Thực trạng và xu hướng di cư của người chăm ở an giang

Trên cơ sở phân tích dữ liệu vê' đồng bào dân tộc Chăm tại tỉnh An Giang™ bài viết mô tả thực trạng đi cư và một số yếu tố chính ảnh hưởng tới vẩn đề này, đồng thời xem xét các xu hướng

★ TS PHẠM VÕ QUỲNH HẠNH

Học viện Bảo chi và Tuyên truyền

• Tóm tắt: Di cư nói chung và di cư các dân tộc thiểu số nói riêng đang diễn ra dưới nhiều hình thức, nhiều khía cạnh phức tạp của cuộc sống Di cư giúp phân bố ỉại dân cư, đồng thời thúc đẩy phắt triển kinh tế- xã hội giữa các vùng miền trong cả nước Tuy nhiên, đi

cư củng gây ra những áp ỉực xã hội như vấn đề nhà ở, việc làm, môi trường sống nơi người

di cư đến Trên cơ sở phân tích dữ liệu vê' đồng bào dân tộc Chăm tại tỉnh An Giang™) bài viết mô tả thực trạng đi cư và một số yếu tố chính ảnh hưởng tới vẩn đề này, đồng thời xem xét các xu hướng có thể xảy ra đối vổi di cư của người Chãm.

• Từ khóa: di cư, di dân, dân tộc thiểu số.

1 Thực trạng di cư của người Chăm tại

An Giang

Theo Tổng điềutradân số năm 2009®, dân

tộc Châm có 161.729 người, ừong đó nam gióilà

80.406 người và nữ giới ỉà 81.323 người Người

Chăm cưtrúrảirác ưêncác vùng lãnhthổ của

đất nước, nhưng tập trungnhiều ở các tỉnh

thuộc duyên hải miềnTrung và NamTrung Bộ,

gắnvớinển văn hóa Sa Huỳnh® và một số tỉnh

thuộc đổng bàng sông Cửu Long

Tỉnh có nhiều người Chăm sinh sống nhấtlà

Ninh Thuận với gần 70 nghìnngười, An Gianglằ

tinh có nhiều người Châm sinhsống nhấtkhu

vực đồng bàng sông Cửu Long với hơn 14nghìn

người(năm 2009)

Người Chăm ở việt Nam phânchiathànhba

bộ phận chính!4): (1) Người Chăm Hroi, bộ

phận này chưachịu nhiều ảnh hưởng củatôn

giáo thế giới, (2) Bộ phận theođạo Phật, gọi là Chăm Kaphia (hay Chầm Chuh, Chăm Jak) và (3) Bộ phận theo đạo Hồi Riêng bộ phận người Chăm theo đạo Hồi phân chia thành 2 nhánhnhỏ hơn là nhóm theo Hồi giáo Bà ni (Hồi giáo cũ), chủ yếulà nhóm người Chăm sinhsống ở NinhThuận, Bình Thuận và một

Bảng 1 Khu vực sinh sống của người Chăm

Trung du và miền núi phía Bác 47 Đổng bằng sông Hổng 67 Bấc Trung Bộ và Duyên hải mìén Trung 127.750 Tây Nguyên 1.483 Đông Nam Bộ 16.559 Đống bằng sông Cửu Long 15.823

(Nguồn: GSO, Tổng điều ưa dân số, 2009)

LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ 'Số 11/2020

THựC TIỄN - KINH NGHIÊM

Bảng 2 Các tỉnh có đông người Chăm sinh sống

Đơn vị: người

Bình Định 5.336 2.628 2.708

Phú Yên 19.945 9.968 9.977

Ninh Thuận 67.274 33.326 33.948

Bình Thuận 34.690 17.259 17.431

Tây Ninh 3.250 1.640 1.610

Đóng Nai 3.887 1.854 2.033

TP Ho Chí Minh 7.819 3.864 3.955

An Giang 14.209 6.977 7.232

(Nguồn: GSO, Tổng điều ưa dân số, 2009)

sốtỉnh miền Trungvànhóm ngườitheo Hồi

giáo Islam,chủ yếu ià nhóm ngưòì Chăm sống

ở khuvực Nam Bộ

Người Chăm cưtrú tại tỉnh AnGiang thuộc

nhómtheoHồi giáo Islam và tập trung chủyếu

ởhuyện AnPhú.Toànhuyện An Phú có 179.666

khẩuvói45.115 hộ, cácdân tộcKinh, Chăm, Hoa

và Khmer Dân tộc Chăm có 2.136 hộ với 8.069

khẩu, chiếm 4,5%dânsố toàn huyện(5)

