Hiện nay, trong bối cảnh đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế, việc xử lý môi quan hệ giữa Nhà nước, thị trường và xã hội có ý nghĩa vô cùng quan trọng trong quản
Trang 1154 Mối QUAN HỆ GIỮA NIỈÀ Nước; THỊ TRƯỜNG VÀ XÃ IÍỘI
BÙI HOÀI SON * - NGUYỄN THỊ THANH HOA **
* PGS, TS, Viện trưởng Viện Văn hóa
Nghệ thuật quốc gia Việt Nam
** TS, Viện Văn hóa Nghệ thuật quóc
gia Việt Nam
Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, là nguồn lực quan trọng cho sự
phát triển bền vững đất nước Hiện nay, trong bối cảnh đẩy mạnh công
nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế, việc xử lý môi quan hệ giữa
Nhà nước, thị trường và xã hội có ý nghĩa vô cùng quan trọng trong quản
lý và phát triển văn hóa với nhiều đặc thù, qua đó phát triển thị trường
các sản phẩm và dịch vụ văn hóa, góp phần nâng cao phúc lợi, bảo đảm
quyền văn hóa của nhân dân và củng cố “ sức mạnh mem" quốc gia.
V
ãn hóa luôn giữ vị trí rất
quan trọng trong tiến
trình phát triển của đất
nước Trong thời kỳ đổi mới, văn
hóa được khẳng định vừa là mục
tiêu vừa là động lực thúc đẩy sự
phát triển kinh tế - xãhội Dođó,
dù tồntạivớitưcách một phân hệ
-lĩnh vực độc lập hoặc một cấuphần
trong cáclĩnh vựckhác, pháttriển
văn hóa luôn là một nhiệm vụ quan
trọng trong chiến lược phát triển
tổng thể của đất nước
Vì ý nghĩa quan trọng này,
đểbảo đảmtính hiệu quảcủasự
nghiệp phát triển văn hóa, việc
nhận thức đầyđủ các cơ chế bao
trùm vàchi phối tiến trìnhnày là một nhiệm vụ thiết yếu Trên cả
phương diện lýluậnvà thực tiễn, các mối quan hệ lớn đã được Đảng từng bước nhận diện, trong đó,
mối quan hệ giữaNhà nước - thị trường - xã hội được chính thức
khẳng định gần đây tại Hội nghị
Trung ương 5 khóa XII Từ xuất
phátđiểm mang tính căn bảnnày,
những nghiên cứuchuyên sâu về mối quan hệ Nhà nước - thị trường
- xã hội cũng như tác động của
mối quan hệ này đối với sự phát
triển văn hóa cần được triển khai nhằm tạo dựng cơ sởkhoa học cho việc nhận diệnvà xử lý một trong
những vấn đề then chốt trong tiến
trìnhpháttriển đất nướchiệnnay
Thêm vào đó, khi đặt trong bối cảnh củamộtlĩnh vực cụ thể, mối quan hệgiữa Nhà nước - thịtrường
- xã hội cần được điều chỉnh sao
cho phù hợpvới những đặc thù
riêng của lĩnh vực đó Việc phân
tích, lý giải cảcơ chế phổquát lẫn
những biểu hiện cụ thể của mối quan hệ Nhà nước- thị trường - xã
SÓ 01 2021 I TẠP CHÍ CỘNG SẢN - CHUYÊN ĐỂ
Trang 2TRONG QUẢN LÝ PHÁT TRIEN kinh te - XÃ HỘI ở NƯỚC TA HIỆN NAY 155
hội, do vậy, sẽ góp phần xáclậpcơ
sở khoahọccho nhữnggiảipháp
nhằm xử lý hài hòa mối quan hệ
giữa ba thành tố này, góp phần
nâng cao hiệu quảphát triển văn
hóa ở nước ta thời gian tới
1 Nhận thức chung về mối
quan hệ Nhà nước, thị
trường và xã hội trong quản
lý và phát triển văn hóa
Văn hóa là một phạm trù rất
rộng và được diễngiải theo nhiều
cách khác nhau, ơnước ta, Nghị
quyết Trung ương 5 khóa VIII
(7-1998) - văn kiện có ý nghĩa
chiến lược, đặt nền móng cho sự
nghiệp văn hóa Việt Nam trong
thời kỳ đổimới- đã cụ thểhóavăn
hóa thành 8 lĩnhvực lán, bao gồm:
Tư tưởng, đạo đức,lối sống; disản
vănhóa; giáo dục và đào tạo; khoa
học và công nghệ; vãn học, nghệ
thuật; thông tin đại chúng; giao
lưu vănhóa với thếgiới;thể chế và
thiết chế vănhóa(1)
(1) l/ởn kiện Đảng toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2015, t 57, tr 293-301
(2) Xem: Mexico City Declaration on
Cultural Policies (Tuyên bố thành phổ Mexico về Chính sách văn hóa), https:// bit.ly/3rV5ZHP
(3)Văn kiện Đảng toàn tập,Nxb Chính trị
quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2015, t 57, tr 304
(4) Xem https://tulieuvankien.dan- gcongsan.vn/he-thong-van-ban/
van-ban-cua-dang/nghi-quyet-hoi-ng-
hi-lan-thu-chin-ban-chap-hanh-trung-uong-dang-khoa-xi-ve-xay-dung-va-
phat-trien-van-hoa-con-nguoi-2500
(5) Xem https://tulieuvankien.dan-
gcongsan.vn/he-thong-van-ban/
van-ban-cua-dang/nghi-quyet-hoi-ng-
hi-lan-thu-chin-ban-chap-hanh-trung-uong-dang-khoa-xi-ve-xay-dung-va- phat-trien-van-hoa-con-nguoi-2500
Quan điểm về văn hóa của
Đảng có nhiều điểm tương đồng
với khái niệm phổ biến ở phạm
vi quốc tế do Tổ chức Giáodục,
Khoa học và Văn hóa của Liên
hợpquốc (UNESCO)đề xướng
Theo đó, văn hóa được định
nghĩa là “toàn bộ các đặc trưng
tiêu biểu về tinh thần, vật chất,
tri thức và xúc cảm của xã hội
hoặc một nhóm người trong xã
hội.Văn hóa không chỉ baogồm
văn học và nghệthuật, màcòn cả
phong cách sống, phương thức
chung sống, các hệ giá trị, truyền
thốngvà niềm tin”1(2)
Không dừng lại ở đây, trong
quá trình lãnh đạo đất nước, những mục tiêu cụ thể của việc
phát triểnvăn hóa nói chung và văn hóa cùng với thành tố nòng
cốt - nghệthuật -đã được Đảng
đề ra trong các văn kiện quan trọng Nghị quyết Hội nghịTrung
ương 5 khóa VIII khẳng định,
“văn hóa là nền tảng tinh thần
