Để làm được điều đó trong mỗi giờ lên lớp của mình, người thầy không chỉcung cấp kiến thức cho học sinh, mà phải đưa tri thức về với thực tiễn, gắn tácphẩm văn học với đời sống, tạo cho
GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
Đánh giá thực trạng của quá trình dạy – học văn bản ký ở các trường THPT hiện nay nói chung và ở huyện Quỳ Châu nói riêng
Việc tiếp cận văn bản ký thường khiến giáo viên cảm thấy đây là loại tác phẩm có lượng kiến thức lớn, khô khan và khó tìm được phương pháp giúp học sinh lĩnh hội; vì vậy nhiều giáo viên dạy cho xong, đối phó qua loa, làm cho các văn bản ký dù có nội dung phong phú và mang tính thời đại cũng dần bị xem nhẹ Có thể nói việc giáo viên giúp học sinh chiếm lĩnh giá trị của tác phẩm khó khăn, thì dạy đọc- hiểu văn bản ký còn khó hơn Thực tế ở vùng miền núi, khi đối mặt với loại văn bản này trong chương trình, đa số giáo viên chỉ chuyên tâm cung cấp những kiến thức từ văn bản cho học sinh mà ít bám vào phương pháp dạy đọc- hiểu theo đặc trưng thể loại Đặc biệt khi dạy chuyên đề hoặc thao giảng, giáo viên ít chọn tác phẩm ký để thể hiện, cho thấy sự thiếu mặn mà và cảm tình với văn bản ký Đó là tồn tại chung trong việc dạy các tác phẩm ký ở trường THPT hiện nay.
Việc hình thành thói quen chủ động tìm hiểu và khám phá tác phẩm ở học sinh vẫn chưa được phát triển đầy đủ, khiến việc đọc - hiểu văn bản ký gặp khó khăn Cách viết của Nguyễn Tuân và Hoàng Phủ Ngọc Tường vừa tài hoa vừa uyên bác, kết hợp trí tuệ và chất trữ tình, đồng thời vận dụng linh hoạt kiến thức từ nhiều lĩnh vực khoa học nên người học cảm thấy khó nắm bắt Đa số học sinh thụ động trong quá trình tiếp nhận văn bản: thầy cung cấp nội dung gì thì trò lĩnh hội nội dung ấy Đây là một tồn tại của cách dạy học truyền thống hiện nay.
3 Đối với vùng đặc thù miền núi Để thực hiện được chương trình có hiệu quả ngoài vốn hiểu biết sâu rộng và phương pháp truyền đạt của giáo viên còn phụ thuộc nhiều vào trình độ nhận thức, hiểu biết của học sinh Trên thực tế việc tiếp nhận văn bản ký đối với học sinh vùng trung tâm thành phố, vùng đồng bằng có thể dễ dàng Bản thân học sinh là những đối tượng vừa yếu,vừa thiếu nhận thức nên việc tìm ra một “chìa khoá” để mở được cánh cửa đến với thế giới văn chương là hết sức cần thiết Thực tế nhiều trường miền núi trình độ học sinh đang ở “dưới chuẩn”, nên khi tiếp xúc và lĩnh hội những giá trị của văn bản ký lại càng gặp khó khăn hơn.
Thời lượng dành cho loại văn bản này quá ít so với yêu cầu của nội dung, khiến giáo viên và học sinh phải “chạy đua” với thời gian; giáo viên không thể giải thích chi tiết mọi thuật ngữ khó hiểu một cách thấu đáo cho các em; sách giáo khoa có chú thích nhưng không phải từ nào cũng đọc và hiểu được; do bị hạn chế thời lượng lên lớp nên các đơn vị bài học chưa được khám phá đầy đủ và có chiều sâu Đối chiếu vai trò và chức năng của văn bản ký mà SGK lựa chọn, giáo viên phải trăn trở và tìm cách tiếp cận loại văn bản này một cách tốt nhất để học sinh có hứng thú và yêu thích văn bản Là người tâm huyết với nghề và là người con vùng núi Quỳ Châu, trường THPT Quỳ Châu có gần 80% học sinh là người dân tộc thiểu số và học sinh vùng sâu, vùng xa, nên tôi luôn suy ngẫm và trăn trở về đối tượng học sinh của mình Tôi cố gắng đề xuất những phương án cụ thể nhằm tháo gỡ bế tắc trong cách dạy học hiện nay ở các trường miền núi để nâng cao chất lượng giáo dục cho học sinh Một trong những cách ấy là áp dụng những nguyên tắc và phương pháp dạy học văn bản ký dựa trên đặc trưng thi pháp thể loại để học sinh nắm bắt một cách chủ động và hiệu quả hơn.
