Gía trị nhân văn trong tiểu thuyết Đất rừng phương Nam của nhà văn Đoàn Giỏi

Chương 1: KHÁI QUÁT VỀ CHỦ NGHĨA NHÂN VĂN VÀ TIỂU THUYẾT “ĐẤT RỪNG PHƯƠNG NAM” TRONG HÀNH TRÌNH SÁNG TẠO NGHỆ THUẬT CỦA ĐOÀN GIỎI 1.1. Khái quát về giá trị nhân văn trong văn học 10 1.2. Vài nét về con người và hành trình sáng tạo nghệ thuật của Đoàn Giỏi 12 1.2.1. Vài nét về con người 12 1.2.2. Hành trình sáng tạo nghệ thuật và những đóng góp của nhà văn Đoàn Giỏi cho văn học thiếu nhi Việt Nam hiện đại 14

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ DẦU MỘT

KHOA SƯ PHẠM

-o0o -BÁO CÁO TỐT NGHIỆP

Đề tài:

GIÁ TRỊ NHÂN VĂN TRONG TIỂU THUYẾT

“ĐẤT RỪNG PHƯƠNG NAM” CỦA NHÀ VĂN ĐOÀN GIỎI

Sinh viên thực hiện : Nguyễn Tiến Hoàng

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả được trình bày báo cáo là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kì nghiên cứu nào trước đây, nếu có điều gì sai sót tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Sinh viên

Nguyễn Tiến Hoàng

LỜI CẢM ƠN

Trước hết, tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến

quý thầy cô, cán bộ và nhân viên trong khoa Sư phạm đã

quan tâm, tận tình giảng dạy, giúp đỡ tôi trong những năm tháng học tập và nghiên cứu tại trường

Qua đây, tôi cũng bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến

quý Ban lãnh đạo trường Đại học Thủ Dầu Một, các trung

tâm, phòng ban đã tạo mọi điều kiện thuận lợi về cơ sở vật chất và tinh thần cho tôi Cụ thể, thư viện của trường đã hết lòng phục vụ, cung cấp nguồn tài liệu quý báu để tôi

có thể hoàn thành báo cáo này

Đặc biệt, tôi muốn gửi lời cảm ơn chân thành nhất

đến Cô Nguyễn Thị Thanh Xuân, người đã đồng hành cùng

tôi trong nhiều học phần và sau tất cả đã trực tiếp hướng dẫn, dành nhiều thời gian, tâm huyết giúp tôi hoàn thành báo cáo tốt nghiệp

Cảm ơn gia đình, anh chị và những người bạn đã luôn bên cạnh, động viên và giúp đỡ tôi trong suốt thời gian vừa qua

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Sinh viên

Nguyễn Tiến Hoàng

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 3

3 Mục tiêu nghiên cứu 7

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 7

5 Phương pháp nghiên cứu 8

6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 8

7 Cấu trúc khóa luận 9

NỘI DUNG Chương 1: KHÁI QUÁT VỀ CHỦ NGHĨA NHÂN VĂN VÀ TIỂU THUYẾT “ĐẤT RỪNG PHƯƠNG NAM” TRONG HÀNH TRÌNH SÁNG TẠO NGHỆ THUẬT CỦA ĐOÀN GIỎI 1.1 Khái quát về giá trị nhân văn trong văn học 10

1.2 Vài nét về con người và hành trình sáng tạo nghệ thuật của Đoàn Giỏi .12 1.2.1 Vài nét về con người 12

1.2.2 Hành trình sáng tạo nghệ thuật và những đóng góp của nhà văn Đoàn Giỏi cho văn học thiếu nhi Việt Nam hiện đại 14

1.3 Tiểu thuyết “Đất rừng phương Nam” và những thành công của nhà văn Đoàn Giỏi 16

1.3.1 Hoàn cảnh sáng tác 16

1.3.2 Những thành công của nhà văn Đoàn Giỏi trong Đất rừng phương Nam 17

Tiểu kết chương 1 21

Chương 2

CÁI NHÌN NHÂN VĂN VỀ CON NGƯỜI VÀ THIÊN NHIÊN NAM BỘ TRONG TIỂU THUYẾT “ĐẤT RỪNG PHƯƠNG NAM”

CỦA NHÀ VĂN ĐOÀN GIỎI

2.1 “Đất rừng phương Nam” - Bài ca về tình đất, tình người Nam Bộ 22

2.1.1 Văn hóa và cuộc sống đậm nghĩa tình của người dân Nam Bộ 22

2.1.2 Tình yêu quê hương đất nước và khí chất anh hùng bảo vệ bờ cõi.27 2.2 “Đất rừng phương Nam” - Bài ca về bức tranh thiên nhiên Nam Bộ 33

2.2.1 Bức tranh thiên nhiên sinh động, đầy màu sắc, gần gũi và chở che cuộc sống con người 33

2.2.2 Bức tranh thiên nhiên nhiều bí ẩn và hiểm nguy thử thách con người .36

2.2.3 Ca ngợi tình yêu và khát vọng chinh phục thiên nhiên của con người Nam Bộ 37

2.3 Nét nổi bật trong quan niệm nghệ thuật về con người qua tiểu thuyết “Đất rừng phương Nam” của Đoàn Giỏi 41

Tiểu kết chương 2 44

Chương 3 GIÁ TRỊ NHÂN VĂN TRONG TIỂU THUYẾT “ĐẤT RỪNG PHƯƠNG NAM” QUA NHỮNG ĐẶC SẮC NGHỆ THUẬT 3.1 Nghệ thuật khắc họa nhân vật 45

3.1.1 Nghệ thuật miêu tả ngoại hình - hành động của nhân vật 45

3.1.2 Nghệ thuật miêu tả tâm lý nhân vật 47

3.2 Nghệ thuật ngôn ngữ và giọng điệu 50

3.2.1 Ngôn ngữ mang đậm dấu ấn văn hóa và phương ngữ Nam Bộ 50

3.2.2 Giọng điệu nhẹ nhàng, sâu lắng 52

3.3 Nghệ thuật không gian, thời gian 53

3.3.1 Không gian nghệ thuật 53

3.3.2 Thời gian nghệ thuật 59

Tiểu kết chương 3 63

KẾT LUẬN 64

TÀI LIỆU THAM KHẢO 66

PHỤ LỤC 70

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Văn học giai đoạn 1945 - 1975 là bức tranh vẽ lại một thời đại

nhiều biến cố của dân tộc, trong đó tiểu thuyết là thể loại phát triển rất phongphú và đi vào khám phá nhiều bình diện khác nhau của đời sống con người và

xã hội Một số đề tài nổi bật được các nhà văn quan tâm và lựa chọn như đềtài hình tượng những con người trong kháng chiến, lao động sản xuất (công -nông - binh); đề tài về kháng chiến và lịch sử cách mạng… các đề tài đã bámsát cuộc sống hiện tại đang có nhiều biến đổi xung quanh Trong đó, giai đoạn

1955 - 1964 có một số đặc điểm nổi bật Ở giai đoạn này được xem là thời kìthực sự phát triển của tiểu thuyết trong nền văn học mới, đề tài của tiểu thuyếttrong giai đoạn này đã có sự chuyển hướng Các nhà văn không chỉ khai thác