của xã hội”, “văn hóa là kết quả củakinhtế đồng thờilà động lực của sự phát triển kinh tế Các nhân tốvăn hóa phải gắn kếtchặt
chẽvới đời sống và hoạt động xã hội trên mọi phương diện chính
trị, kinh tế,xã hội, pháp luật, kỷ cương, biến thành nguồn lực
nộisinh quan trọngnhấtcủa phát
triển”(3) Tiếp đó, Nghị quyết
Trung ương 9 khóa XI (6-2014) nhấn mạnh, văn hóa phải được đặt ngang hàngvới kinh tế,chính
trị, xã hội vì chỉ có nhưvậy văn
hóa mới “thực sự trờ thành nền tảng tinh thần vững chắc của xã hội, là sức mạnh nội sinh quan
trọng bảo đảm sự phát triển bền
vững và bảo vệvữngchắcTổ quốc
vì mụctiêu dân giàu, nước mạnh,
dân chủ, công bằng, vănminh”(4)
Sự điều chỉnh trên đây trong mục tiêu phát triển văn hóa ở
Việt Nam một lần nữa cho thấy những tương đồng vớixu thế phát
triểnchung ở tầm quốc tế Cụ thể
ở đâychínhlà việc lồng ghép vãn hóa vào các mục tiêu và chiến lược phát triển bền vững cũng như sự chuyển hướng từ phát triển dựa vào tăng trưởng kinh
tế sang phát triển bền vững với
trọng tâm làphát triển con người
Việc hiện thực hóa mục tiêu
phát triểnvănhóa đòi hỏi quá trình nhậnthức,lý giải và giải quyết hiệu quảcácnhân tố chính tácđộng đến tiến trìnhnày.Trên thựctế, mặc dù chưa trực tiếpđềcậpđến mối quan
hệ Nhà nước - thị trường - xã hội cũngnhư tác động của “bộ ba”này tới việc phát triển văn hóa ở nưốc
ta, nhưng hệ thốngcác văn kiện
củaĐảngvà các chính sách được triển khai trong thực tiễn thời gian qua chứa đựng những nội dung
quan trọng về vấn đề này Từ việc
khẳng định “xây dựng và phát triển văn hóa là sự nghiệp của toàn dân
do Đảng lãnh đạo,Nhà nước quản
lý, nhân dân là chủ thể sáng tạo,
đội ngũ trí thức giữ vai trò quan trọng”(5)cho đến chủ trương xã hội hóa các hoạt động văn hóa, phát triển thị trường các sản phẩm, dịch
SỔ 01 2021 I TẠP CHÍ CỘNG SẢN - CHUYÊN ĐỂ
Trang 3156 MỎI QUAN HỆ GIỮA NHÀ NƯỚC, THỊ TRƯỜNG VÀ XẰ HỘĨ
vụ văn hóa và phát triển các ngành
côngnghiệp văn hóa, chúng tacó
thể phần nàonhận thấykhuôn khổ
tư duy mới về mối quan hệ giữa
Nhà nước-thị trường -xã hội trong
việcquản lý vàphát triển văn hóa
đangdần được xáclập
Ớ đây, Nhà nước được hiểu
một cách cơ bản là một hệ thống
gồm các cơ quan quyền lực nhà
nước từ trung ương đến địa
phương để thực hiện các quyền
hành pháp, tư pháp và lập pháp
Trong lĩnhvực văn hóa ởnước ta
hiện nay, Nhà nước được khẳng
định là chủ thể nắm giữ các vai
trò, như hoạch định chiến lược
và xâydựng cáckế hoạch, khuôn
khổ phát triển văn hóa; tổ chức
bộmáy, xác lậpcơchế quản lývà
phát triển văn hóa; phân bổ và
huyđộng nguồnlực vật chất cho
pháttriểnvăn hóa;cungcấp sản
phẩm và dịch vụ văn hóa thông
qua hệ thống các thiết chế văn
hóa, các đơn vị sự nghiệp công
lập và doanh nghiệp thuộc sở hữu
của Nhànước; giám sát cáchoạt
động quản lý và phát triển văn
hóa; tạo ra sự đồng thuận xã hội,
nâng cao trách nhiệm xã hội của
côngdân để thực hiện các nhiệm
vụ phát triển văn hóa
Trong khi đó, thị trường là nơi
diễn ra các hoạt động trao đổi
hànghóavà dịch vụ dựa trên các
quy luật về giá cả, quy luật cung
- cầu và quy luật cạnh tranh Sự
tương tác giữa thành tố của thị
trường (bao gồm nhà sản xuất,
nhà phân phối và ngườitiêu dùng)
giúp cho dòng chảy vật chất và
phi vật chất liên tục dịch chuyển
Thị trường, dođó, tồn tại tất yếu như một động lực “có khả năng
tạo ra những dàn xếp nhằm thỏa mãn tối đa nhu cầu của cá nhân và phân phối các nguồn lực một cách hiệu quảnhất”<6) Đặcbiệt, trong
bốicảnh chung củatiến trình xây
dựng nền kinh tếthị trường định
hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt
Nam,việc xây dựngthịtrường các
sảnphẩmvàdịch vụ vãn hóa được
kỳ vọng sẽ giúp Việt Nam “đổi mớimô hình tăng trưởng”, tạora nhữngsảnphẩm - dịch vụ văn hóa
có tính cạnh tranh cao, tạo thêm việc làm ổn định, đóng góp tích
cực chonềnkinh tế”6(7)
(6) Marion Fourcade & Kieran Healy:
Moral Views of Market (Quan điểm đạo đức về thị trường). Annual Reviews of Sociology, Vol 33, 2007, tr 286
(7) Xem http://www.tuyengiao
vn/van-hoa-xa-hoi/phat-trien-cong-
nghiep-van-hoa-di-doi-voi-xay-dung-hoan-thien-thi-truong-van-hoa-1 26721 (8) Benedict J Tria Kerkvliet:
An Approach for Analysing State-Society Relations in Vietnam (Một tiếp cận nhằm phân tích mối quan hệ nhà nước - xã hội ở Việt Nam), Sojourn: Journal of Social Issues
in Southeast Asia, Vol 16, No 2, Negotiating the state in Vietnam (Thương thảo vể Nhà nước ỞViệt Nam) 10-2001, tr 240
Cuối cùng, xã hội được hiểu
“toàn bộ cư dân sống và chia sẻ các điều kiện tự nhiên, kinh tế
và xã hội trong một lãnh thổ”(8)
Theocách hiểu này, Nhà nước là
một trongcác thành phần tạo nên
xã hội và các quan hệ thị trường củngcó thổ được coi là các hình
thái đặc biệt của quanhệ xã hội
Chính vì vậy, để thể hiện rõ các
đặc trưng của xã hội, nhất là