NỘI DUNG CỦA ĐỀ TÀI
Bài viết trình bày một số nguyên tắc và phương pháp dạy – học văn bản trong chương trình ngữ văn 12 THPT nhằm phát huy tính tích cực, chủ động và sáng tạo của học sinh huyện miền núi Quỳ Các nguyên tắc cốt lõi tập trung vào người học làm trung tâm, kết nối giữa đọc hiểu, phân tích và viết văn, đồng thời gắn nội dung văn bản với đời sống và văn hóa địa phương Các phương pháp được đề xuất gồm thảo luận nhóm, phân tích văn bản, đọc – hiểu theo chủ đề, làm dự án nhỏ và hoạt động sáng tác để rèn luyện kỹ năng ngôn ngữ và tư duy phản biện Chương trình chú trọng khai thác nguồn lực địa phương, tạo liên kết giữa kiến thức ngữ văn và thực tiễn, giúp học sinh miền núi Quỳ nâng cao tự tin và khả năng sáng tạo Mục tiêu là hình thành thói quen tự học, tự khám phá và phát triển năng lực ngôn ngữ ở mức độ cao hơn thông qua các hoạt động học tập tích cực và có tính ứng dụng cao.
1 Một số nguyên tắc dạy đọc - hiểu văn bản ký ở trường THPT hiện nay Để dạy đọc- hiểu văn bản ký ở trường THPT hiện nay đạt được hiệu quả như mong muốn, chúng tôi đưa ra một số nguyên tắc cụ thể như : Nguyên tắc đảm bảo đặc trưng thể loại, phát huy tính tích cực chủ động của học sinh, gắn hoạt động cung cấp tri thức về văn bản với hoạt động rèn luyện kĩ năng tạo lập văn bản.
1.1 Nguyên tắc phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của chủ thể học sinh
Nguyên tắc dạy và học văn là tập hợp các quy định bắt buộc nhằm bảo đảm hoạt động dạy - học tuân thủ đúng chuẩn và đạt hiệu quả cao nhất Việc dạy đọc - hiểu văn bản trong nhà trường phổ thông cũng vậy, luôn dựa trên những nguyên tắc nhất định để nâng cao chất lượng giáo dục Trong số các nguyên tắc đó, một yếu tố hàng đầu là phát huy tính tích cực của chủ thể học sinh, khuyến khích học sinh tham gia chủ động, tự giác và sáng tạo trong quá trình đọc - hiểu.
Phát huy tính tích cực, chủ động và sáng tạo của học sinh trong quá trình học là đảm bảo học sinh thay đổi tư duy, chủ động chiếm lĩnh tác phẩm, hoà nhập vào giờ học, xây dựng bài và mạnh dạn phát biểu ý kiến, từ đó nắm kiến thức một cách tự tin và chắc chắn Trong giờ đọc - hiểu văn bản ký, điều này đồng nghĩa với vai trò của thầy là người hướng dẫn, chỉ đường; thầy phải linh hoạt xây dựng tình huống học tập để học sinh tự chủ chiếm lĩnh tri thức Nguyên tắc phát huy tính tích cực của học sinh là nền tảng quyết định hiệu quả dạy học, liên hệ mật thiết với các nguyên tắc khác và là thước đo thực sự của mọi phương pháp dạy đọc - hiểu văn bản ký, đồng thời là nguyên tắc triển vọng nâng cao hiệu quả giờ học Mục tiêu cuối cùng của dạy Văn nói chung và dạy đọc - hiểu văn bản ký nói riêng là đào tạo học sinh thành những người có phẩm chất, năng lực, biết chủ động sáng tạo để đóng góp cho đất nước trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa; mục tiêu này chỉ đạt được khi học sinh là một chủ thể tích cực trong giờ học Yêu cầu phát huy tính tích cực của học sinh gắn với tài năng của người thầy đòi hỏi giáo viên có kỹ năng sư phạm vững vàng, tinh thần trách nhiệm cao và tính sáng tạo thường xuyên trong giờ đọc - hiểu văn bản ký.
