương Triết lý âm dương không phải là triết lý về các cặp đối lập Tất cả các dân tộc trên thế giới đều có các phạm trù đối lập nhau, ngôn ngữ của tất cả các dân tộc đều có từ trái nghĩa Điều quan trọng của triết lý âm dương chính ở bản chất và quan hệ của hai khái niệm âm dương Đó chính là điều khác biệt triết lý âm dương với các triết lý khác

3 Các quy luật của triết lý âm và dương

Tất cả các đặc điểm của triết lý âm dương đều tuân theo hai quy luật cơ bản Đó là quy luật về bản chất của các thành tố và quy luật về quan hệ giữa các thành tố

3.1 Quy luật về bản chất của các thành tố của triết lý âm dương là:

 Không có gì hoàn toàn âm hoặc hoàn toàn dương

 Trong âm có dương, trong dương có âm

Quy luật này cho thấy việc xác định một vật là âm hay dương chỉ là tương đối, trong sự

so sánh với một vật khác Ví dụ về trong âm có dương: đất lạnh nên thuộc âm nhưng càng đi sâu xuống lòng đất thì càng nóng; về trong dương có âm: nắng nóng thuộc dương, nhưng nắng nhiều sẽ có mưa nhiều (hơi nước bay lên) làm nên mưa lạnh thuộc

âm Trong mỗi người đều tiềm ẩn chất khác giới, nên giới tính có thể biến đổi bằng cơ chế thức ăn hoặc giải phẫu Chính vì thế mà việc xác định tính âm dương của các cặp đối lập có sẵn thường dễ dàng Nhưng đối với các vật đơn lẻ thì khó khăn hơn nên có hai hệ quả để giúp cho việc xác định tính âm dương của một đối tượng:

 Muốn xác định được tính chất âm dương của một đối tượng thì trước hết phải xác định được đối tượng so sánh

Ví dụ: Nam so với nữ thì mạnh mẽ (dương) nhưng so với hùm beo thì lại yếu đuối (âm), màu trắng so với màu đỏ thì là âm, nhưng so với màu đen thì là dương… Ta

có thể xác lập được mức độ âm dương cho nhiều hệ; ví dụ, về màu sắc thì đi từ âm đến dương ta có đen-trắng-xanh-vàng-đỏ (đất "đen" sinh ra mầm lá "trắng", lớn lên thì chuyển thành "xanh", lâu dần chuyển thành lá "vàng" và cuối cùng thành

"đỏ") Tuy nhiên không phải xác định được đối tượng rồi là xác định được tính chất âm dương của chúng

 Muốn xác định được tính chất âm dương của một đối tượng thì sau khi xác định

được đối tượng so sánh còn phải xác định được cơ sở so sánh

Đối với cùng cùng một cặp hai vật, các cơ sở so sánh khác nhau sẽ cho ra những kết quả khác nhau Ví dụ: nước so với đất thì, về độ cứng thì nước là âm, đất là dương, nhưng về độ linh động thì nước là dương, đất là âm; nữ so với nam, xét về giới tính là âm, nhưng xét về tính cách có thể là dương…

3.2 Quy luật về quan hệ giữa các thành tố của triết lý âm dương là:

 Âm dương gắn bó mật thiết với nhau, vận động và chuyển hóa cho nhau

 Âm phát triển đến cùng cực thì chuyển thành dương, dương phát triển đến cùng cực thì chuyển thành âm

Ngày và đêm, tối và sáng, mưa và nắng, nóng và lạnh, luôn chuyển hóa cho nhau Cây màu xanh từ đất "đen", sau khi lớn chín "vàng" rồi hóa "đỏ" và cuối cùng lại rụng xuống

và thối rữa để trở lại màu "đen" của đất Từ nước lạnh (âm) nếu được đun nóng đến cùng cực thì bốc hơi lên trời (thành dương), và ngược lại, nếu được làm lạnh đến cùng cực thì

nó sẽ thành nước đá (thành dương)

Âm và Dương không chỉ phản ánh hai loại yếu tố (lực lượng) mà còn phản ánh hai loại khuynh hướng đối lập, không tách rời nhau, ôm lấy nhau xoắn vào nhau; trong âm có dương và trong dương có âm Đó cũng là sự thống nhất giữa cái động và cái tĩnh; trong động có tĩnh, trong tĩnh có động… nghĩa là trong âm và dương đều có tĩnh và có động, chỉ khác ở chỗ, bản tính của âm thì hiếu tĩnh, còn bản tính của dương thì hiếu động…