trongmối quan hệvớiNhà nước (bộ máy thực thiquyềnlực chính trị)và thịtrường (lực lượng hoạt
động vì mục tiêu lợinhuận), khái niệm này thường được hiểu theo
nghĩa hẹp,tức là một khu vựcbao gồm các giai tầng, nhóm xã hội,
cộng đồng và các hình thức liên
hợp dựa trên sự tự nguyện của các côngdân Tronglĩnh vực văn
hóa, xã hội chính là nơi tập hợp
và huy độngnguồn lực (tài chính, tri thức, nhân lực ) quan trọng cho việc đầu tư phát triển văn hóa Các nghệ sĩ, giới trí thức,
lànhững người giữ vị trí thenchốt
trong việc sáng tạocác tácphẩm
vănhóa, trong khi đó, côngchúng
là lực lượngtiêu dùng quan trọng
đốivới các sản phẩm và dịch vụ
văn hóa được làm ra Nhậnthức
về vai trò của xã hội đối với sự nghiệpvănhóa được khẳng định
trong Hiến pháp qua phương
châm “văn hóa là sự nghiệp của toàn dân” Thêm vào đó, với
việc triển khai và đẩy mạnh chủ trương xã hội hóa từ cuối thập niên 1990, tiềm năng của xã hội
trong việcphát triển vănhóa ngày
càng được đề cao
Như vậy, có thể thấy, thay
vì phủ nhận hoàn toàn yếu tố thị trường, hạn chế sự tham gia của xã hội và tuyệt đối hóa vai trò của Nhà nước, coi đây là thành tố duy nhất nắm giữ vai trò chỉ huy, bao cấp, độc quyền
cung cấp dịch vụ và sản phẩm văn hóa như trong giai đoạn
SỐ 01 -2021 I TẠP CHÍ CỘNG SẢN - CHUYÊN ĐÉ
Trang 4TRONG OUẢN LÝ PHÁT TRIEN kinh tẾ - XẰ HỘI ở NƯỚC TA HIỆN NAY 157
trước đổi mới, nhận thức chung
hiện nay thể hiện một cơ cấu và
động năng mới trongmối quan
hệ giữa ba thành tố quan trọng
này Mỗi thành tố trong “bộ ba”
Nhà nưóc - thị trường - xã hội
đều nắm giữ vai trò nhất định
trong quản lý và phát triển văn
hóa, đồng thời, mỗi bên lại có
những hạn chế riêng, đòi hòi sự
bổ khuyếtvà hỗ trợ từphíacòn
lại Chẳng hạn, trong điều kiện
nguồn lực công chovăn hóacòn
hạnchế, Nhà nước cần huy động
sự đóng góp của xã hội và phát
triển thị trường nhằm tạo ra lợi
nhuận, từ đó cóthể phân bổ lại
nguồn tài chínhcho các mục tiêu
phát triển văn hóa Cùng lúc đó,
xu hướng tối đa hóa lợi nhuận
tồn tại như một hạn chếphổ biến
của cơchếthị trườngcũng có thể
dẫn tới những bất cập trong quá
trình phát triển vãn hóa Trên
thực tế, các sản phẩm, dịch vụ
văn hóa chứa đựng tri thức vàsự
sángtạo của cá nhân, tập thể, có
sức lan tỏa và tính biểu tượng,
và do đó, giá trị của chúng khó
cóthể được đo lường vàđịnh giá
bằng các côngthức giá cả thõng
thường(9) Do vậy, phát triển thị
trường phải đi cùng với sự điều
tiết và quản lý của Nhà nước
cũng như sự giámsát của xãhội
(9) Đỗ Thị Quyên:"Thị trường văn hóa: khái niệm và đặc trưng", Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, số 400, 2017, tr 89
(10) Xemhttps://www.tapchicongsan org.vn/web/guest/kinh-te/-/2018/820491
/view_content
về cơ bản, mốiquan hệ giữa
Nhà nước - thị trường - xã hội
trong quản lý và phát triển vãn
hóa ờnước ta hiệnnay được nhận
địnhlà một mối quan hệ bất đối
xứng(l0) Trong hìnhtháiquan hệ
này, Nhà nước luôn đóng vai trò
chủ chốt, vừa là nhà quản lývừa
lànhàbảotrợ văn hóa, trong khi
đó, thị trườngvàxã hội đónggóp
vào quá trình tăng trưởng về giá
trị vật chất, huy động các nguồn
lực và khơi dậy các tiềm năng chophát triển Bản chấtcủa mối quan hệnày phản ánh xu thếlớn, bao trùm tiến trình phát triển
hiện nay của nước ta, trong đó
xây dựng Nhà nước pháp quyền
xãhội chủ nghĩacủa dân, dodân
và vì dân là mộttrong những mục
tiêu chủ chốt Trong mối quan
hệ này,vai trò chủ thể của người dân - bao gồm cả sáng tạo, tiếp
cận vàhưởng thụ vãn hóa -được khẳng định vàhiện thựchóanhờ
vào khuôn khổ và môi trường pháp lý do Nhà nước ban hành
và giám sát Thêm vào đó, với việc thừa nhận cơ chế thị trường
là cơ chếchủ đạo,bao trùmtoàn
bộ đời sống kinh tế -xã hội, quan
hệ giữa Nhà nước - thị trường - xã hội vừa chứa đựng tính đối tác -hợp tác, vừa chứa đựng tính cạnh tranh - chế ước lẫn nhau. Chính điều này sẽ thúc đẩy mỗi bên
trong “bộ ba” này không ngừng đổi mới và cải cách nhằm nâng cao hiệu quả và chất lượng hoạt động của mình, từ đó đóng góp tích cực vào tổng thể phát triển
văn hóa đấtnước
2 Thực trạng quan hệ giữa Nhà nước, thị trường và xã hội trong quản lý và phát triển văn hóa ở nước ta hiện nay
về cơ bản, những định hướng trên phương diệnlý luận đãtừng bước xác lập một khuôn khổ nhận thức để định hình mốiquan
hệ giữa Nhà nước- thị trường -xã hội củng như tác động của mối
quanhệ này trongviệc quản lý và
phát triển vãn hóaở nước ta Việc xây dựng các định hướng lý luận
này luôn đi cùng vớiviệc tổngkết, đánh giá thực tiễn về vấn đề có
liên quan Theo đó, có thế thấy nhữngxuhướngnổibậtsau:
- về tổng thể, mối quan hệ Nhà nước - thị trường - xã hội dược điều chinh theo hướng giảm sự can thiệp trực tiếp của Nhà nước và mở rộng sự tham gia của thị trường và
xã hội Sự kết hợp giữa quyền lực chính trị, quyền lực kinh tế và các giá trị xã hội được hiện thực hóa
về cơ bản.