Trong một giờ đọc- hiểu văn bản ký, giáo viên giao bài tập chuẩn bị ở nhà cho học sinh bằng cách yêu cầu các em làm việc với sách giáo khoa Khi làm bài, học sinh sẽ đọc văn bản có trong sách giáo khoa, chú ý hệ thống câu hỏi tìm hiểu được trình bày trong sách và lần lượt trả lời từng câu hỏi Nhờ quá trình này, các em tự rút ra các luận điểm cơ bản của bài học và xác định những yếu tố, chi tiết quan trọng cần được tập trung khai thác trong văn bản.
Chẳng hạn khi tiến hành đọc - hiểu văn bản Người lái đò sông Đà của
Nguyễn Tuân cho thấy một phương pháp dạy học hiệu quả bắt đầu từ bài đọc- hiểu: giáo viên yêu cầu học sinh ở nhà đọc trước văn bản và trả lời các câu hỏi trong phần đọc- hiểu để từ đó rút ra những luận điểm cơ bản, giúp học sinh dễ tiếp cận nội dung Trên cơ sở sự phân công và chuẩn bị ở nhà của học sinh, khi vào giờ đọc- hiểu trên lớp, giáo viên nêu ra các câu hỏi để học sinh trả lời, nhằm làm rõ hệ thống luận điểm và ghi lại ý kiến của các em lên bảng, sau đó cho các em so sánh, đối chiếu các ý kiến đã trình bày để kiểm tra sự đầy đủ Cuối cùng, giáo viên tổng kết và rút ra luận điểm chung cho bài học Thông qua hệ thống câu hỏi, giáo viên hướng dẫn học sinh xác định ý chính và ý cơ bản của bài học một cách có hệ thống.
Trong văn bản 'Người lái đò Sông Đà', giáo viên có thể đưa ra hệ thống câu hỏi nhằm xác định hình tượng trung tâm chính của tác phẩm; mỗi hình tượng được yêu cầu tìm ra các luận điểm chính để làm rõ vai trò và ý nghĩa của hình tượng đó; và sau cùng, xác định hình tượng nào là trọng tâm thể hiện chủ đề tư tưởng của tác phẩm Những câu hỏi này giúp học sinh phân tích sâu các hình tượng, nhận diện mối liên hệ giữa chúng và chủ đề tư tưởng, đồng thời tối ưu hóa nội dung cho SEO với các từ khóa như 'Người lái đò Sông Đà', hình tượng, luận điểm và chủ đề tư tưởng.
Nhận xét cách viết của Nguyễn Tuân qua tùy bút “Người lái đò Sông Đà”Để thấy nét riêng trong phong cách nghệ thuật của tác giả?
Sau khi học sinh lần lượt trả lời hệ thống câu hỏi, giáo viên ghi lại ý kiến của các em lên bảng, tổ chức cho cả lớp thảo luận và trao đổi, và cuối cùng tổng kết lại các luận điểm chính đã được nêu.
Sau khi hệ thống hoá văn bản bằng luận điểm và phân tích kỹ nội dung, giáo viên đưa ra cho học sinh những thắc mắc và khuyến khích bình luận về hình tượng Sông Đà và người lái đò qua các câu văn tiêu biểu Hình tượng Sông Đà được miêu tả bằng hình ảnh so sánh ngôn ngữ thơ ca, với câu "Sông Đà tuôn dài tuôn dài như một áng tóc trữ tình, đầu tóc chân tóc ẩn hiện trong mây trời Tây Bắc bung nở hoa ban hoa gạo tháng hai và cuồn cuộn mù khói núi Mèo đốt nương xuân" cho thấy sự hòa quyện giữa nét dịu dàng và sức cuộn của thiên nhiên Cùng với đó, câu "Nước xô đá, đá xô sóng, sóng xô gió cuồn cuộn luồng gió ghùn ghè suốt năm như muốn đòi nợ suýt" gợi nhịp điệu dữ dội, làm nổi bật sự xung đột giữa con người và bạt ngàn tự nhiên Hai hình tượng này và cách viết nhịp nhàng của tác giả làm nổi bật người lái đò với kinh nghiệm, sự kiên trì và mối quan hệ gắn bó với dòng sông Việc tóm tắt bằng các câu văn mang hình ảnh sẽ giúp người đọc hình dung rõ hơn và tối ưu hóa nội dung cho SEO với các từ khóa liên quan như Sông Đà, hình tượng Sông Đà, người lái đò sông Đà, phân tích văn bản.