Theo tìm hiểu tại huyệnAn Phú cho thấy,

hoạt động dicư của người Chẫmở đây rất đa

dạng cả về hình thức và mụcđíchdi cư Kết quả

thống kê của Ban Dân tộc tỉnh An giang'61 cho

thấy toàn tỉnhcótrên 19 nghìn người có hoạt

động di cư, trong đó ngưòì Chămlà 3.429người

Theo đó, dicư của ngườiChăm baogồmcảdicư

trong phạm viquốcgia và di cưquốc tế

Về di cu trong nước

Đối vói dicư trong nước, người Chăm chủ

yếu di cư vớimụcđích lao động, tìmkiếmthu

nhập hoặc chămsócgia đình, nhữnghoạt động

như lao động trong các khu công nghiệp, buôn

bán nhỏ và đi chăm sốc cácthành viên trong

gia đình

TheoBáo cáo của huyện An Phú, trong năm

2018,di cư lao độngtrong nước có 374 hộ với

1.521 khẩu Nhómdi cư lao động này chủ yếu

đì làm ăn tại các khu công nghiệp và đi buôn bán.Cá biệt, ngưòi Chăm cóvànhóa gán kếtgia đình, nên có nhữngkhu vực di cư củangười Chăm đi cảgia đìnhvà dicư theo cộng đồng Nghiên cứu trườnghợp xã Vĩnh Trường cho thấy, ấp Lama ỉà noi có nhiềungười Chàm sinh sống, trong đó số người dicư lao độngchiếm 80% nhân khẩucủaấp(7)

NgườiChâm theo đạo HồiIslam có tính cộng đồng, gia đình cao.Theo giáo lýđạo Hồi- Islam, ngưòiđàn ông là trụ cột gia đình, phải lo về kinh

tế và ngưồiphụ nữ làngười chămsócgia đình

Do đó,khi người Chăm dicư lao động thì họ đi theo cả gia đình Báo cáo vềhoạt độngdi cưcủa tỉnh An Giang cho thấy,hiện tại huyện AnPhú,

An Giang có cảcộng đổng ấp di cư đến noi khác(8) Một số trường hợp, người Chăm dicư theo các con sông và hoạt động nghề “Chài cá” Đây là nghề người Chămcóthế mạnh và thường xuyênhoạt động Tuy nhiên, ởmột số noi, sông ngòi, kênh rạchkhông còncá nữa nên nhiều ngườidi chuyển sang địa phưongkhác theo dọc cáccon sông để đánhcá, hoặc làmthuê ưêncác tàu đánh cá ngoài biển

Về di cư quốc tế

LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ ■ số 11/2020

Di cư quốc tế của người Chăm khá phổ biến

và đa dạng Mục tiêu di cư quốc tế củangười

Chầm bao gồm đihọc đạo Hồi Islam, xuấtkhẩu

laođộng, buôn bán và một số lấy chồnglà người

nướcngoài Theo số liệucủa Huyện An Phú,

trong năm 2016, sốngười đi học đạo Hổitại

nước ngoài là 58 trường họp;số người đibuôn

bán tại nước ngoài là 1.109 trường họp, chủ yếu

là Campuchia và Malaysia; số người đi xuất

khẩu laođộng 14 trường họp vàsố ngườilấy

chồng người nướcngoài 17 trường họp, chủ yếu

làCampuchia(9) “Người Chăm thì đi dicưcác

nước rất là nhiều Kể cả các nước Ả rập,

Malaysia, nhiều nhất là Campuchia Tổng số

ngườilàm ăn xa có 19.299 người, thì4.039người

Chăm Chuyện đibuôn bán nước ngoài nhưđi

Campuchia là 106 hộ với 506 người, cónhiều

đồng bàoChămđi theo nhiều, khoảng 450 hộ

với 1.659 người đã rời địa phưongđi,nhưng đi

đâuthìcũng không biết nữa”(10)