Trước hết, sự chuyển đổi vai trò của Nhà nước từ quản lý
hành chính mệnh lệnh và bao cấp sang quản lý bằng pháp luật và bảo trợ, đi cùngvới việc xây dựng thể chế và khuôn khổ pháp lý cho sự vận hành của thị
trường và sự tham giacủa xãhội vào việc quản lý và phát triển
văn hóa là xu thế mang tính tất yếu, phù hợp với những mục tiêu phát triển của quốc gia và quy chuẩn phổ quát ở phạm vi
quốc tế Biểu hiệncủasựchuyển dịch này chính là việc Nhà nước tăng cường kiện toàn hệ thống
các công cụ quản lý hiện đại
SỐ 01-2021 I TẠP CHÍ CỘNG SẢN - CHUYÊN ĐỂ
Trang 5MOI QUAN HỆ GIỮA NHÀ NƯỚC, THỊ TRƯỜNG VÀ XÀ HỘI
nhằm thaythế sựcan thiệptrực
tiếp bằng biện pháp hành chính
mệnhlệnh.Theo đó, các bộluật
nhằm điều chỉnh những quan
hệ xãhội trong từng lĩnhvực cụ
thể của ngànhvăn hóa đã được
ban hành* 11’ Thông qua công
cụ quản lý là hệ thống văn bản
pháp luật, Nhà nước xác định rõ
ràng phạm vi vàhình thức hoạt
động văn hóa, cũng như quyền
lợi, trách nhiệm, nghĩa vụ của
Nhà nước và các chủ thể tham
gia Bên cạnh đó, Nhà nước tác
động vào quá trình phát triển
vãn hóa thôngqua công cụ định
hướng như các quy hoạch và kế 11
(11) Hệ thống văn bản pháp luật chính trong lĩnh vực văn hóa bao gồm: Luật Di sản văn hóa năm 2001, sửa đổi và bổ sung năm 2009; Luật Điện ảnh Việt Nam năm 2006, sửa đổi và bổ sung năm 2009, năm 2012; Luật Xuất bản năm 2004, sửa đổi và bổ sung năm 2008); Luật Du lịch Việt Nam (ban hành năm 2005); Luật Quàng cáo Việt Nam (ban hành năm 2012; Luật Thư viện năm
2019; Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, sửa đổi năm 2009 và 2019; Nghị định số 32/201 2/NĐ-CP, ngày 7-11-2012 của Chính phù về
quản lý xuất khẩu, nhập khẩu văn hóa phẩm không nhằm mục đích kinh doanh; Nghị định số 113/201 3/NĐ-CP, ngày 2-10-2013 của Chính phủ về hoạt động mỹ thuật; Nghị định số 72/2016/NĐ-CP, ngày 1-7-2016 của Chính phủ về hoạt động nhiếp ảnh; Nghị định số 89/2014/NĐ-CP, ngày 29-9-2014 của Chính phủ quy định về xét tặng danh hiệu "nghệ sĩ nhân dân", "nghệ sĩ ưu
tú"; Nghị định số 21/201 5/NĐ-CP, ngày 14-2-2015 của Chính phủ, quy định về nhuận bút, thù lao đói với tác phẩm điện ảnh, mỹ thuật, nhiếp ảnh, sân khấu và các loại hình nghệ thuật biểu diễn khác; Nghị định số 79/2012/NĐ-CP, ngày 5-10-2012 của Chính
phù, quy định vé biểu diễn nghệ thuật, trình diễn thời trang; thi người đẹp và người mẫu; lưu hành, kinh doanh bản ghi âm, ghi
hình ca múa nhạc, sân khấu và Nghị định số 15/2016/NĐ-CP, ngày 15-3-2016 của Chính phù vể sửa đổi, bổ sung một số điểu của
Nghị định số 79/201 2/NĐ-CP, ngày 5-10-2012 của Chính phù quy định về biểu diễn nghệ thuật, trình diễn thời trang; thi người đẹp và người mẫu; lưu hành, kinh doanh bản ghi âm, ghi hình ca múa nhạc, sân khấu; Nghị định số 23/2019/NĐ-CP, ngày
26-2-2019 của Chính phủ về hoạt động triển lâm
(12) Ngày 6-5-2009, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 581/QĐ-TTg vể việc phê duyệt Chiến lược phát triển vởn
hóa đến năm 2020 Chiến lược này là căn cứ để từng lĩnh vực và từng địa phương xây dựng các chiến lược, quy hoạch và kế hoạch phát triển phù hợp với đặc thù của ngành và địa phương mình Cho đến nay, một số chiến lược và quy hoạch quan trọng
đã được ban hành và triển khai, nhưChiến lược phát triền các ngành công nghiệp ván hóa đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030
(Quyết định số 1755/QĐ-TTg, ngày 8-9-2016 của Thủ tướng Chính phủ), Chiến lược phát triển điện ảnh đến năm 2020, tầm nhìn
đến năm 2030(Quyết định số 2156/QĐ-TTg, ngày 11-11-2013 của Thủ tướng Chính phủ), Quy hoạch tổng thề phát triển hệ thống thiết chế văn hóa, thề thao cơ sở giai đoạn 2013-2020, định hướng đến năm 2030 (Quyết định số 2164/QĐ-TTg, ngày 11-11-2013 của Thủ tướng Chính phủ), Quy hoạch phát triển xuất bán, in, phát hành xuất bản phẩm đến năm 2020, tâm nhìn đến năm 2030
(Quyết định số 115/QĐ-TTg, ngày 16-1 -2014 của Thủ tướng Chính phủ),Quy hoạch tổng thể phát triển nghệ thuật biểu diễn đến
năm 2020, định hướng đến năm 2030(Quyết định 1456/QĐ-TTg, ngày 19-8-2014 của Thủ tướng Chính phủ)
hoạchmang tính dài hạn(12’ Đặc biệt,sựchuyển đổi rõ nét nhất từ phương diện Nhà nước chính là
những đổi mới cả trong cơ chế vận hành của bộ máy quản lý nhà nước về văn hóalẫn trong cơ
chế phối hợp giữa cơquan quản
lýnhà nước vớicác cơ quan khác trong và ngoài ngành văn hóa
Theo đó, cơ quan quản lý trung ương, cụ thể là Chính phủ và Bộ
Vănhóa, Thể thao và Du lịch,chi tập trung vào các vấn đề vĩ mô,
như hoạch định chính sách, ban
hành các quyết định, kiểm travà giám sát chế tàivi phạm, còn lại
việcracác quyết địnhcụ thể liên
quan đến đời sống văn hóa tại
từng địa phương hay trong từng
lĩnh vực được giao cho các cơ
quan tại địa phương và lĩnh vực
đó chịu trách nhiệm Quá trình phân cấp, phân quyền ở Việt
Nam diễn ra tương đồng với xu
thếhiệnnay trên thế giới vàđược
thực hiện dựa trên nguyên tắc thống nhất của nền hành chính quốc gia, bảo đảm tính chất của một nhà nước đơn nhất nhưng
vẫn đề cao tính tự chủ của địa phương trên nền tảng lợi thế so sánh, năng lực cạnh tranh của cácđịa phương Việc phâncấp về
thẩmquyền đi cùng với mở rộng
SỐ 01 -2021 TẠP CHÍ CỘNG SẢN - CHUYÊN ĐẼ