Thông qua hàng loạt thao tác sư phạm, giáo viên đã hướng dẫn học sinh chủ động tiếp cận văn bản và nắm vững nội dung một cách chắc chắn, góp phần vào sự phát triển của học tập chủ động Nhờ đó, không khí giờ học trở nên sôi nổi và thoải mái, đồng thời kích thích hứng thú học tập của học sinh.
Song để tạo ra hiệu quả cao hơn trong đọc- hiểu văn bản ký còn đòi hỏi một sự tổ chức, hướng dẫn sáng tạo của người giáo viên và nỗ lực của người học sinh
Trong giờ đọc- hiểu văn bản ký ở nhà trường THPT, khi áp dụng nguyên tắc phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của chủ thể học sinh, dựa trên một số cơ sở khoa học nhất định Trước hết là dựa vào một trong những đặc điểm qui luật nhận thức của con người đó là nhận thức của con người về thế giới chỉ thật sự sâu sắc và bền lâu khi tự nhận thức Khi tìm hiểu thế giới xung quanh, con người phải tự tìm hiểu bằng nỗ lực của mình, phải tham gia một cách chủ động, tích cực mới mang lại hiệu quả như mong muốn.
Theo quan điểm giáo dục hiện đại, vai trò chủ động của người học và việc phát huy tính tích cực của học sinh là yếu tố then chốt, tạo ra sự chuyển biến trong tổ chức giờ học Nguyên tắc phát huy tính tích cực của chủ thể học sinh dựa trên đặc điểm tâm sinh lý và trình độ tư duy của học sinh, từ đó hình thành kế hoạch và phương pháp tổ chức giờ học đạt hiệu quả cao hơn.
1.2 Nguyên tắc đảm bảo đặc trưng thể loại
Đọc-hiểu văn bản ký phải bắt nguồn từ đặc trưng cốt lõi là tính xác thực: ký sự thường không hư cấu mà chọn lọc những sự kiện và con người có giá trị nổi bật để phóng bút Nếu giáo viên chỉ dựa vào kiến thức trong sách giáo khoa, giờ học sẽ khô khan và học sinh khó tiếp nhận tác phẩm; bên cạnh đó, ký còn pha trộn cảm xúc và suy tưởng của nhà văn trước cuộc đời, vì vậy sức hấp dẫn của thể loại này nằm ở khả năng tái hiện sự thật một cách sống động, dựa trên liên tưởng tài hoa chứ hiếm khi dựa vào hư cấu Ký thể hiện cái tôi chủ quan, tính trữ tình sâu đậm và tài hoa của tác giả, khiến người đọc cảm nhận được phong cách riêng của từng tác giả Nắm vững đặc trưng của thể loại ký sẽ nâng cao hiệu quả giờ đọc- hiểu, bởi nó quy định cách tổ chức tiết học và phương pháp triển khai bài giảng, đòi hỏi sự sáng tạo và năng lực sư phạm của người thầy Với hai tác phẩm ký “Ai đã đặt tên cho dòng sông” và “Người lái đò sông Đà”, ta áp dụng nguyên tắc dạy học theo đặc trưng thể loại bằng cách: tổ chức cho học sinh nhận diện nét tương đồng và khác biệt giữa đối tượng được phản ánh trong ký và đối tượng thật ngoài đời; nhận diện và đánh giá óc quan sát, tưởng tượng và khả năng dùng ngôn ngữ của tác giả để thể hiện sông Đà như một thủy quái hay như một người tình, thi nhân và cố nhân; và làm rõ đặc điểm cái tôi tác giả, từ vẻ tự do, phóng túng của Nguyễn Tuân đến sự mê đắm tài hoa của Hoàng Phủ Ngọc Tường.
Để dạy đọc - hiểu văn bản ký hiệu quả, cần tuân thủ nguyên tắc đặc trưng thể loại nhằm tôn trọng đặc trưng bộ môn Văn và thiết kế quá trình dạy học phù hợp với đặc thù môn học và mục tiêu của từng bài học Việc nắm vững đối tượng cần tìm hiểu là nền tảng để lựa chọn phương pháp và cách thức phù hợp, giúp khám phá đối tượng một cách sâu sắc và hiệu quả.
1.3 Nguyên tắc gắn liền hoạt động cung cấp tri thức văn bản với hoạt động rèn luyện kĩ năng tạo lập văn bản