đề tài về kháng chiến và lịch sử cách mạng mà còn bám sát cuộc sống hiện tạiđang có nhiều biến đổi với những xung đột mới trong cách mạng xã hội chủnghĩa đang diễn ra Bên cạnh đó, đề tài viết về thiếu nhi cũng bắt đầu đượchình thành và phát triển Tuy nhiên, cuộc kháng chiến chống thực dân Phápvẫn là đề tài thu hút sự chú ý của nhiều cây bút và đã có được nhiều tác phẩm

thành công Một số tác phẩm lớn ra đời như: “Đất nước đứng lên” (Nguyên Ngọc), “Vượt Côn Đảo” (Phùng Quán), “Đất rừng phương Nam” (Đoàn Giỏi), “Sống mãi với Thủ Đô” (Nguyễn Huy Tưởng),… Qua những sáng tác

này, bạn đọc ngày nay vẫn như được chứng kiến tận mắt hình ảnh cuộc khángchiến trường kì và anh dũng của toàn dân, những chiến công to lớn và cả sự hisinh thầm lặng của những người con đất Việt Những tiểu thuyết trong giaiđoạn này đã để lại những thành tựu to lớn góp phần vào tiến trình phát triển

của tiểu thuyết Việt Nam Trong đó, “Đất rừng phương Nam” của nhà văn

Đoàn Giỏi nổi bật giữa những tác phẩm văn học trong thời kì văn học cách

mạng Tiểu thuyết “Đất rừng phương Nam” có nhiều giá trị về mặt nội dung

và nghệ thuật với giá trị nhân văn sâu sắc thể hiện ở cách sống của con ngườiNam Bộ hào sảng, yêu thương, giúp đỡ mọi người; tình yêu thiên nhiên vàtinh thần đấu tranh bảo vệ quê hương, đất nước Tác phẩm đã để lại nhiều ấntượng và chiếm trọn tình cảm trong lòng bạn đọc cả người lớn và thiếu nhitrên khắp mọi miền đất nước.

1.2 Con người và thiên nhiên mảnh đất cực Nam của Tổ quốc là đề tài

thu hút được nhiều năng lực dồi dào của các ngòi bút miền Nam như: Hồ BiểuChánh, Anh Đức, Nguyễn Ngọc Tư, Nguyễn Quang Sáng, Bình NguyênLộc… Trong số đó, tác giả Đoàn Giỏi là một trong những cây bút có nănglượng dồi dào và thành công viên mãn khi viết về xứ sở lắm nghĩa nhiều tìnhnày Nhắc tới sự nghiệp sáng tác của Đoàn Giỏi, chúng ta không thể không

nhắc tới tiểu thuyết “Đất rừng phương Nam”, bởi đây là một văn phẩm có

nội dung và giá trị nghệ thuật đặc sắc, đã để lại nhiều tình cảm yêu mến tronglòng bạn đọc Cuốn tiểu thuyết là một bài ca cất lên những cung bậc trầm

bổng khác nhau để ca ngợi thiên nhiên, con người nơi đây Đất rừng phương

Nam được “thai nghén” và ra đời trong hoàn cảnh đặc biệt nhưng lại tạo nên

tiếng vang lớn và là một trong những tác phẩm làm nên tên tuổi của ĐoànGiỏi trong văn đàn viết về vùng Nam Bộ thân thương Tác giả Đoàn Giỏi đãtạo cho mình một lối đi riêng trong cách viết, đất rừng nơi phương Nam qualăng kính của ông vào trong tác phẩm thật phong phú, đa dạng và riêng biệt.Qua những trang văn của ông, người đọc cảm nhận được thứ tình cảm mộcmạc, chân tình nồng thắm với nơi mà ông được sinh ra, lớn lên và là nơi tìnhyêu văn học, năng lượng sáng tạo trong ông thăng hoa, cất cánh

1.3 Giá trị nhân văn trong tác phẩm văn học hướng tới ca ngợi những

cái hay, cái đẹp, trí tuệ, tâm hồn… của con người Giá trị nhân văn là giá trịcốt lõi giúp cho tác phẩm văn học có sức sống vượt qua thời gian và sống mãi

trong lòng người đọc của mọi thời đại Tác phẩm “Đất rừng phương Nam”

của tác giả Đoàn Giỏi viết về con người, thiên nhiên mảnh đất cực Nam của

Tổ quốc, là tiếng nói chân tình tha thiết của tác giả Đoàn Giỏi khi kể về mảnhđất quê hương Nhờ lối kể giản dị, mộc mạc, giản đơn như hơi thở, lời ăntiếng nói của con người Nam Bộ mà người đọc như được “sống” cùng tácphẩm, “sống” cùng những con người lắm tình nhiều nghĩa, nhân hậu, yêuthương, can trường, kiên trung trong công cuộc kháng chiến chống giặc; sốngcùng thiên nhiên tươi đẹp hoang dã nhưng không kém phần thơ mộng nơiđây Tác phẩm đã mang Nam Bộ đến gần hơn với con người từ mọi miềnkhác nhau trên dải đất hình chữ S

Từ những lý do trên, chúng tôi chọn: “Giá trị nhân văn trong tiểu

thuyết Đất rừng phương Nam của nhà văn Đoàn Giỏi” làm đề tài nghiên

cứu Thực hiện đề tài này, chúng tôi mong muốn để lại nguồn tài liệu cho cácbạn yêu văn chương, gửi gắm đến các em thiếu nhi về tình người, tình yêuthiên nhiên, quê hương, đất nước

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Đất rừng phương Nam là một cuốn tiểu thuyết lớn viết về con người,

văn hóa và thiên nhiên tươi đẹp của miền sông nước Nam Bộ Tác phẩm này

đã trở thành đối tượng nghiên cứu của các ngành nghiên cứu ngôn ngữ, vănhóa và văn học Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài, chúng tôi sẽ điểm lại

một số công trình nghiên cứu Đất rừng phương Nam

Trước hết, những sáng tác của Đoàn Giỏi được đánh giá là những tácphẩm nghệ thuật văn học có giá trị cao Truyện ngắn và tiểu thuyết của ông

được sưu tầm và in trong các tổng tập lớn của văn học Việt Nam: Văn học Việt Nam thế kỷ XX: Tiểu thuyết 1945 – 1975 [12, tr.179]; Văn học Việt Nam

1945 - 1954: Văn tuyển/ Nam Cao, Đoàn Giỏi, Trần Đăng [28, tr.142]; Tuyển tập truyện ngắn Việt Nam chọn lọc [19, tr.42]; Tuyển tập Đoàn Giỏi

[4]… Ngoài ra, tiểu thuyết Đất rừng phương Nam được in thành sách và tái

bản nhiều lần

Quan tâm đến những đặc sắc nội dung và nghệ thuật của tiểu thuyết

“Đất rừng phương Nam”, một số tác giả đã nhận xét:

Trong bài viết “Đoàn Giỏi và áng văn của đất, của rừng phương Nam” Tác giả Huỳnh Mẫn Chi đã nhận định “Cả cuộc đời của Đoàn Giỏi, ông cứ đi

và cứ viết Những trang viết của Đoàn Giỏi bao giờ cũng mang đậm chất hoang sơ và tính sáng tạo dựa trên vốn sống và cảm nhận tinh tế” [37, tr.12].

Nguyễn Quang Sáng cũng đã bày tỏ cảm nghĩ của mình về sự tài tình

của nhà văn Đoàn Giỏi trên báo Văn nghệ, số ra ngày 3/4/1999: “Trong con mắt tôi, với nhà văn Đoàn Giỏi, sự sáng tạo đồng nghĩa với một cuộc đấu tranh, một cuộc đấu tranh vô cùng quyết liệt Trong quá trình sáng tạo Đất rừng phương Nam, tôi có cảm giác anh Năm Đoàn Giỏi đã đánh vật với từng chữ, với thân hình của anh, tôi thấy có lúc anh mệt mỏi rồi như người vụt vùng dậy sau lúc thua trận Xuất thân là họa sĩ, anh vẽ thiên nhiên bằng văn chương đầy màu sắc Cả đời đạm bạc, đi, đọc và viết để dành cả đời cho văn chương”.