Trang 6TRONG QUẢN LÝ PIIÁT TRIEN kinh tế - XÃ IIỘI ở Nước: TA HIỆN NAY 159
quyền tự chủ vê nhân sự và ngân
sách Việcphâncấp, phânquyền
nêu trên giúp bộ máy quản lý
nhà nước hoạt động hiệu quả
hơn, các quyết định được đưa ra
sát với thực tế của địa phương,
khôngtrùng lặp và nâng caotinh
thần trách nhiệm của cơ quan có
thẩm quyền trực tiếp
Đi cùng với những cải tổ
trong bộ máy nhà nướcvà cơ chế
quản lýcủanền hành chính công
hiệnđạilàquá trình thể chếhóa
cơ chế thị trường và mở rộng
khuôn khổ cho sự tham gia của
xã hội vào việc quản lý và phát
triển văn hóa Cho đến nay, ở
nước ta, Nhà nước vẫn giữ vai
trò bảo trợ chính cho các hoạt
động văn hóa, có thẩm quyền
cao nhất trong việc huy động
và phân bổ nguồn lực tài chính
cho phát triển văn hóa Tuy
nhiên, khác với việc đầu tư dàn
trải, thiếu cân nhắcvề hiệu quả
thực tiễn như trước, Nhà nước
đã có một số điều chỉnh nhất
định trong cơ chế đầu tư công
cho mụctiêu pháttriển văn hóa
Theo đó, Nhànước xây dựngkế
hoạch cụ thểvà lựachọn đầu tư
vào các lĩnh vực, cácngànhtrọng
điểm, ưu tiên các vùng miền núi,
biên giới, hải đảo, vùng đồng bào
dân tộc thiểu số và một số loại
hình nghệ thuật truyền thống
cầnbảotồn, phát huy Mặtkhác,
Nhà nước dần xóa sựđộc quyền
trong việc kiểm soát từ nguồn
lực cho đến quá trình sản xuất
và phân phối sản phẩm, dịchvụ
văn hóa thông qua việc cơ cấu
lạicác đơn vị sựnghiệpcônglập
mà Nhà nước là chủ sở hữu Từ việcphụ thuộc toànbộvào ngân sách Nhà nước, các đơn vị sự
nghiệp công trong lĩnh vực văn
hóa chuyểnsang vận hành theo
cơ chế thị trường, tự chủ trong việc xác lập các quan hệ đối tác với các chủthểkhác trongxãhội
và huy động nguồnlực từ nhiều
phía khác nhau Thêm vào đó, với việc nhận thức rõ đời sống văn hóa đang bị chi phối mạnh
mẽcủa cơ chế thị trường, sự bảo trợ của Nhànước, bên cạnh việc phục vụ nhu cầu chính trị, đang dần được mở rộng sangviệcbảo trợ cho sự phát triển của những khuynh hướng sáng tạo, những
cá tính sáng tạo nhằm gia tăng tính thực tiễn và hiệu quả của các khoản đầu tư Bên cạnhđó,
thông qua việc xây dựng cơ chế,
chính sách ưu đãi (về thuế, phí, tín dụng, quyền sử dụng đất ), Nhà nước đẩy mạnh xã hội hóa
nhằm huy động các nguồn đầu
tư, tài trợ, hiến tặng cho phát triển vãn hóa Nhà nước cũng
khuyến khích hình thànhcácquỹ đào tạo, khuyến học, phát triển nhân tài,quảngbá văn học, nghệ thuật,phát triển điện ảnh, hỗtrợ xuấtbản
Để bảo đảm tính chất công
ích, giá trị phúc lợi xã hội của
lĩnh vực văn hóa, Nhà nước vẫn nắm giữ vaitrò cung cấp một số
loại hình sản phẩm và dịch vụ văn hóa phục vụ nhu cầu chung của cả cộng đồng nhưng không
có sẵn hoặc ít được các doanh
nghiệp cung cấp trênthị trường
vì khả năng sinh lời hạnchế hay
một số sản phẩmvàdịchvụvăn hóa không thể do tư nhân cung
ứng vì đòi hỏi những điều kiện nhất định mà chỉ có Nhà nước mới đủ tiềm lực để thực hiện
Tuy vậy, xu thế chủ đạo hiện naychính là đa dạng hóa nguồn
cung thông qua việc phát triến
thị trường các sản phẩm vàdịch
vụ văn hóa Các doanh nghiệp
hoạtđộng trong lĩnh vựcvăn hóa
với nhiều hình thức sở hữukhác nhau được khuyến khích thành
lập và trở thành những khách hàng, đối tác quan trọng của các cơ quan, doanh nghiệp Nhà
nước Xu thế đa dạng hóanguồn
cung ứngtừcác khu vực kinh tế,
thành phần xã hội cònđược mở
rộng sangmột số lĩnhvực hành
chính công, như cấp phép, đãng
kýgiấyphép
Cuối cùng, thông qua việc
thừa nhậnvà xác lập khuôn khổ pháp lý nhằm khuyến khích các
hình thức hợp tác xã hội dựa trên các nguyên tắc tựnguyện, tự quản , Nhà nước tạo dựng các kênh hiệu quả đểvận động, tuyên truyềnvàtổ chức các hoạt động
văn hóa, nghệ thuật Đồng thời, chínhcác tổ chức xãhội này đã và đang đóng vaitròlà những đối tác quan trọng của các cơ quan Nhà
nước trong việc hợp tác tư vấn, phản biện và hoàn thiện chính sách, tham gia phốihợp thực hiện
các chủ trương, chính sách của Nhà nước; tổ chức các diễn đàn
và không gian đối thoại nhằm tăng cường kết nối và thúc đẩy
trao đổi, thảo luận; huy động lực lượng chuyên giacủa các tổ chức
SỐ 01 -2021 I TẠP CHÍ CỘNG SẢN - CHUYÊN ĐỂ
Trang 7160 MÕI Ql w HỆ GIỮA NHÀ Nước, THỊ TRƯỜNG VÀ XÃ HỘI
xã hội trong công tác đào tạo,
nângcaonăng lực về sáng tạo và
cáckỹ năng, kiếnthức phát triển
vãn hóa, nghệ thuật
Có thể thấy, đặc điểm chung
củamối quan hệgiữa Nhà nước
-thị trường - xã hội trong lĩnh vực
văn hóa cho thấy quá trình dân
chủ hóa về văn hóa đang đượcmở
rộng ở nướcta Mục đích củaquá
trình chính này là hướng tới việc
tạocơ hội và bảo đảmcho người
dân thuộc mọithành phần xã hội
đều có thể thamgia vào quá trình
sáng tạo, phân phối, hưởng thụ
cácsảnphẩm vàdịch vụ văn hóa
Gắn bó chặt chẽ với xu hướng
dân chủ hóa văn hóa chính là
việc củng cố và đề cao ý nghĩa của
đa dạng văn hóa Theo đó, thay
vì chỉ chú trọng các hoạt động
vãn hóa và các giá trị được Nhà
nướclựa chọnnhư trước đây, cơ
chế quản lý và định hướng phát
triển văn hóatrongbối cảnh hiện
nay coi trọng sự đa dạng, cả về
hình thức, nội dungvà giá trị, là
những nhân tố cốt lõitrongviệc
định hình mối quan hệvà tương
tác giữa cácthành tố của hệ thống
văn hóa
- Trong từng lĩnh vực văn hóa
cụ thể, mối quan hệ giữa Nhà nước
- thị trường - xã hội thể hiện những
cơ cấu và tác động khác nhau.