Do thống nhất, giao cảm với nhau mà âm và dương có động, mà động thì sinh ra biến;

biến tới cùng thì hóa để được thông; có thông thì mới tồn vĩnh cữu được Chính sự thống nhất và tác động của hai lực lượng , khuynh hướng đối lập âm và dương tạo ra sự sinh thành biến hóa của vạn vật; khi vạn vật biến hóa tới cùng thì quay trở lại cái ban đầu

Biểu tượng Thái cực (hình thành trong đạo giáo vào đầu công nguyên) phản ánh đầy đủ

hai qui luật về bản chất hòa quyện và quan hệ chuyển hóa của triết lí âm dương;- vòng tròn khép kín: trong đó được chia thành nửa đen nửa trắng, âm màu đen nặng hướng

xuống, dương màu sáng nhẹ nổi lên, trong nửa đen có chấm trắng, trong nửa trắng có chấm đen; phần trắng là dương, phần đen là âm, chúng nói lên âm và dương thống nhất:

trong âm có dương và trong dương có âm, trong thái âm có thiếu dương, trong thái dương

có thiếu âm Thiếu dương trong thái âm phát triển đến cùng thì có sự chuyển hóa thành thiếu âm trong thái dương và ngược lai Cứ vậy vạn vật thay đổi, biến hóa không ngừng

Biểu tượng Thái cực

4 So sánh với các quy luật của lô-gíc học

Trong lô-gíc học cũng có hai quy luật tương đương với hai quy luật ở trên Đó là quy luật

về bản chất của thành tố - luật đồng nhất, và quy luật về quan hệ giữa các thành tố - luật

lý do đầy đủ mà hệ quả của nó là luật nhân quả

Luật đồng nhất (bản chất A = A) chỉ đúng khi sự vật và hiện tượng đứng yên, mà điều này thì không biện chứng vì sự vật và hiện tượng luôn vận động (đổi mới), mà nếu vận động thì nó không thể đồng nhất với chính nó được nữa Trong khi đó, quy luật về bản chất của triết lý âm dương là trong âm có dương, trong dương có âm, tức là trong A đã có

B rồi

Luật lý do đầy đủ xác lập nên luật nhân quả cũng chỉ xem xét sự vật và hiện tượng trong

sự cô lập, không liên hệ với môi trường xung quanh, trong khi trên thực tế, sự vật và hiện tượng tồn tại trong không gian và quan hệ với các sự vật và hiện tượng khác Cái này là nhân của cái kia, nhưng nó lại là quả của cái khác Không có nhân tuyệt đố và quả tuyệt đối rất phù hợp với luật chuyển hóa âm dương bất tận, vô thủy (không có bắt đầu) và vô chung (không có kết thúc)

Hai quy luật của lôgíc học là sản phẩm của lối tư duy phân tích, chú trọng đến các yếu tố biệt lập của văn hóa du mục; trong khi quy luật của triết lý âm dương là điển hình của tư duy tổng hợp, chú trọng đến các quan hệ của văn hóa nông nghiệp

5 Hai hướng phát triển của triết lý âm dương

Triết lý âm dương là cơ sở để xây dựng lên hai hệ thống triết lý khác đó là hệ thống "tam

tài, ngũ hành" và "tứ tượng, bát quái"

Nếu so sánh phương Đông với phương Tây thì phương Tây chú trọng đến tư duy phân tích, siêu hình còn phương Đông chú trọng đến tư duy tổng hợp, biện chứng Nhưng nếu xét riêng ở phương Đông thì nếu đi từ bắc xuống nam ta sẽ thấy phía bắc Trung Quốc nặng về phân tích hơn tổng hợp, còn phía nam thì ngược lại, nặng về tổng hợp hơn phân tích Triết lý âm dương bắt nguồn từ phương Nam, nhưng đối với các dân tộc Đông Nam

Á, do tính phân tích yếu nên họ chỉ lại ở tư duy âm dương sơ khai mang tính tổng hợp

Trong khi đó khối Bách Việt đã phát triển và hoàn thiện nó Tổ tiên người Hán cũng vậy, sau khi tiếp thu triết lý âm dương sơ khai, họ cũng phát triển nó nhưng do năng lực phân tích của họ mạnh hơn năng lực phân tích của người Bách Việt mà từ triết lý âm dương ban đầu, người Bách Việt và người Hán đã xây dựng nên hai hệ thống triết lý khác nhau