Các nhận xét trên đã khám phá và nhấn mạnh một số đặc sắc về nghệ

thuật của “Đất rừng phương Nam”

Quan tâm đến đặc điểm hệ thống nhân vật trong “Đất rừng phương

Nam”, một số tác giả nghiên cứu đã đánh giá: Từ góc độ giá trị giáo dục đối

với trẻ em, tác giả Nguyễn Thị Hoa Hải với đề tài “Thế giới nghệ thuật tiểu thuyết Đất rừng phương Nam của Đoàn Giỏi và ý nghĩa giáo dục với học sinh tiểu học” nhận định: Trong nghệ thuật khắc họa nhân vật qua ngoại hình:

“Nhà văn có những chiêm nghiệm và có thể đã thử nghiệm - sự nghiệm sinh sâu sắc trong thế giới nhân gian” Còn nghệ thuật khắc họa nhân vật qua hành động: “Những trang viết của Đoàn Giỏi đầy ắp tư liệu cuộc sống chân thật” [8, tr.14]

Bên cạnh đó, tác giả Nguyễn Thị Việt Yên khai thác đề tài “Hình tượng con người và thiên nhiên trong tiểu thuyết Đất rừng Phương Nam”

quan tâm nghiên cứu hình tượng tất cả những con người trong tác phẩm Tác

giả cho rằng: “Đất rừng phương Nam miêu tả con người từ ngoại hình đến những diễn biến sâu xa trong tư tưởng tình cảm và những hành động gây ấn tượng Từ hình ảnh những đứa trẻ đến người dân Nam Bộ đều được tác giả khắc họa sâu sắc với những số phận khác nhau, những tính cách khác nhau.

Họ đều là những con người có số phận kém may mắn, nhưng siêng năng lao động Họ có điểm chung là lòng yêu nước nồng nàn, căm thù giặc sâu sắc Qua thiên truyện, Đoàn Giỏi vạch trần và lên án thế lực thù địch, bọn địa chủ phong kiến luôn áp bức, bóc lột nhân dân” [36, tr.42].

Tác giả Vân Thanh trong bài báo “Đoàn Giỏi với Đất rừng phương

Nam” [26, tr.12] cũng nhấn mạnh vai trò vị trí của Đất rừng phương Nam

trong sự nghiệp sáng tác của Đoàn Giỏi và sự đóng góp về thế giới nghệ thuậttrong tiểu thuyết này với bức tranh chung văn học giai đoạn 1945 - 1975

Từ bình diện khai thác nội dung tiểu thuyết “Đất rừng phương Nam”,

tác giả Lê Thị Bảo Trân có nhận xét trong đề tài: “Đặc điểm nội dung tiểu thuyết Đất rừng phương Nam của nhà văn Đoàn Giỏi”: “Khi viết tác phẩm, Đoàn Giỏi luôn dùng cái tâm của mình để cảm nhận, vì vậy mà tác phẩm mang thêm một giá trị nhân đạo đầy tính nhân văn Đó là lòng yêu thương con người, thường là những người cùng khổ, có số phận đáng thương được biểu hiện ở các khía cạnh cơ bản là cảm thông với số phận đau khổ của những con người nhỏ bé, bất hạnh, đồng thời tố cáo các thế lực gây ra đau khổ cho con người, phát hiện, khám phá và ca ngợi vẻ đẹp tiềm ẩn trong những con người bất hạnh ấy” [33, tr.62].

Tác giả Bùi Thanh Truyền chỉ ra một trong những nét độc đáo của Đất

rừng phương Nam chính là nghệ thuật xây dựng nhân vật Ông khẳng định:

“Nhà văn Đoàn Giỏi thuộc nhóm những nhà văn mà độc giả biết tên nhân vật, tác phẩm nhiều hơn tên tác giả Thằng An, ông Hai bắt rắn, anh Võ Tòng trở thành những cái tên gần gũi với nhiều thế hệ bạn đọc” [41].

Gần đây, trong cuộc Hội thảo kỷ niệm 91 năm ngày sinh của nhà vănĐoàn Giỏi (sáng ngày 15/10/2016, tại Thành phố Hồ Chí Minh), những nhànghiên cứu và người yêu thích văn Đoàn Giỏi, đại diện nhà xuất bản KimĐồng bàn về giá trị văn chương của nhà văn đậm chất Nam Bộ này Nội dungcuộc hội thảo đã nêu ra một số nội dung chính:

Cuộc hội thảo nêu lên vai trò, tầm quan trọng của những trang văn củaĐoàn Giỏi trong việc giúp người đọc trên mọi miền Tổ quốc hiểu hơn vềvùng đất Nam Bộ Trong cuộc hội thảo này, các nhà văn, nhà thơ Cao Xuân

Sơn, Trần Đức Tiến, Tô Hoàng… đều đồng cảm cho biết “Không chỉ độc giả thiếu nhi cực kỳ yêu mến nhà văn Nam Bộ này mà ngay chính thế hệ độc giả lớn tuổi hồi đó nếu không nhờ những tác phẩm của nhà văn Đoàn Giỏi thì sẽ thiếu đi những hiểu biết rất cơ bản về vùng đất phương Nam” [45]

Cuộc hội thảo cũng nhấn mạnh: “Nhắc đến Đoàn Giỏi, ấn tượng đầu tiên mà ai cũng nhớ là “Đất rừng phương Nam” Thế nhưng, ông còn là nhà văn có khối lượng tác phẩm đồ sộ với biên độ đề tài rộng, ở đủ các thể loại khiến vùng đất phương Nam trở nên thân thuộc, đáng yêu đối với người đọc

cả nước” [45].

Từ góc độ ngôn ngữ, tác giả Tống Thị Loan quan tâm đến cách sử dụng

hệ thống từ vựng phong phú, đa dang trong trường từ vựng chỉ núi rừng và

con người trong luận văn “Từ ngữ chỉ “đất rừng” và “con người” trong thiên nhiên trong truyện Đất rừng phương Nam” [13] Ngoài ra, một số tác

giả khác cũng đề cập đến những kỉ niệm đối với nhà văn Đoàn Giỏi, hoặc chia

sẻ cảm xúc khi đọc Đất rừng phương Nam như Hữu Thỉnh, Đào Khương,

Mai Lan, Trần Thanh Định, Anh Đức,…

Qua các công trình nghiên cứu trên chúng ta nhận thấy:

Nhà văn Đoàn Giỏi tài tình trong việc xây dựng thế giới nghệ thuậttrong sáng tác của mình

Đất rừng phương Nam là tiểu thuyết có vai trò quan trọng trong nền

văn học của nước ta

Đất rừng phương Nam là tiểu thuyết viết về miền đất Nam Bộ với

những đặc điểm về tự nhiên và con người nơi đây một cách tự nhiên, chânthực, sinh động

Đất rừng phương Nam thu hút sự yêu mến và để lại những cảm xúc,

ấn tượng sâu sắc cho bạn đọc ở các lứa tuổi trên khắp mọi miền đất nước

Những công trình nghiên cứu trên là tư liệu quý giá giúp chúng tôi cóthêm những kiến thức để triển khai đề tài của mình

3 Mục tiêu nghiên cứu

Nghiên cứu đề tài: “Giá trị nhân văn trong tiểu thuyết Đất rừng

phương Nam của nhà văn Đoàn Giỏi”, chúng tôi muốn góp thêm một công

trình nghiên cứu mới về những giá trị nhân văn của tiểu thuyết “Đất rừng

phương Nam” trên phương diện nội dung và phương diện nghệ thuật Qua

đó, nhằm khẳng định tài năng cũng như những thành công của Đoàn Giỏidành cho văn học nước nhà nói chung và văn học thiếu nhi nói riêng Đồngthời, chúng tôi muốn gửi gắm đến các em thiếu nhi về những giá trị nhân vănsâu sắc mà tác phẩm mang lại, giá trị nhân văn ấy chính là tình người, tìnhyêu thiên nhiên, quê hương, đất nước

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là: “Giá trị nhân văn trong tiểu thuyết

“Đất rừng phương Nam” của nhà văn Đoàn Giỏi”.