Trong thực tiễn, vãn hóa là
một lĩnh vực rất rộng lớn và
không ngừngbiếnđổi Đặc điểm
này khiến cho việc nhận diện và
lý giải mối quan hệ Nhà nước
-thị trường - xã hội trongquản lý
và pháttriển vãn hóa trở nên hết
sức phức tạp Trong khi xu thếvà
nguyên tắc chung có thể được rút
ra như phần trên đã trình bày,
chúng ta phải thừa nhận rằng,
trong từng hợp phần cụ thể của lĩnh vực văn hóa, từng thành
tố trong “bộ ba” nhà nước - thị trường - xã hội lại nắm giữ các vị trí khác nhau, và do đó thể hiện
những cơ cấu quyền lực không
đồng nhất
Chẳng hạn,khi bàn về vai trò của thị trường, rõ ràng mức độ tác động của thành tố này đối với lĩnh vực điện ảnh không hề giống với những gì nó thê hiện ở lĩnh vực di sản văn hóa. Trong khi việc sản xuất, phânphối và tiêu dùngcác
sảnphẩmđiện ảnh có thể dễ dàng
thích ứngvới cơ chế thị trườngvà
khả năng tạora lợi nhuậntừ lĩnh vựcnàythu hút mộtnguồnđầutư
khá lớn từ xã hội, thì di sản văn hóa với những đặc trưng riêngvề giá trị và quyền sở hữu lại đòi hỏi
những cân nhắc cẩn trọng hơn
khi giao phó vào “bàn tay” của
thị trường Ngược lại, lĩnh vực di
sản văn hóa là nơi mà các thành
tố xã hội, như các cộng đồng địa
phương, giađình, nhóm xã hộivà
các tổ chức xã hội quần chúng thể hiệnvai trò chủ đạo
Ngay trong cùng mộtlĩnh vực
như nghệ thuật biểu diễn, việc
phân bổ quyền lực giữa nhà nước, thị trường, xã hội trong quản lý
và phát triển các loại hình nghệ
thuật đương đại và nghệ thuật
truyền thống không giống nhau
Trong thựctiễn, quátrìnhcơ cấu lại các đơn vị nghệ thuật biểu
diễn được chứng minh là một chủ trương hoàn toàn đúng đắn
xuất phát từ những đòihỏimang
tính tất yếu Cơ chế mới, về cơ
bản, sẽ thúc đẩy các đơn vị này trờ nên năng động hơn, khuyến
khích quá trình sáng tạo nhằm
đa dạng hóa và nâng cao chất
lượng sản phẩm, dịch vụ văn hóa trong bối cảnh thị trường mang tính cạnh tranh Tuy vậy, trong
khi các đơn vị hoạt động trong lĩnh vực nghệ thuật đương đại,
như Nhà hát Giao hưởng, Nhạc,
Vũ kịchThành phố Hồ Chí Minh
và Trung tâm Tổ chức biểu diễn
và Điện ảnh Thành phố Hồ Chí
Minh nhanhchóng thíchứng với
cơ chế mới và đạt được những thành công nhất định, thì các
đoàn nghệ thuật truyền thống, như cải lương, tuồng, chèo, lại
gặp rất nhiều khó khăn khi hoạt động theo cơchế thị trường, bởilẽ sản phẩm của các loại hình nghệ thuật truyền thống vốn không
phảilà những mặt hàng cólợithế cạnh tranh cao Chính trong bối
cảnh này, việc duy trì một phần bảo trợcủa Nhà nước đối vớicác
đơn vị nghệ thuật truyền thống
thay vì phó mặc toàn bộ chocác lực lượng thị trường là việc làm
cầnthiết
Tương tự, trong các hoạt động
sángtạo,phânphối vàhưởng thụ hay trong các nhiệmvụ cụ thể của
quản lý vàpháttriển vãn hóa, như đào tạo, phát triển nguồn nhân
lực hay hợp tác quốc tế về văn
hóa , cơ cấuquyền lực giữa nhà
nước, thị trường và xã hội không
đồng nhất, cho dù vẫn tuân thủ nguyên tắc cơ bản nêu trên Chính vì vậy, việc nghiên cứu
SỐ 01 -2021 I TẠP CHÍ CỘNG SẢN - CHUYÊN ĐỂ
Trang 8TRONG QUẢN LÝ PHÁT TRIEN kinhtế - XÃ HỘI ở NƯỚC TA HIỆN NAY 161
chuyên sâu về mối quan hệ Nhà
nước - thị trường - xã hội trong
từnglĩnh vực củng như vấn đề cụ
thecủa quản lý vàphát triển vãn
hóalàrất cần thiết trong bốicảnh
hiện nay Việc thực hiện nhiệm
vụ nàysẽ giúp nhận diện và lý giải
chính xáccả cơchế phổ quát lẫn
thực tiên sinh động và đa dạng
củamối quanhệ lớnnày
3 Một số vấn đe đặt và các
giải pháp nhằm bảo đảm
hài hòa mối quan hệ Nhà
nước - thị trường - xã hội
trong quản lý và phát triển
văn hóa giai đoạn hiện nay
Từ những phân tích trên đây
có thể khẳng địnhrằng, mối quan
hệ giữa Nhà nước- thị trường -xã
hội trong quản lý và phát triểnvăn
hóa đã từng bước được nhận diện
và điều chỉnh trong những thập
niên vừa qua Sự thay đổi này
cùng với những tác động tích cực
mà nó tạo ra trong lĩnh vực vãn
hóa là kết quả của nhiều thành
tố khác nhau Trước hết và quan
trọngnhất phải kể đếnsự đổi mới
về nhậnthức và tưduycủaĐảng,
Nhà nước và toàn xã hội về cơ
chế, phương thức phát triển đất
nước Từ việc tổngkết, đánh giá
lại vàthay đổi quan niệm về vai
trò và vị trí của văn hóa,về định
hướng phát triển kinh tế gắn với
phát triển con người và mô hình
Nhà nước dựa trên nguyên tắc
pháp quyền, những phương cách
hành động mớivànguồn sinhlực
mới đã được huy động và triển
khai trong thực tiễn Bên cạnh
độnglựcthúc đẩy từ cácyêu cầu
nội tại của đất nước,những nỗ lực
nhằm nhận diện, lý giải và điều
chỉnh mốiquan hệNhà nước - thị
trường - xã hội trong quản lý và pháttriển văn hóa cũng xuất phát
từ những đòi hỏi khách quancủa
quá trìnhhội nhập quốc tế Nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân, bảo đảm ổn định chính
trị-xã hội, luôn đi cùng với mục
tiêu tăngcường“sức mạnh mềm”
và tính cạnh tranh của hình ảnh quốc gia trên trườngquốctế.Mặt khác, chính quá trình giao lưu
vãn hóa với các nước ngày càng được mở rộng, thể hiện ởxu thế
đa phương hóa, đa dạnghóa các
mối quan hệ quốc tế của Nhà nước ta, cũng mang đến những cơ
hội tiếp thu những kinh nghiệm nước ngoài về việc xửlýmốiquan