HọcđạoHổi Islam, cụ thể là họckinhKoran,

là yêu cầu bát buộc đối với các tín đồHồi giáo

Tuy nhiên, trên thựctế ởViệtNam, chưa cócơ

sởđào tạo về kinhKoran,dođó,một số quốc gia

theođạo Hồi đã cung cấp các họcbổng tàitrợ

cho một số tín đồ Hồi giáo là người dân tộc

Chămđi du học.Kết quả khảo sát cho biết “Đối

vói đồng bàodântộc Chăm thìcũng có mối liên

hệ vói Campuchia, cũng theo đạo Islam Đồng

bàoChăm ởAn Giang khácvới đồng bào Chăm

ởvùng khác, ởvùng khác nguôi Chăm theo đạo

Bàlamôn, ở An Gỉang theo đạo Hồi giáo

-Islam”(líì, “đối với đi họcđạo, người Chăm thì

theo đạo Hồi giáo, ởViệt Namvà miền Nam thì

chưa có trường lóp dạygiáolý, giáo điềucủa

đạo Do có nguồn tài trợ từ các nước, thì thông

qua đó họ đihọc Cácnước người Chămđến

học đạo như Ảrậpxêút, Malaysia và cả Cam-

puchiacũngcó”íl2)

Đi buôn bán ở nướcngoàicũng làmục tiêu thuhút di cư nhiều Người Chăm chủ yếu đi buônbánnhỏ, họmuacác sảnphẩm vàđem

đi báncho người nước khác Người Chăm có truyền thốngsảnxuất các sản phẩm thủ công

mỹnghệnhư thổ cẩm, làmthực phẩm khô Tuy nhiên, ngày nay chủyếungười Chăm mua những sản phẩm này sau đó đem bántại các nước khác, nhiều nhất là Campuchia và Malaysia

2 Một số yếu tố ảnh hưởng tới di cư của người Chăm ở An Giang

Thứ nhất, yếu tốđiều kiện sản xuất Điều kiện sản xuất củangười Chăm rất khó khăn.Tại địa bàn khảo sát,hầu hết người Chăm không có đấtđể canh tác nông nghiệp Hơn nữasản xuất nông nghiệp không phải là “thế mạnh”,“nghề chính” củađồng bào người Chàm Từ truyền thống, dân tộc Chăm chủyếu sinh sống dựa trên các nghề chài cá”, “buôn bán” và“thủ công mỹ nghệ” Trong khi đó, các điều kiện pháthuysởtrườngkhông còn, sông không còn

cá, thủ công mỹnghệ không cònlàm, chỉ còn lại duynhất “muabán", vì vậy, điều kiệnsản xuấtlà yếu tố đầu tiênảnh hưởng tới sự di cư của người Chăm

Thứ hai, đặcđiểm tôn giáo của người Chàm Người Chăm tại An Giang có đặc thù là theo đạo Hồi giáo - Islam.Theo “giáo lý” của tôn giáo này thì các tín đồ phải học kinh Koran, đây

làkinh được viết bàng tiếngẢ rập.Trongkhiđó, tại trong nước hiện chưa có cơ sở đào tạo về tiếngẢ rập nênmột số người Chămcóđược tài trợ đã đi du học tại cácquốc gia nói tiếng Ả rập

vàtheo đạo Hổi Một trong nhữngđiểm khác của “văn hóa Hồi giáo” là đàn ông là trụcột, phụ nữ là chăm sóc gia đình, do vậy, người Chăm khidi cư có xu hướng đưa cả gia đình đi cùng và sống thànhcộng đồng

LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ - số 11/2020

1^1 THựC TIỄN - KINH NGHIỆM

Thứ ba, đặc điểm văn hóangười Chầm Dân

tộc Chăm có đặc điểm“đoàn kết dântộc” cao,

do đó khi mộtngười,mộtgia đình ngườiChăm

dicư có được nhữngthay đổi tích cực sẽ “giới

thiệu”, thu hútcáccánhân khác,gia đình khác

cùng đi,họsốngtheocộng đồng, với quymô gia

đình lớn,cộngđồngtập trung

3 Xu hướng di cư của người Chăm ở

An Giang

Từ những kết quả khảo sátcó thể thấy xu

hướng di cư của người Chăm có thể diễn ra

nhưsau:

Một là,xuhướngdi cư ra nước ngoài Một

ưong những điểm tươngđối khác biệtcủa dân

tộc Chầm vớinhiềudân tộc thiểu số khác ởnước

ta là họsốngđịnhcanh,định cư Tuy nhiên,điều

này không cónghĩalàtrong cộng đồng người

Chăm khôngdiễnra quátrình di cư.Do tácđộng

của các thếlựcthùđịch và donhữngkhókhăn

về kinh tế, đời sống hoặc vì tín ngưỡng tôn

giáo , có mộtsố người Chăm di tản, vượtbiên

hoặc xuất cảnh ranướcngoài định cư

Tại Mỹ, ngườiChảm cố khoảng5.000 người

(kể cả người Chăm từCampuchia dì cư sang)

sống rải rác tại nhiều tiểu bang khác nhau Tại

Californiacókhoảng 2.000,tại Washington có

khoảng 500

Hiện nay, đã có một số thanh niên người

Chăm ở Mỹtốtnghiệp đạihọcvà caohọc, có

việclàm ổn định,còn lại đa phẩn là lao độngphổ

thông Đã có nhiềungườitrở về Việt Nam thăm

thânnhân

Hai ìà,ngườiChăm ở An Giangvẫn sẽtiếp tục

dicư đi “muabán” trong và ngoài nước Hiện tại,

có thể thấy, cộng đồng người Chăm chưa có các

điều kiện khác để phát triển kinh tế và “mua

bán” vẫn là nghề quen thuộc của người Chăm

Ba ìà,ngườiChămở AnGiang sẽtiếptục di

cư và hoạt động nhữngnghề đon giản Trên

thực tế, người Chăm ở An Giang cótrình độ học vấn không cao,chủ yếu chỉ “biếtchữ", tức làcó thểchỉhọc hết tiểu học Do yêu cầutôn giáo nên đa số người Chăm, nhấtlà nhómnghèo chủ yếu chỉ học biết chữquốc ngữ sau đóhọc tiếng Ả Rập trong các cơ sở tôn giáo.Vì vậy, người Chăm di cư chủyếu vẫn chỉ làm các việc giản đơn

4 Một số khuyến nghị về giải pháp, chính

sách trước thực trạng và xu hướng di cư của người Chăm ở An Giang

Thứ nhất, bảo đảm đất ở, đất canh tác, việc Ịàm cho đồng bào Chăm di cư

Bảo đảm đất ở, đất canhtác cho đồng bào Chăm dicư tự do đến địa phương là vấn đềquan trọng, cấp thiết hiện nay Bởilẽ, có an cư, lạc nghiệpthì ngườidân mới không tiếp tụcdi dịch

cư tựdo nội vùng và ngoạivùng

Những năm qua, chúng ta đã có các chương trình, đề án xây dựng các tiểu khu, các điểm tụ

cư đốivới đồng bàodân tộc thiểusố và đã thu được kết quả tích cực Tuy nhiên, trong quá trìnhtriển khai còn gặp khôngít khó khăn Đó

là những vấn đề về nguồnvốn, đất đaitái định

cư, tập quánsản xuấtcủa đồng bàodântộc thiổu số Chính vì vậy, rất cần có sự quan tâm hơn nữa của chính quyền địa phương nói riêng, củaĐảngvàNhà nước nóichung về các vấn đề này

Thực hiện đúng tiến độ và mụctiêu các dựán quy hoạchbố trí, sáp xếpổn định dân cư đã đượcphêduyệt, các địa phương cần ưutiênbố trí vốn ổnđịnh dân cư theo hình thức xen ghép nhàm giảm chiphívà khác phục khó khăn về quỹ đất

Thứ hai, xây dựng thiết chế xã hội ở cơ sở và trong cộng đồng cắc dân tộc di cư tự do

Cùng với quản lý dân cư, bảođảm đất ở, đất sản xuất cho người dân di cưỉà việc từng bước

LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ - số 11/2020

xâydựng, duy trì, phát huycác thiết chếxâ hội

ở cơ sở, tập trung vào việc gây dựng đội ngũ

đảng viên, quần chúng cốt cán, người uy tín

trong cộngđồng,xâydựnghệ thốngchínhtrị ở

cơ sở

Song hành với xốy dựng thiết chế chính trị là

việc khơi dựng, phát huy thiết chếxã hội trong

các cộngđồng người Chăm.Cần nhận thức rõ

ràng, dân tộc Chăm có ýthứccộng đồng thân

tộc rất mạnh Đó làcộinguổn tâm linh, tinh

thần và là cơ sở giúp cho cộng đổng tồn tại qua

nhiềuthế kỷ cho dùhọ đã di cư qua nhiều vùng

lãnh thố

Trong khoi dựng, phát huythiết chế xãhội

trong cáccộngđổngngười Chăm cần chú trọng

khơi dựng, duy trì,phát huy bản sắc văn hóa dân

tộc để thực hành quản lý dân cư tốt hơn, bền

chặt hơn

Thứ ba, quàn ìý dân nhập cư/ di cư, ổn định

địa bàn

Để bảođảm ứật tự, an toàn xã hội ưên địa bàn

trước xu hướngdi cư tự do của đồng bàodân tộc

Chăm đòi hỏi phải kiểm soát,quản lý dân cư,

nhấtlàđốivóiđồngbàocácdântộcthiểu số di

dịch cư tự do Đây lằ“cái gốc”, vấn đề “cốt lõi”

Việc quản lýdâncư đối vói dân tộc Chàm di

cư đếncác noi khác đã, đang và sẽcòngặp nhiều

khó khăn Sự khó khăn đóbát nguồn trước hết

từ ý thứccôngdân,trình độ dân trí thấp,điều

kiện sống còn nhiều khókhăn.Họ không có thói

quen “đibáo,đến trình” và còn có những hành

vi lảng tránhcán bậ cơsở đến vận độngvào khu

định cư.Bên cạnh đó còn là những khókhăn

trong việc thực hiện chương trình, đề án xây

dựng cáckhuđịnhcưcho đồng bàodi cưtự do

Khi mà cơ sở hạ tầng chưa có thì khó có thể vận

động ngườidicư tự do định cư và theo đó,khó

có thể quản lý được dâncư Chínhvìvậy, chính

quyền địa phương cầnxây dựngchínhsách về

nhà ởchonhóm đối tượng này, nhầm tạo dựng cho họcócuộc sôhg ổn định

Một khókhăn khác cũng cần khácphục đó là, người dândi cư tự do thường sốngrải rác,cách

xa các khu trung tâm, nơi thiếucơ sởhạtầng thiếtyếu.Do sống phân tán, ở vùng sâu,vùng

xa nên họ thường bị kẻ xấu xúi dục, lôi kéo không họp tácvớichính quyền cơ sở trongviệc quảnlý dân cư Chính quyền địa phương cần quan tâm, động viên,đặc biệt cần phổ biến, tuyên truyền chínhsách của Đảngvà Nhà nước, giúphọnhận thứcrõ vấn đềbảo đảm an ninh quốc gia Bên cạnh đócần tích cựcgiải quyết sớm vấn đề hộ tịch, hộ khẩu cho ngườidi cư tự

do Nghĩalà phải tiến hành nhanh việc “hợp thức hóa” dân dicưtự do ưên tinh thần không

đểngườidân nào “sống ngoài vòng pháp luật” cho dù họ là người tự do dịch chuyểnđếnvùng đất mới 0

(1), (8), (10), (11), (12) Kết quả khảo sátđềtài:Di dân các dân tộc thiểu số, những vấn đề đặt ra và giải

phápCTDT/2016-2020

(2) TổngcụcThốngkê: Tổng điều ưa dân số, 2009, Phầnl

(3), (4) Bùi Xuân Đính: Các tộc người ở Việt Nam,

Nxb Thời Đại, Thành phố Hồ Chí Minh, 2012, tr.194,195

(5), (9) ƯBND huyện An Phú: Báo cáo tình hình công tác dân tộc, chính sách dân tộc, di cư dân tộc

thiểu số,ngày 16-1-2019

(6) Ban Dân tộc AnGiang:Báo cáo tại buổiỉàm việc

với đoàn nghiên cứu của Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh,ngày 18-1-2019

(7) ƯBND xã Vĩnh Trường:Báo cáo tình hình công tác dân tộc, chính sách dân tộc, dí cư lao động của dân tộc Chăm xã Vĩnh Trường,ngày 16-1-2019

LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ -SỐ11/2020