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Nghiên cứu sâu cuốn tiểu thuyết “Đất rừng phương Nam” của nhà văn

Đoàn Giỏi xuất bản năm 2013, nhà xuất bản văn học

5 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài, chúng tôi chủ yếu sử dụng một số phương phápnghiên cứu như sau:

Phương pháp thi pháp học: chúng tôi sử dụng phương pháp này để tìm

hiểu, phân tích những đặc điểm, các vấn đề liên quan và tạo nên tính nhân văn

trong “Đất rừng phương Nam” như: nhân vật, ngôn ngữ, giọng điệu, biện

pháp nghệ thuật xây dựng nhân vật…

Phương pháp phân tích, tổng hợp: Phương pháp này giúp tôi phân tích

nhân vật ở các bình diện: ngôn ngữ, hành động, diễn biến tâm lí…; phân tíchtình huống truyện, hiện thực trong tác phẩm… Từ đó, tổng hợp những yếu tốkiến tạo nên tính nhân văn trong tác phẩm

Phương pháp hệ thống - cấu trúc: Phương pháp được sử dụng nhằm

xem xét tính nhân văn trong “Đất rừng phương Nam” thể hiện qua các yếu

tố thuộc về nội dung tác phẩm

Phương pháp so sánh, đối chiếu: Đây là phương pháp giúp chỉ ra điểm

khác biệt và sự nổi bật trong việc thể hiện tính nhân văn của tác giả Đoàn

Giỏi qua “Đất rừng phương Nam” so với các sáng tác cùng chủ đề trong giai

đoạn văn học này

6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

Thực hiện đề tài: “Giá trị nhân văn trong tiểu thuyết Đất rừng phương

Nam của nhà văn Đoàn Giỏi” đã giúp cho chúng tôi mở mang kiến thức về lí

luận văn học, đặc trưng văn học vùng Nam Bộ, phong cách sáng tác của tácgiả Đoàn Giỏi

Thực hiện đề tài này, chúng tôi hiểu thêm về con người, thiên nhiên,phong tục tập quán, những nét văn hóa của Nam Bộ; góp phần chứng minhcho tính: chân, thiện, mĩ - những giá trị cốt lõi của văn học; đề tài có ý nghĩa

lí luận và ứng dụng giáo dục cho học sinh lòng dũng cảm, tình yêu quêhương, đất nước, con người.Đồng thời, đề tài góp phần hoàn thiện, làm phong

phú hơn trong bức tranh tổng thể nghiên cứu về tiểu thuyết “Đất rừng

phương Nam” nói riêng, sự nghiệp sáng tác của nhà văn Đoàn Giỏi nói

7 Cấu trúc khóa luận

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, báo cáo tốtnghiệp của chúng tôi được trình bày trong ba chương:

Chương 1: Khái quát về chủ nghĩa nhân văn và tiểu thuyết “Đất rừng

phương Nam” trong hành trình sáng tạo nghệ thuật của Đoàn Giỏi

Chương 2: Cái nhìn nhân văn về con người và thiên nhiên Nam Bộ

trong tiểu thuyết “Đất rừng phương Nam” của nhà văn Đoàn Giỏi

Chương 3: Giá trị nhân văn trong tiểu thuyết “Đất rừng phương

Nam” qua những đặc sắc nghệ thuật

NỘI DUNG Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ CHỦ NGHĨA NHÂN VĂN VÀ TIỂU THUYẾT

“ĐẤT RỪNG PHƯƠNG NAM” TRONG HÀNH TRÌNH

SÁNG TẠO NGHỆ THUẬT CỦA ĐOÀN GIỎI

1.1 Khái quát về giá trị nhân văn trong văn học

Theo từ điển Hán Việt, nhân văn mang những nét nghĩa: 1 Chỉ lễ nhạc giáo hóa; 2 Phiếm chỉ các hiện tượng văn hóa trong xã hội loài người; 3 Việc đời, nhân sự; 4 Tập tục, phong tục Từ điển do Nguyễn Quốc Hùng (chủ

biên) đưa ra cách hiểu nhân văn là chỉ chung những hoạt động cao đẹp củacon người [7]

Nhân văn là một trong những yếu tố cốt lõi tạo nên văn hóa và bản chấtcon người, là biểu hiện và thước đo nhân phẩm của con người trong mọi thờiđại, tính nhân văn còn làm nên lịch sử loài người Vì thế, nhân văn đã trởthành đối tượng, chủ đề trong lịch sử nhân loại, triết học, đạo đức của cảphương Đông và phương Tây từ rất sớm Trong cuộc sống thường ngày, con

người thường sử dụng cụm từ nhân văn hướng tới ngợi ca để chỉ những thái

độ, tình cảm, suy nghĩ, hành động, việc làm tốt đẹp của con người Nhân vănchính là hướng về những điều tốt đẹp, những giá trị đẹp đẽ nhất của conngười Nghĩa của cụm từ nhân văn gần gũi và có nhiều điểm gặp gỡ với “nhânbản” và “nhân đạo”

Dù viết về hiện tượng tự nhiên, cây cối, con vật, đồ vật nhưng thực chấtđối tượng của văn học vẫn hướng về con người M.Gocki đã từng phát biểu

“Văn học là nhân học” Điều đó có nghĩa văn học là một “khoa học” về conngười ở mọi bình diện Văn học là nghệ thuật ngôn từ nên phản ánh về conngười theo một cách rất đặc biệt Một tác phẩm văn học có nội dung hướngđến phạm trù thẩm mĩ, cái xấu, cái ác, cái cao cả hay cái thấp hèn thực chấtcũng là hướng tới con người, cái tốt đẹp và hướng tới giá trị nhân văn Mộttác phẩm văn học luôn mang trong mình giá trị nhân văn thể hiện ở xây dựnghình tượng con người với những nét đẹp ở mặt giá trị tinh thần như trí tuệ,phẩm chất, đạo đức, cách ứng xử, tâm hồn, vẻ đẹp ngoại hình… giá trị nhânvăn trong tác phẩm được thể hiện ở nhiều bình diện, khía cạnh khác nhau

Do văn học lấy con người làm trung tâm của đối tượng phản ánh, vănhọc luôn có ý thức khám phá, phát hiện những vẻ đẹp muôn mặt của conngười trong cuộc sống nên việc phản ánh cuộc sống con người, hướng tới conngười đã trở thành thước đo giá trị văn học của mọi thời đại Giá trị nhân văn

đã trở thành tế bào cơ sở làm nên giá trị tác phẩm văn học mọi thời đại Từvăn học dân gian, văn học trung đại và văn học hiện đại đều lấy gốc từ tinhthần nhân văn làm cảm hứng sáng tác Việc hướng tới con nguời, khẳng định

ca ngợi những nét đẹp của con người đã làm nên giá trị của biết bao tác phẩmvăn học, giúp cho tên tuổi của các nhà văn, nhà thơ sống mãi với thời gian