hệgiữa Nhà nước- thị trường -xã hội trong quản lý và phát triển vănhóa
Tuy vậy, phải thừa nhận
rằng, mối quan hệ Nhà nước
-thị trường - xã hội nói chung và
sự vận hành, tác động của mối quan hệ này trong bối cảnh cụ thể của lĩnh vựcvãn hóa còn rất mớimẻ Bên cạnh những thay đoi
theo chiều hướng tích cực như
trên,việc giải quyết mối quan hệ
của “bộ ba” này ở nước ta vẫn
còn nhiều hạn chế, từ đó,gây ra
những bất cậptrong việc quản lý
và phát triển văn hóa:
3.1.Ba thànhtốnhà nước, thị
trường và xã hội vẫn hoạt động
tương đối tách biệt thay vì hình thành một phức thể vừa chứa đựng tính đối tác - hợp tác, vừa
chứa đựng tính cạnh tranh - chế
ước nhau trong quản lý và phát
triển văn hóa
3.2. Vai trò,chức năng củaba thành tố này đôi khi còn chồng chéonhau Ví dụ,Nhà nước thay
vì chi đảm nhận vai trò quản lý
nhànước vẫn tiếptụcnắm giữ vai tròquản trị và canthiệp vào quá
trình sản xuất kinhdoanhcủa các doanh nghiệp, đơn vị sự nghiệp
cônglập
J.3 Tình trạng bất cân xứng quan hệ giữa ba thành tố vẫn
diễn ra Việc thừa nhận mối quan hệ bất cân xứng giữa nhà
nước, thị trường và xã hội là cơ
sở cho việc tìm ra giải pháp xử
lý hiệu quả.Nhànước luôn đảm
nhậnvaitrò và vịtrí chủ chốt mà
thị trường và xã hội khó có thể
đặt ngang bằng Tuy vậy, việc
kiểm soát quyền lực nhà nước
thiếu hiệu quả (trong đó có nội dung giới hạn quyền lực nhà nước) khiếncho vai tròcủa Nhà
nướcchưa được pháthuyđầy đủ,
đểthị trường và xã hội có lúc,có nơi vận động tự phát, tạo ràocản
lớn cho phát triển bền vững đất nước Trên thực tế, thay vì đảm nhận vai trò kiến tạo phát triển
và dẫn dắt thị trường, Nhànước
có trường hợpvẫn can thiệpchủ
quan mà chưa sử dụng đầy đủ cách tiếp cận phát triểndựavào thị trường Hệ thốngchính sách
và pháp luật của Nhà nước vẫn thể hiện sự thiên vị vàbất bình đẳng giữa khu vực công và khu
vực tư, thậm chí có cả biểu hiện
“nhóm lợi ích” - nguồn gốchình thành nên độc quyền ởbộ phận
này haybộ phận khác, kể cả độc
SỐ 01-2021 I TẠP CHÍ CỘNG SẢN-CHUYÊN ĐÉ
Trang 9162 Ql \.\ HẸ (.11 \ NHÃ Nl()(TI IỊ TRI ()N( \ \ \ \ HỘI
quyền tư nhân Trong khi đó, cơ
chế cho xãhộitham gia vàoviệc
hoạch định, triển khai và đánh
giá chính sách của Nhà nước và
giám sát hoạt động của doanh
nghiệp chưa được quy định rõ
ràng
Những vấnđề đặt ra trên đây
về mối quan hệ Nhà nước - thị
trường - xã hội trong quản lý và
phát triển văn hóa chỉ được giải
quyết triệt để thông qua một hệ
thống giải pháp căn cơ, dựa trên cơ
sở khoa học xác đáng Dưới đâylà
một số giải pháp ban đầu nhằm
hướng tới mụctiêu đó:
- Nâng cao nhận thức về vai trò
của Nhà nước, thị trường và xã hội
trong phát triển văn hóa cũng như
tầm quan trọng của việc giải quyết
hài hòa mối quan hệ giữa “bộ ba ”
này:
Nhằm hiện thực hóa mục tiêu
phát triển vãn hóa vì sựphát triển
bềnvữngcủa đất nước, trước hết,
cần phải loại bỏ trong tư duy và
trong hoạt động thực tiễn việc xem
trọng hay xem nhẹ, hoặc buông
lỏng, hoặc tách rời nhà nước, thị
trường và xã hội. Chỉ khi phát
huy tốt cả vai trò nhà nước, thị
trường và xã hội mới có thể tạo
cơ sở cho sựphát triển bền vững,
làm chovăn hóa thật sự trở thành
nền tảng tinh thần của xã hội, trở
thành nguồn lựcđể phát triển thị
trường các sản phẩm và dịch vụ
vãn hóa, tăng cường “sức mạnh
mềm” của đất nước trong quá
trình hộinhậpquốc tế
- Đổi mới tổ chức, cơ chế vận
hành bộ máy và năng cao năng lực
quản trị của Nhà nước:
Trong mối quan hệ giữa Nhà
nước - thị trường - xã hội theo
mô hìnhquản trị hiện đại và định hướng xây dựng Nhà nước kiến
tạo, xu hướng chung là giảm sự can thiệp trựctiếp của Nhà nước
vào thị trường và xã hội Thay
vào đó, Nhà nước chỉ can thiệp
gián tiếp thôngqua việc tạo môi
trường và điều tiết các quan hệ bằng chính sách và pháp luật.Đối
vớivăn hóa, một lĩnh vực với các
đặc trưng vừa mang tính truyền thống vừahướng tới sự sáng tạo,
đổi mới và tiên phong, năng lực kiến tạo của Nhà nướccàng đóng
vai trò quan trọng Để đảm nhận vai trò này một cách hiệu quả, Nhà nước cần:
(i) Đổi mới công táckế hoạch
và quy hoạch: chuyển từ tính
chất pháp lệnh sang tính chất
dự báo các chi tiêu phát triển;
xác định rõ định hướng chung
ở cấp quốc gia và áp dụng phù hợp với điều kiện cụ thể ở từng cấp, từng địaphương; tính toán
sự cân đôi các nguôn lực, xác định các chính sách, biện pháp,
giải pháp bảo đảm cácmục tiêu
đã đề ra về các chỉ tiêu phát triển vãn hóa, cần tậptrung vào
các chỉ tiêu phát triển bền vững
(nhưcác tiêu chí về đa dạng văn hóa,bình đẳng giới, bảo vệ môi trường, hòa nhập xã hội, tự do sáng tạo ) và các vấn đề thị trường các sản phẩmvà dịch vụ vãn hóa (như kinh tế sáng tạo, kinh tế tri thức, quyền sở hữu trí tuệ,bảnquyền tác giả,chuỗi
giá trị sản phẩm và dịch vụ văn
hóa )
(ii)Nhànước cần tiếp tục kiện
toàn vàđẩymạnhđổimới tổ chức
bộ máy Nhà nước theo hướng tinh giản, gọn nhẹ, năng động,
chú trọng hiệu quả vận hành,
giảm bớt cácbộ phận không cần thiết Cần tách hoạt động cung ứng dịch vụ công ra khỏi hoạt
động quản lý nhà nước, chuyển
giao cho thịtrường và chiasẻ cho
xã hội những lĩnh vực mà họ có
thể làm tốt hơn Nhà nước Những