Ở phương Bắc, với lối tư duy mạnh về phân tích, người Hán đã gọi âm dương là lưỡng nghi, và bằng cách phân đôi thuần túy mà sinh ra mô hình vũ trụ chặt chẽ với số lượng thành tố chẵn (âm) Chính vì vậy Kinh Dịch trình bày sự hình thành vũ trụ như sau:

"lưỡng nghi sinh tứ tượng, tứ tượng sinh bát quái, bát quái biến hóa vô cùng" (hai sinh bốn, bốn sinh tám) Người phương Bắc thích dùng số chẵn; ví dụ, "tứ đại", "tứ mã", "tứ trụ", Lối tư duy như vậy, hoàn toàn không có chỗ cho ngũ hành - điều này cho thấy, quan niệm cho rằng "âm dương - ngũ hành - bát quái" chỉ là sản phẩm của người Hán có

lẽ là một sai lầm

II TAM TÀI

Tam tài là một khái niệm bộ ba “ ba phép” : Thiên- Địa- Nhân Đây có lẻ là một tên gọi xuất hiện về sau dùng để gọi sự vận dụng cụ thể một quan niệm triết lí cổ xưa về cấu trúc không gian của vũ trụ dưới dạng một mô hình ba yếu tố

Với lối tư duy tổng hợp và biện chứng quen thuộc, người xưa sớm nhận ra các cặp âm dương tưởng chừng riêng rẽ như trời- đất, trời- người, đất- người thực ra có mối liên hệ chặc chẽ với nhau, tạo nên một loại mô hình hệ thống gổm ba thành tố; đây có lẻ là con đường dẫn đến tam tài từ triết lí âm dương Trong tam tài “ Trời- Đất- Người” , Trời dương, Đất âm, Người ở giữa

III TƯ TƯỞNG TRIẾT HỌC NGŨ HÀNH

1 Học thuyết Ngũ Hành qua các thời kì ở Trung Hoa

Nếu như sự vận động không ngừng của vũ trụ đã hướng con người tới những nhận thức

sơ khai trong việc cắt nghĩa quá trình phát sinh của vũ trụ và hình thành thuyết âm dương, thì ý tưởng tìm hiểu bản thể thế giới, bản thể các hiện tượng trong vũ trụ đã giúp hình thành thuyết ngũ hành Thuyết ngũ hành có thể hiểu đó là thuyết biểu thị quy luật vận động của thế giới của vũ trụ, nó cụ thể hóa và bổ sung cho thuyết âm dương thêm hoàn bị

Sự đề cập đầu tiên về ngũ hành được thấy trong tác phẩm "Kinh thư" ở chương "Hồng phạm Trong Cửu trù "Hồng Phạm" thì ngũ hành về mặt tự nhiên được hình thành bằng những tên của năm loại vật chất cụ thể (kim, mộc, thủy, hỏa, thổ) và kèm theo tính chất của các loại vật chất đó, năm loại vật chất này không thể thiếu được đối với đời sống con người "Hồng phạm" đã ảnh hưởng rất lớn đến triết học của thời đại phong bến sau này

Các nhà duy vật và duy tâm từ những lập trường và giác độ khác nhau mà rút ra từ "Hồng phạm" những tư tưởng phù hợp với mình Chính "Hồng phạm" và "Kinh dịch" đã tạo nên cái nền của vu trụ luận

Trong thiên "Thập nhi kỉ" sách “Lã Thị Xuân Thu" phần nói về mối quan hệ giữa ngũ hành với giới tự nhiên có rõ nét hơn "Nguyệt lệnh" dùng thuộc tính vốn có của năm loại vật chất và tác dụng (tương sinh) lẫn nhau giữa chúng để thuyết minh cho sự biến hóa của thời tiết bốn mùa Sự thuyết minh này tuy có tính chất khiên cưỡng nhưng là một quan điểm duy vật

Trâu Diễn là một lãnh tụ quan trọng của các nhà ngũ hành thời Chiến quốc Khi đưa thuyết ngũ hành vào lịch sử ông đã dùng trật tự của ngũ hành để gán ghép cho trật tự của các triều đại vua Ý tưởng của ông đã thành một nếp khẳng định trong ý thức hệ của giaicấp phong kiến, đến nỗi gây ra cuộc tranh luận về việc chọn tên "hành" cho triều đại nhà Hán (một triều đại mà học thuyết âm dương ngũ hành rất thịnh và được đem ứng dựng vào tất cả các công việc hàng ngày, vào mọi mặt của đời sống xã hội) Lý luận của Trâu Diễn được các danh gia đương thời hấp thụ và quán triệt vào các lĩnh vực của hình thái ý thức xã hội