Trong văn học dân gian, giá trị nhân văn có biểu hiện phong phú ở đềtài trong truyện cổ như: khát vong chinh phục, chế ngự thiên nhiên, giải thích

tự nhiên; khát vọng độc lập, tự cường; tinh thần yêu nước; ca ngợi tình nghĩa

đạo lí con người; khát vọng công lí; bài học về khoan dung độ lượng và lòngnhân hậu giữa con người với con người Trong văn học trung đại, giá trị nhânvăn được tạo nên từ hai nguồn đề tài chủ yếu: tinh thần yêu nước và tinh nhầnnhân đạo Đề tài ca ngợi lòng yêu nước trong giai đoạn này gắn với tư tưởngtrung quân ái quốc; tự hào dân tộc; yêu thiên nhiên, quê hương, xứ sở; khátvọng, quyết tâm cống hiến xây dựng và bảo vệ đất nước Giá trị nhân văntrong giai đoạn văn học này còn được toát lên từ cảm hứng nhân đạo như cảmthông sâu sắc với những nỗi khổ của con người; đề cao những phẩm chất tốtđẹp của con người, những giá trị tốt đẹp của cuộc sống; niềm tin vào vẻ đẹptâm hồn của những kiếp người nhỏ bé trong xã hội; lên tiếng tố cáo các thếlực trong xã hội đã chà đạp lên quyền sống của con người; cất tiếng nói bảo

vệ và đòi quyền sống cho con người, đặc biệt là người phụ nữ Văn học hiệnđại kế thừa và phát triển những thành tựu và giá trị của văn học dân gian vàvăn học trung đại Giá trị nhân văn trong văn học hiện đại được thể hiệnphong phú và đa dạng hơn so với các giai đoạn văn học khác bởi thời kì này

có sự bung nở về đề tài trong văn học

Tóm lại, giá trị nhân văn là một giá trị đặc sắc của văn học Việt Nam,

nó mang tính chất khởi đầu, xuất hiện ngay từ khi loại hình nghệ thuật vănhọc ra đời Hay nói cách khác, giá trị nhân văn đã trở thành bản chất, thuộctính của văn học, là yếu tố cốt lõi tạo nên một tác phầm văn học Giá trị nhânvăn tạo ra một dòng chảy mãnh liệt xuyên suốt các giai đoạn của nền văn họcViệt Nam Giá trị nhân văn như một sợi chỉ đỏ xuyên suốt nối liền các giaiđoạn văn học nước ta, tạo nên một nền văn học đậm đà bản sắc của ngườiViệt

1.2 Vài nét về con người và hành trình sáng tạo nghệ thuật của Đoàn Giỏi

1.2.1 Vài nét về con người

Theo một số tư liệu nghiên cứu về con người, sự nghiệp sáng tác của

nhà văn Đoàn Giỏi, tiêu biểu là công trình “Nhà văn của núi cả cây ngàn”

của tác giả Đỗ Thành Nam, trong phạm vi của đề tài, chúng tôi khái quát lạimột số nét chính về tiểu sử con người của nhà văn Đoàn Giỏi như sau:

Tác giả Đoàn Giỏi tên đầy đủ là Đoàn Văn Giỏi sinh ngày 17/05/1925quê quán tại xã Tân Hiệp, huyện Châu Thành, tỉnh Mỹ Tho (ngày nay là thịtrấn Tân Hiệp, huyện Châu Thành, tỉnh Tiền Giang) Bạn đọc các thế hệ biếtđến nhà văn Đoàn Giỏi còn qua các bút danh khác của ông xuất hiện nhiềutrên các tạp chí Văn nghệ như Nguyễn Hoài, Huyền Tư, Nhất Thanh, NguyễnPhú Lễ…

Nhà văn Đoàn Giỏi được sinh ra và lớn lên trong một gia đình địa chủgiàu có và có truyền thống cách mạng Trước khi cách mạng tháng 8 thànhcông, cha ông là một địa chủ nổi tiếng về giàu có (cha ông có hàng trăm mẫuruộng phì nhiêu màu mỡ trải dọc bờ sông Tiền, nhiều ngôi nhà khang trang).Những ngày đầu Cách mạng tháng Tám, cha Đoàn Giỏi đã cống hiến toàn bộtài sản cho Cách mạng Những tòa nhà trước kia của gia đình ông đã trở thànhtrụ sở Uỷ ban nhân dân huyện Châu Thành

Tác giả Đoàn Giỏi đã từng học ở trung học Mỹ Tho, Cao đẳng mĩ thuậtGia Định Đây là một trong những nhân tố tạo nên chất hội họa trong các sángtác văn học của ông Tài năng văn học của Đoàn Giỏi sớm nảy nở và được

khẳng định bằng truyện ngắn đầu tay “Nhớ cố hương” (1943) Tác phẩm đã

được nhà văn Hồ Biểu Chánh đánh giá cao về chất lượng và chọn đăng trên

Nam kỳ tuần báo

Trong kháng chiến chống Pháp, Đoàn Giỏi chuyển sang ngành an ninhcông tác Trong thời gian này ông giữ nhiều vị trí quan trọng phục vụ kháng

chiến như: công tác thông tin, văn nghệ; Phó trưởng Ty thông tin Rạch Giá(1949) Từ năm 1949 đến năm 1954, Đoàn Giỏi chuyển sang công tác tại Chihội Văn nghệ Nam Bộ, cộng tác viết bài cho tạp chí Lá Lúa và tạp chí Vănnghệ Miền Nam Năm 1954, Đoàn Giỏi tập kết ra Bắc, tiếp tục sáng tác Năm

1955, Đoàn Giỏi chuyển sang sáng tác và biên tập sách báo Ông công tác tạiĐài tiếng nói Việt Nam, Hội Văn nghệ Việt Nam Ông là Ủy viên Ban chấphành Hội nhà văn Việt Nam các khóa I, II, III

Do bạo bệnh gan, nhà văn Đoàn Giỏi để lại bao trăn trở khi đề cương

cuốn tiểu thuyết “Núi cả cây ngàn” – một tác phẩm mới chưa hoàn thành.

Ông trút hơi thở cuối cùng vào ngày 2/4/1989 tại Thành phố Hồ Chí Minh.Những cống hiến của ông cho sự nghiệp cách mạng và nền văn học nước ta

đã để lại dấu ấn sâu sắc trong lòng người dân Ngày 7/4/2000, Ủy ban nhândân Thành phố Hồ Chí Minh đã ra quyết định lấy tên Đoàn Giỏi đặt cho mộtcon phố thuộc quận Tân Phú Tại Tiền Giang quê hương thân yêu của ông,hiện cũng có một ngôi trường trung học mang tên Đoàn Giỏi

Tác giả Đoàn Giỏi là người có tài năng văn học, ông thành công ởnhiều thể loại văn học khác nhau như truyện ngắn, truyện dài, truyện kí, kí,kịch thơ và sáng tác thơ… Một số tác phẩm tiêu biểu như: truyện dài: Đường

về gia hương (1948), Cá bống mú (1956), Đất rừng phương Nam (1957),

Truyện ký: Ngọn tầm vông (1956), Trần Văn Ơn (1955), Sông nước Cà Mau

(1955); Ký: Khí hùng đất nước (1948), Những dòng chữ máu Nam Kỳ

1976 (1975), Trong cuộc khởi nghĩa Nam Kỳ (1947), Chiến sĩ Tháp Mười (1949); Thơ: Bến nước mười hai , Giữ vững niềm tin (1954)… [39].