thay đổi này cần được thực hiện cùng với việc đổi mới và hoàn
thiệnhệ thốngthông tin về chính sách, phápluật trong lĩnh vực văn hóa Nhanh chóng áp dụng các
thành tựu khoahọc và công nghệ trong tổ chức công việc của các
cơquan Nhà nước, trọng tâm là xây dựng chính quyền số, tạo điều
kiện chongười dân, doanh nghiệp nhanhchóng tiếp cậnthông tin và
dịchvụ của Nhà nướctheo hướng
côngkhai, minh bạch và nâng cao tráchnhiệm giảitrình
(iii) Nâng cao năng lực thể chếhóa củaNhà nước Theođó,
hệ thống pháp luật, các quy định
và quy chế phải được xây dựng
hướng tới mục tiêu điều tiết, tạo môitrườngthuận lợi vàhành lang
an toàn cho sựphối hợp của các
cơ quan liên ngành cùng với sự
tham gia củacấp cơsở Việcxây dựng hệ thống pháp luật, chính sách phải bảo đảm tính thống
nhất và đồng bộ,loại bỏsự chồng
chéo, tránh tình trạng văn bản
quy phạm pháp luật có hiệu lực
pháp lý thấp hơn lại trái với văn bảncóhiệu lực pháplýcaohơn
Đặc biệt, đối vớiđội ngũ sáng
SỐ 01-2021 TẠP CHÍ CỘNG SẢN - CHUYÊN ĐÉ
Trang 10TRONG QUẢN ĩýPIIÁTTRlỂN kinh tẾ - KỸ IIỘI ở NƯỚC TA IIIỆN NAY 163
tạo văn hóa - nghệ thuật, thể
chế Nhà nước cần tập trung vào
việc phát huy năng lực sáng tạo
và tiềm năng trí tuệ của họ Cơ
chế kiểm duyệt văn hóa cần được
xây dựng theo chiều hướng cởi
mởhơn nhằmtạo điều kiệncho
tự do sáng tạo, xác lập nền tảng
pháplý cho sựphát triểnđa dạng
của các sản phẩm văn hóa cần
thayviệc kiểm duyệtchung chung
bằng các tiêu chí kiểm duyệt cụ
thể, phânloại các sản phẩm văn
hóa theo nhu cầu của các đối
tượng công chúng khác nhau (ví
dụ như phân loại phim dành cho
trẻ em và người lớn ) Đi cùng
với khuôn khổ pháp luật nhằm
khuyến khích sáng tạo, việc bảo
đảm quyền lợi vật chấtcủanhững
người sáng tạo và kinh doanh các
sản phẩm, dịch vụ văn hóa cũng
cần được chú trọng Việc ban
hành đầy đủ và thực thi nghiêm
hệ thống văn bản pháp luậtvề sở
hữu trí tuệđóng vaitrò then chốt
trong việc giải phóng năng lực
sáng tạo, bảo đảm sự phát triển
lànhmạnhcủa thịtrường cácsản
phẩm vàdịch vụ văn hóa
(iv) Đi cùng với việc cải tố
bộ máy và năng cao năng lực
thể chế hóa, Nhà nước cần xây
dựng các cơ chế cụ thể trong
việc phân bổ nguồn lực quốcgia
cho phát triển văn hóa: ngoài
một số khu vực ưu tiên, như
vùng miền núi, vùng sâu, vùng
xa, vùng đồng bào các dân tộc
thiểu số có nhiều khó khăn hay
các lĩnh vực quan trọngcầnbảo
tồn cấp bách như nghệ thuật
truyền thống, việc đầu tư của
Nhà nước cho các hoạt động vãn hóa nên chuyển sang phân
bổ theo cơ chế thị trường Nhà
nướctrở thành khách hàng trên thị trường cácsản phẩm và dịch
vụ vănhóa, hỗtrợcác tổ chức và
nghệ sĩ thông quaviệc mua các
sản phẩm, dịch vụ Nguyên tắc
căn bản trong phân bổ nguồn lực quốc gia chính là “đầu tư công dẫn dắt đầu tư tư”, tức là,
đầu tư từ ngân sách Nhà nước
chỉ đóng vai trò “làm mồi” (ở
các hạng mục như kết cấu hạ
tầng, quảng bá thương hiệu, đào tạo nhân lực ) để thu hút
nguồn đầu tư từ doanh nghiệp
và xã hội vàocáclĩnhvực có giá trị gia tăng cao
Nhànướccầnđầutư tài chính
gián tiếp để hỗ trợ cho các hoạt
động văn hóa thông qua chính sách ưu đãi về thuế (khấu trừ
thuế, miễn thuế) nhằm thúc
đẩy những tổ chức xã hội, nghề nghiệp, doanh nghiệp, cá nhân đóng góp tài chính, nhân lực, vật
lực cho các hoạt độngvăn hóa
Nhà nước cần bảo đảm sự công bằng trongphân phốinguồn
lực; xây dựng tiêu chí cụ thế và hướng dẫn đầy đủ, rõ ràng vềthủ tục xin tài trợ; bảo đảm quyền
bình đẳng trong tiếp cận nguồn tài trợcông giữa các đơn vịcông lập và tư nhân, giữa các nghệ sĩ làm việc cho các tổ chức và các nghệ sĩ tự do Tăng cường các
biện pháp quảnlý đúng thuế thu nhập cá nhân nhằm tránh thất
thoátnguồn tài chính và bảo đảm phân phối nguồn lực phùhợp với đóng góp
(v) Cuốicùng, để thực sựđổi
mới và nâng cao năng lực quản trị của Nhà nước,yến tố con người cần được đặt ở vị trí trung tâm.
Với thực tiễn rộng và phức tạp của lĩnh vực văn hóa, cùng với những đòihỏimớicủa xu thế phổ
biến, nhưphát triển công nghiệp
văn hóa, kinh tế sáng tạogắnvới
hội nhập quốc tế , đội ngũ cán
bộ quản lý văn hóa cần được
trang bị cả kiến thức về nghiệp
vụ quản lý hành chính nhà nước lẫn các kỹ năng chuyên biệtvề thị trường, gâyquỹ văn hóa,quanhệ
công chúng, quản lý dự án Để
bảo đảm chất lượngđội ngũ cán
bộ quản lý nhà nước, thời gian tới cần có sự thay đổi căn bản
trongcông tác đào tạo, từ đổimới khung chương trình giáo trình,
nângcaonăng lực giảng viêncho tới thay đổiphươngthức học tập
và đánh giáchấtlượng
- Phát huy vai trò chủ yếu của thị trường trong huy động, phân bổ nguồn lực đê phát triển thị trường các sản phẩm và dịch vụ văn hóa được tiến hành đồng bộ với các thị trường khác và phát triển công nghiệp văn hóa:
Trong điều kiện phát triển nền kinh tế thịtrườngđịnhhướng xã hội chủ nghĩa được khẳng định
là mô hình kinh tế tổng quát, cơ
chế thị trường sẽđóngvaitròchủ
yếu trong việc phân bổ nguồn lực,
điềuchỉnhmối quanhệ giữa các chủ thể trênthị trường Việcxây dựng và phát triểnthị trườngcác
sản phẩm vàdịchvụvăn hóa đồng
bộ với các thị trường khác, cũng
như phát triển tổng thểcácthành
SỐ 01 2021 I TẠP CHÍ CỘNG SẢN - CHUYÊN ĐỄ