Học thuyết ngũ hành của Đổng Trọng Thư một nho si uyên bác đời Hán có nhiều điểm khác với tư tưởng của Cơ Tử và Trâu Diễn Đi sâu vào hình thái của quy luật ngũ hành, Đổng Trọng Thư cho rằng: trật tự của ngũ hành bắt đầu từ Mộc qua Hỏa, Thổ, Kim, Thủy Khi phân tích quy luật sinh khắc của ngũ hành, ông đã dựa hẳn vào sự diễn biến của khí hậu bốn mùa Theo ông, sở dĩ có sự vận chuyển bốn mùa là do khí âm, dương biến đổi

Trong "Kinh Dịch", khi nói về ngũ hành, các nhà toán học và dịch học đã lý giải nó trên hai hình Hà đồ và Lạc thư Theo "Kinh Dịch” thì trời lấy số 1 mà sinh thành thủ, đất lấy

số 6 mà làm cho thành, đất lấy số 2 mà sinh hành hỏa, trời lấy số 7 mà làm cho thành, trời lấy số 3 mà sinh hành mộc, đất lấy số 8 mà làm cho thành, đất lấy số 4 mà sinh hành kim, trời lấy số 9 mà làm cho thành

2 Ngũ hành là gì?

Theo thuyết duy vật cổ đại thì tất cả vật chất cụ thể được tạo thành trong vũ trụ đều do năm nguyên tố cơ bản ban đầu tạo thành và luôn trãi qua năm trạng thái gọi là: Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ ( tức là Kim loại, Cây, Nước, Lửa, Đất) Năm trạng thái này gọi là

Ngũ hành, không phải là vật chất như cách hiểu đơn giản theo nghĩa đen theo tên gọi của

chúng mà đúng hơn là cách quy ước từ xưa để xem xét mối tương tác quan hệ của vạn vật

số dương (số lẻ), và các chấm đen biểu thị các số âm (số chẵn)

Đây là sản phẩm mang tính triết lí sâu sắc của lối tư duy tổng hợp:

Thứ nhất, đó là sự tổng hợp giữa số học và hình học (người làm nông vừa tính đếm, vừa

đo đạt ruộng đất): 10 con số được chia thành 5 nhóm, mỗi nhóm có 1 số âm (chẵn) và một số dương (lẻ), gắn với một phương Băc- Nam- Đông- Tây và trung ương ( nơi con người đứng- không có trung ương thì không thể nào xác định bắc- nam- đông- tây được)

Thứ hai, đây là sự tổng hợp cuộc đời của các con số với cuộc sống của con người: Các số nhỏ (từ 1 đến 5) gọi là số sinh, nằm ở vòng trong, các số lớn (từ 6 đến 10) gọi là số thành, nằm ở vòng ngoài (ngay cả ở trung ương số 5 cũng nằm trong số 10), cũng như con người khi mới sinh ra còn quanh quẩn trong nhà, trưởng thành lên mới đi ra ngoài xã hội

Hà đồ thực sự là một triết lí uyên thâm về các con số: mỗi nhóm có một chẵn một lẻ (một

âm, một dương); một nhỏ một lớn (một sinh một thành) Người nông nghiệp chú trọng nhiều đến các quan hệ, cho nên đặc biệt quan tâm đến chỗ giữa- con số 5 ở giữa của chính giữa, trung tâm của trung tâm được gọi là số “ tham thiên lưỡng địa” (3 trời 2 đất =

ba dương hai âm)

3.2 Ngũ hành theo Hà Đồ

Trong sự tồn tại và phát triển Hà Đồ đã trở thành cơ sở cho việc tạo nên Ngũ Hành.Trong

đồ hình không những có Âm Dương mà còn có cả nội dung tương tác của 10 số đếm, thông qua sự định vị 5 con số Sinh đầu tiên, đại diện cho 5 yếu tố vận động trong vũ trụ:

Số Trời 1 sinh Thủy, thành số Đất 6,

Số Đất 2 sinh Hỏa, thành số Trời 7,

Ngũ hành được xây dựng như thế chính là một mô hình 5 yếu tố về cấu trúc không gian

của vũ trụ Sự sắp xếp các hành theo phương cho thấy rõ nguồn gốc nông nghiệp của

ngũ hành: đối với nông nghiệp không gì quan trọng hơn đất, cho nên hành Thổ được đặt

vào trung ương, cai quản bốn phương Sau đất thì đến nước, nên hành Thủy ứng với số 1,

là khởi đầu, Thủy là âm nên ở phương Bắc; Hỏa là dương nên ở phương Nam Hành Mộc (dương), bởi cây cối là sự sống, xanh tốt vào buổi sáng, mùa xuân nên ứng với phương Đông dương tính, còn hành Kim (âm bởi kim loại tĩnh) ứng với phương Tây âm tính Các hành được sắp xếp theo thứ tự của Hà Đồ là thứ tự Thủy- Hỏa- Mộc- Kim- Thổ Thứ

tự quen dùng “ Kim- Mộc- Thủy- Hỏa- Thổ” là thứ tự đã bị sau này làm cho sai lạc

Ngũ hành tương sinh theo Hà Đồ

Giữa các hành có quan hệ tương sinh: quan hệ này xác định giữa từng cặp hai thành một theo trật tự kim đồng hồ của ngũ hành theo Hà Đồ Ngoài tương sinh giữa các hành còn

có quan hệ tương khắc

4 Các quy luật tương sinh và tương khắc trong Ngũ hành

Học thuyết Ngũ hành diễn giải sự sinh hóa của vạn vật qua hai nguyên lí cơ bản gọi là

Tương Sinh và Tương Khắc trong mối tương tác và quan hệ của chúng

Thủy sinh Mộc ( ví du: nước giúp cây tươi tốt)

Mộc sinh Hỏa (ví dụ: gỗ làm nhiên liệu cho lửa)

Hỏa sinh Thổ ( ví dụ: lửa đốt tro bụi làm cho đất màu mỡ)

Thổ sinh Kim (ví dụ: trong lòng đất sinh ra kim loại)

Kim sinh Thủy (ví dụ: kim loại nóng chảy trở về thể lỏng)

Ngũ hành tương sinh thực chất là sự chi tiết hóa của âm dương chuyển hóa (Thủy là cực

âm và Hỏa là cực dương)

Thủy khắc Hỏa (ví dụ: nước dập tắc lửa)

Hỏa khắc Kim (ví du: lửa nung chảy kim loại)

Kim khắc Mộc (ví dụ: dao chặt cây)

Mộc khắc Thổ (ví dụ: cây hút chất màu của đất)

Thổ khắc Thủy (ví dụ: đất đắp đê ngăn nước)

Một số học giả dựa trên cơ sở sinh và khắc lại bổ sung thêm tương thừa, tương vũ thực

chất là suy diễn ra từ hai nguyên lí cơ bản trên Tương sinh, tương khắc, tương thừa, tương vũ kết hợp thành chế hóa, biểu thị mọi sự biến hóa phức tạp của sự vật

 Luật tương sinh: Tương sinh có nghĩa là giúp đỡ nhau để phát triển Đem Ngũ hành liên hệ với nhau thì thấy năm hành có quan hệ tiếp xúc lẫn nhau, nương tựa lẫn nhau Trong luật tương sinh của Ngũ hành còn bao hàm ý nữa là hành nào cũng có quan hệ trên hai phương diện: Cái sinh ra nó và cái nó sinh ra, ứng dụng này vào y học còn gọi là mẫu và tử

 Luật tương khắc: Tương khắc có nghĩa là áp chế lẫn nhau Sự tương khắc có tác dụng duy trì sự cân bằng, nhưng nếu tương khắc thái quá thì làm cho sự biến hóa trở thành bất thường Trong tương khắc, mỗi hành cũng lại có hai mối quan hệ:

Cái khắc nó là cái nó khắc Từ quy luật tương khắc, bàn rộng thêm ta có tương thừa (nghĩa là khắc quá đỗi) và tương vũ (nghĩa là khắc không nổi mà bị phản phục lại)

Hiện tượng tương sinh, tương khắc không tồn tại độc lập với nhau Trong tương khắc luôn có mầm mống của tương sinh, trong tương sinh luôn có mầm mống của tương khắc

Do đó vạn vật luôn luôn tồn tại và phát triển

Lấy Ngũ hành theo Hà Đồ làm gốc, kéo hành Thổ từ trung tâm ra biên, biểu diễn mối quan hệ tương sinh tương khắc trong hình ngôi sao.Các mũi tên liền nét theo vòng thuận chiều kim đồng hồ biểu thị quan hệ ngũ hành tương sinh, còn các mũi tên không liền nét

vẽ heo hình ngôi sao bên trong biểu thị ngũ hành tương khắc

Ngũ hành tương sinh- tương khắc