1.2.2 Hành trình sáng tạo nghệ thuật và những đóng góp của nhà văn Đoàn Giỏi cho văn học thiếu nhi Việt Nam hiện đại

Nhà văn Đoàn Giỏi có một hành trình sáng tạo nghệ thuật bền bỉ,không ngừng nghỉ Ông thành công ở nhiều thể loại như thơ, kịch, tùy bút,

truyện ngắn, tiểu thuyết, truyện phim, truyện kí, kịch, thơ, ký sự lịch sử,…Trong các trang văn, ý thơ của ông luôn chân thực, chan chứa cảm xúc, phậpphồng sự sống của miền đất Nam Bộ yêu dấu Những trang văn của ông luônchở nặng tình đời, tình người, độc đáo, sáng tạo và mang dấu ấn phong cáchnghệ thuật Miền đất Nam Bộ với thiên nhiên rất mực tốt tươi, con người hiềnhòa cứ hiện lên thật gần gũi, thân thương và tươi rói trong sáng tác của ông

Nhà thơ Chế Lan Viên từng viết: “Văn của Đoàn Giỏi luôn ngồn ngộn nguồn tư liệu và vốn sống mà tác giả chắt lọc Là một nhà văn chịu khó tìm tòi nghiên cứu mọi chuyện một cách ngọn ngành nên trang viết của ông thường rất góc cạnh, gồ ghề nhưng cũng đậm đặc chân tình như quê hương ông, miền đất hoang sơ và hào phóng miền Tây Nam Bộ Đoàn Giỏi là một trong những người đầu tiên truyền bá ngôn ngữ Nam Bộ hiện đại qua những tác phẩm của mình” [43].

Những đóng góp trong hành trình sáng tác của ông lưu dấu trong tâmtưởng của bạn đọc Nhà thơ Hữu Thỉnh từng bồi hồi, xúc động khi nhớ đếnnhà văn Đoàn Giỏi trong bài phát biểu khai mạc Lễ kỷ niệm 90 năm ngày sinh

nhà văn Đoàn Giỏi Ông viết: “Người ta nói rằng những nhà văn thực sự tài năng là những nhà văn có khả năng bước qua đề tài, thể loại và đơn đặt hàng Đoàn Giỏi chính là một nhà văn như thế “Đất rừng phương Nam” làm thay đổi một nhận thức vốn là định kiến trong giới, rằng một tác phẩm viết theo đơn đặt hàng thì bị gò bó, trói buộc cả đề tài và cảm xúc Nhưng tác phẩm này lại vượt qua những ràng buộc đó, Đoàn Giỏi hoàn toàn tự do với đơn đặt hàng và trở thành một trong những tên tuổi viết cho thiếu nhi hay nhất Việt Nam” [45].

Trong“Đoàn Giỏi - Nhà văn thân thiết của thanh thiếu niên học sinh” , tác giả Đào Khương viết: “Khi Đất rừng phương Nam được in ra, điều bất ngờ là anh nhận được nhiều thư của các em ở nhiều vùng khác nhau

trên miền Bắc Các em hỏi thêm tác giả rất nhiều về săn cá sấu, về sân chim,

…” [11].

Đoàn Giỏi là một trong những nhà văn thu hút được nhiều sự đam mê,ham đọc của độc giả bởi sáng tác của ông hướng tới nhiều lứa tuổi khác nhau.Tác giả có nhiều tác phẩm viết dành cho thiếu nhi, ở tác phẩm nào tác giảcũng chiếm được những tình cảm sâu đậm của các cháu thiếu niên nhi đồngbởi lối viết hồn nhiên, chân thật, giản dị, dễ hiểu, cảm xúc dâng trào tự nhiên

Tác giả Hữu Thỉnh đã từng ca ngợi: “Đất rừng phương Nam là một tác phẩm viết cho thiếu nhi mà lại làm say lòng cả người lớn, và Đoàn Giỏi là một trong những nhà văn để lại ấn tượng sâu sắc nhất trong lòng các thế hệ bạn đọc ở nước ta” [41].

Tác giả Trần Hoàng Hoàng trong bài: “Nhà văn phải biết đánh thức trí tưởng tượng của độc giả thiếu nhi” đã đánh giá: “Đất rừng phương Nam trở thành một thế giới mang tính huyền thoại, phiêu lưu để bạn đọc nhí thỏa sức khám phá trong sự tưởng tượng Và tất nhiên, không thể quên, Đoàn Giỏi cũng như bất cứ nhà văn chuyên viết cho thiếu nhi thành công nào khác cũng phải thực sự hiểu thấu suy nghĩ, tâm hồn của con trẻ mới có thể diễn đạt những hành động, lời nói đồng cảm với độc giả nhỏ tuổi” [40].

Nhà văn Phan Hồn Nhiên chia sẻ: “Thật sự bất ngờ trước vốn kiến thức phong phú của nhà văn Đoàn Giỏi cũng như giá trị to lớn từ những trang văn mang lại Nhiều tác phẩm của nhà văn Đoàn Giỏi không chỉ dành cho thiếu nhi mà cho mọi độc giả” [41].

Khi nói về sự trường tồn của tác phẩm Đất rừng phương Nam trong

lòng bạn đọc nhí, nhà thơ Cao Xuân Sơn ví von: “Đoàn Giỏi như một mầm

đước trong dòng văn học thiếu nhi” [44] Điều đó có nghĩa Đất rừng phương

nam chiếm trọn tình cảm của nhiều thế hệ bạn đọc thiếu nhi Việt Nam suốt

quá trình từ năm 1957 đến nay

Tóm lại, nhà văn Đoàn Giỏi được xem là một trong những cây bút viếtcho thiếu nhi hay, sống mãi trong lòng bạn đọc bởi những trang văn của ônggần gũi, chân thật, gieo vào lòng bao thế hệ tuổi thơ những điều tốt đẹp,những rung động, say mê với cảnh sắc thiên nhiên và số phận con người.Đoàn Giỏi cũng như những nhà văn Tô Hoài, Võ Quảng, Phạm Hổ… góp mộtphần không nhỏ cùng tạo nên một kho tàng văn học thiếu nhi đặc sắc chonước nhà

1.3 Tiểu thuyết “Đất rừng phương Nam” và những thành công của nhà

văn Đoàn Giỏi

1.3.1 Hoàn cảnh sáng tác

Dựa trên nghiên cứu của tác giả Lê Hồng Thiện thì năm 1957, khi đấtnước ta bị chia cắt thành hai miền Nam Bắc, nhà xuất bản Kim Đồng muốn cómột tác phẩm giới thiệu về đất nước, con người miền Nam tươi xinh để bạnđọc có thể hiểu, yêu và tự hào về xứ sở này Ban giám đốc nhà xuất bản KimĐồng nhận thấy nhà văn Đoàn Giỏi là người có kiến thức sâu rộng, am hiểu,gắn bó và tha thiết yêu quê hương Nam Bộ Vì thế Ban giám đốc nhà xuất bảnKim Đồng đã cử nhà văn Trần Thanh Địch đến gặp nhà văn Đoàn Giỏi ở HàNội để “đặt hàng” Sau khi nghe yêu cầu, nhà văn Đoàn Giỏi đã vui vẻ nhậnlời hợp tác ngay cùng lời hứa sẽ hoàn thành tác phẩm sau một tháng

Sau một tháng như lời hẹn, nhà văn Trần Thanh Địch đến tìm, nhà vănĐoàn Giỏi mới giật mình và nhớ ra nhiệm vụ, hiện tại lại chưa viết được chữnào Nhà văn Đoàn Giỏi đã xin lỗi và xin thêm ít ngày nữa Tiễn bạn xong,nhà văn liền đóng cửa phòng và viết Chỉ trong một buổi sáng, nhà văn đã xâydựng xong ý tưởng, bố cục và nhân vật Từ hôm đó, nhà văn Đoàn Giỏi ngàyđêm miệt mài viết Kết quả, ông đã viết nốt những dòng cuối của tiểu thuyếttrong buổi hẹn gặp “trả hàng” cho nhà văn Trần Thanh Địch Tuy nhiên, ngòibút đã hạ xuống, công trình sáng tác nghệ thuật ngôn từ đã hoàn thành cũng làlúc nhà văn Đoàn Giỏi kiệt sức và lăn ra sàn nhà Nhà văn Trần Thanh Địch

đã gọi xích lô đưa bạn vào viện cấp cứu Sau 2 tuần sức khỏe bình phục, ĐoànGiỏi được xuất viện cũng là lúc đứa con tinh thần của ông được công bố Độc

giả đón nhận tác phẩm “Đất rừng phương Nam” vô cùng nồng nhiệt [29].

1.3.2 Những thành công của nhà văn Đoàn Giỏi trong Đất rừng

phương Nam

Đất rừng phương Nam tuy ra đời trong hoàn cảnh “đặt hàng” nhưng

“chất lượng” lại đi sâu và sống mãi trong lòng người đọc mọi lứa tuổi Thành

công của nhà văn Đoàn Giỏi trong Đất rừng phương Nam được thể hiện ở cả

giá trị nội dung và giá trị nghệ thuật

Về giá trị nội dung, Đất rừng phương Nam đã tái hiện sinh động về

con người Nam Bộ nhân hậu, hào sảng, phóng khoáng, lắm nghĩa nhiều tìnhvới những nét đẹp văn hóa độc đáo, lòng yêu quê hương đất nước, tự hào dântộc, một lòng đi theo cách mạng để chiến đấu chống kẻ thù xâm lược Thiên

nhiên trong Đất rừng phương Nam với những sắc thái tươi tắn, thơ mộng,

hiền hòa nhưng không kém phần hùng vĩ, hoang sơ, hiểm trở một cách chânthực như trong cuộc sống khiến cho người đọc như được tận mắt chứng kiến

sự thay đổi của thiên nhiên, đắm chìm và có những trải nghiệm vô cùng thú vịtại vùng đất Nam Bộ này

Về giá trị nghệ thuật, tác giả rất tài tình trong việc xây dựng hệ thốngnhân vật, bút pháp miêu tả thiên nhiên, thể hiện không gian, thời gian nghệthuật linh hoạt, kết cấu diễn biến mạch truyện lôi cuốn, hấp dẫn

Sự thành công của nhà văn Đoàn Giỏi trong Đất rừng phương Nam

được khẳng định qua sức sống lâu bền vượt thời gian của tác phẩm Điều nàycũng được minh chứng qua những đánh giá, nhận xét của các nhà nghiên cứuvăn học, nhà văn lớn

Nhà văn Ma Văn Kháng trong “Lời tưởng niệm” nhận xét: “Đọc Đất rừng phương Nam, tình yêu đất nước của chúng ta, một lần nữa giàu có

thêm, vì trong văn ông, tình yêu đất nước bắt nguồn và liên hệ bền chặt với sự độc đáo của nền văn hóa lâu đời của dân tộc” [10].

Tác giả Thụy Anh cũng chia sẻ cảm xúc:

“Những trang viết suốt đời đi vẫn nhớ Như áng mây ngũ sắc ngủ trong đầu”

Tác giả Lưu Hồng Sơn cho rằng Đoàn Giỏi là người giữ gìn huyền

thoại trong mảng văn học viết về đề tài phương Nam trong bài viết “Đoàn Giỏi - người lưu giữ huyền thoại phương Nam”

Nhà văn Ngô Văn Phú chia sẻ xúc cảm khi tiếp cận tác phẩm: “Đọc xong Đất rừng phương Nam của Đoàn Giỏi, ta cảm thấy với người viết đó là mảnh đất quê hương ruột rà đầy yêu thương tự hào, còn với ta, người đọc, thì đó là miền đất hứa” [4].

Nguyễn Thị Thanh Xuân bày tỏ quan điểm về sự thành công của nhàvăn Đoàn Giỏi trong việc miêu tả quê hương Nam Bộ hay đến mức bạn đọc

như nhận thấy đó là quê hương của mình Chị viết: “Có mảnh đất sinh ra những nhà văn, và ngược lại, có nhà văn từ trang viết đã biến miền quê riêng của mình thành miền quê chung thân thuộc trong tâm tưởng bao người Với Đoàn Giỏi, tôi nghĩ rằng ông đã đón nhận được cái hạnh phúc đó Ông đã đem đến cho bạn đọc cả nước những hiểu biết và tình cảm về một vùng đất

mà trước đó xa ngái, hoang sơ trong hình dung của mọi người Ông đã xây dựng những nhân vật lòng đầy nghĩa khí mà tinh tế và giàu chất văn hóa…”

[35]

Bàn về thành công trong việc xây dựng hệ thống nhân vật và kết cấu

của tiểu thuyết Đất rừng phương Nam, tác giả Văn Hồng trong “Hiệp sĩ Đất

rừng phương Nam” tiếp tục nêu ý kiến rằng: “Trong Đất rừng phương Nam, nhân vật có nhiều tầng lớp, nhiều ngành nghề như một xã hội thu nhỏ, hoạt động suốt hai triền sông (sông Tiền và sông Hậu) vào rừng U Minh, xuống tận mũi Cà Mau Đất rừng phương Nam có kết cấu chương hồi kiểu truyền

thống, không gian, thời gian rạch ròi, nhân vật thiện ác, trắng đen tách bạch

và bộc lộ qua hành động, hình dáng, ngôn ngữ Một văn cách dễ đọc, dễ hiểu, hợp với đại chúng trẻ em Mặc cho cả thế kỷ nay, văn chương thế giới không ngừng tìm tòi những cách viết mới: trộn lẫn không gian và thời gian, ý thức, tiềm thức và vô thức…, văn cách truyện kể với những biến tấu khác nhau vẫn không hề mất sức sống Biến tấu của Đoàn Giỏi mang tính hiện đại Đó là cách tiếp cận thời gian tâm lí, cách trộn lẫn các thi pháp sử thi, phản gián, khám phá Nếu theo truyền thống thì truyện phải kể từ Mỹ Tho, quê An hay ít

ra cũng phải từ ngày tản cư, chạy giặc Nhưng tác giả đã mở đầu bằng lần lưu lạc thứ ba, sau khi An lạc cha mẹ và đoàn thuyền quân lương Một ngón chơi theo quy luật:

“Khi ta ở, đất chỉ là đất ở Khi ta đi, đất đã hóa tâm hồn”

(Chế Lan Viên) [4].

Nếu như nhà thơ Nguyễn Bùi Vợi khẳng định Đất rừng phương Nam

là một cuốn tiểu thuyết “Viết nhanh nhất mà có lẽ là hay nhất của nhà văn Đoàn Giỏi” thì nhà văn Anh Đức đánh giá Đoàn Giỏi là “Nhà văn ưu tú của Nam Bộ” và “Với một đời văn trên bốn mươi năm, anh đã kịp để lại cho đời những dòng đẹp đẽ đậm sắc thái và đầy sinh thú về quê hương, đất nước, con người ở vùng đất Nam Bộ thân yêu của Tổ quốc ta” Và nhà văn Tô Hoài viết:

“Đất rừng phương Nam của Đoàn Giỏi đã khơi gợi ra bao nhiêu quang cảnh

và con người khắp đất nước đáng yêu” [4].

Tác giả Đỗ Quang Hạnh viết: “Phải thành thật nói rằng, Đất rừng phương Nam (1957) đã lôi cuốn chúng tôi về một miền đất xa lắc, xa lơ đầy

bí ẩn và vô cùng hấp dẫn Gần như không có cuốn sách nào của các nhà văn Việt Nam viết cho thiếu nhi có khả năng đáng yêu đến thế!” [4, tr.10].

Như vậy, sự thành công của tác giả Đoàn Giỏi trong tiểu thuyết Đất

rừng phương Nam ở rất nhiều bình diện khác nhau, nổi bật hơn cả là ở việc

xây dựng hệ thống nhân vật, kết cấu truyện và không thời gian nghệ thuật; táihiện bức tranh con người và thiên nhiên Nam Bộ gần gũi, chân thực Sự thànhcông được minh chứng bằng những lưu dấu và sức sống của tác phẩm tronglòng bạn đọc.

xem là tác phẩm thành công nhất của ông khi viết về phương Nam PhươngNam qua những trang văn của tác giả thật tự nhiên, sinh động với vẻ đẹp đẹpthơ mộng chứa đựng biết bao nhiêu điều kì diệu Một phương Nam xa xôinhưng qua tác phẩm khiến cho người đọc cảm thấy thật gần và như hòa vàocùng thiên nhiên cùng với những con người nghĩa tình sâu sắc Tác phẩm đã

để ấn tượng cho các bạn đọc, tác giả đã có nhiều thành công lớn trong sángtác cho thiếu nhi

Chương 2

CÁI NHÌN NHÂN VĂN VỀ CON NGƯỜI VÀ THIÊN NHIÊN NAM BỘ

TRONG TIỂU THUYẾT “ĐẤT RỪNG PHƯƠNG NAM”

CỦA NHÀ VĂN ĐOÀN GIỎI

2.1 “Đất rừng phương Nam” - Bài ca về tình đất, tình người Nam Bộ

2.1.1 Văn hóa và cuộc sống đậm nghĩa tình của người dân Nam Bộ

Một trong những nét đẹp tạo nên văn hóa người Nam Bộ không thểkhông kể đến nét văn hóa ẩm thực bởi thiên nhiên trù phú đã ưu đãi cho conngười nơi đây biết bao nhiêu là sản vật, vốn sẵn nguồn sản vật trên rừng, dướinước nên người dân đã có những cách chế biến vừa dân dã vừa cầu kì, tinh tế

Các món ăn thường ngày của họ được chế biến từ những nguồn thức ăn cótrong tự nhiên nên món ăn của họ rất phong phú và đa dạng Các món ăn quenthuộc nơi đây thường là thịt nai xào cải rổ, thịt bò xào lá cách, tôm càng xanhnướng rơm, các món đặc sản về rắn, thịt kì đà, chim câu băm hành… Món ăn

và cách ăn với họ cũng được đẩy thành những quan niệm Với họ, lao độngcật lực nhưng ăn không phải để sinh tồn mà là sự thưởng thức những món ăn,thưởng thức món quà quý giá từ thiên nhiên, thưởng thức những tài nghệ nấu

ăn của người nấu Nguyên liệu đơn giản nhưng người Nam Bộ như một nghệ

sĩ sành ăn, họ chỉ thích ăn những món ăn được chế biến theo cách của họ

Sử dụng dừa trong chế biến món ăn: Quả dừa tưởng chừng như là mộtloại trái cây dùng để uống nước, làm mứt, làm kẹo nhưng nơi đây lại kếthợp chế biến dừa thành những món ăn khác nhau bởi đặc trưng đất đai Nam

Bộ chủ yếu là những vườn dừa trải dài tít tắp tận chân trời Với tính chất ngọtthanh của nước dừa, béo ngậy của nước cốt dừa mà người dân nơi đây đã tạonên những món ăn vô cùng phong phú và hấp dẫn mang đậm hương vị đặctrưng vùng Nam Bộ Trong số món ăn kết hợp với dừa phải kể đến món thịtheo quay kho nước dừa và cả món du nhập từ Ấn Độ như cà ri thì họ cũng tạo

nên chất lượng tuyệt vời: “Hàng chục món ăn mặn ngọt được pha chế với chất béo của loại trái quý này không những tăng thêm hương vị mà còn cung cấp cho cơ thể con người nguồn dinh dưỡng quan trọng Với nước cốt dừa, người nội trợ Nam Bộ đã làm tăng hẳn chất lượng của bát càri (vốn là món

ăn du nhập từ Ấn Độ) hay của chén chè đậu Có thể nói Nam Bộ là nơi đã

“sáng chế” ra món cà ri nước cốt dừa và món thịt heo quay kho nước dừa”

[5, tr 53]

Món ăn đậm đà gia vị: Nấu món ăn là nghệ thuật kết hợp với các loạigia vị cũng là đặc điểm của người dân vùng Cà Mau Họ tận dụng nhữngnguyên liệu có sẵn từ tự nhiên kết hợp tinh tế với các loại gia vị khác để tạonên những món ăn cầu kì nhưng không kém phần hấp dẫn, mang hương vị

đặc trưng của vùng miền sông nước Ví dụ như khi ăn tôm càng xanh nướngthan, dì Tư Béo chuẩn bị khá công phu các loại gia vị như muối ớt, chanh, tỏi,

rau răm: “Tôi quạt than hơ lại mấy con tôm càng nướng sẵn, to cỡ cổ tay người lớn mà dì Tư Béo còn cất trong chạn Trong khi đó, anh Sáu tuyên truyền cầm đèn ra sau quán ngắt mấy ngọn rau răm, còn ông Huỳnh Tấn thì giành với dì Tư để tự ông ta giã bát muối ớt cho vui” [5, tr.29] Tôm chín,“Dì

Tư Béo vừa cười múm mím vừa cắt chanh ra vắt rưới lên mấy con tôm càng bóc vỏ” [5, tr 32].

Giống như dừa, người Nam Bộ còn có đặc sản là rắn Nhắc đến rắnchắc hẳn ai cũng phải rùng mình vì sự hung hãn và nọc độc của chúng có thểgây chết người nhưng người dân nơi đây họ dùng rắn để chế biến món ăntrong các bữa ăn hằng ngày, thịt rắn được chế biến thành nhiều món ăn khácnhau với cách chế biến món rắn cũng phong phú và đa dạng, đầy đủ các loại

gia vị:“Rắn hổ đất nấu cháo đậu xanh nước cốt dừa thì biết nhá! Già bảy mươi tuổi ăn món ấy thấy trẻ tráng ra như con trai mười bảy Sơ sài thì rắn nước, rắn bông súng ướp xì dầu, cặp gắp nguyên cả con mà nướng, bẻ từng khúc cầm tay xé ra chấm muối ớt nhậu Thịt ngọt không gì bằng Cầu kì thì rắn hổ đất, mèo mun chưng thuốc bắc, gọi là “long hổ hội” Thường thường thì băm xào sả ớt hoặc nấu cà ri nước dừa Khối cách ăn Nhưng gì thì gì, cũng không bằng nấu cháo Món phổ thông nhất mà “Vừa bổ lại vừa mát!”

[5, tr.45] Hoặc để nấu được món rắn ưng ý thì họ rất kì công trong cách chếbiến, họ chế biến theo một trình tự để tạo ra một món ăn ngon nhất có thể.Mặc dù họ lam lũ, vất vả, khó khăn trong cuộc sống nhưng với họ mà nói, ăn

ngon chính là tận hưởng cuộc sống: “Này nhé, làm da xong, chặt khúc thả vào nồi cháo luộc lấy nước ngọt Rồi mình gắp ra chứ Mình xé thịt ra, băm nhỏ ướp hành tỏi, hạt tiêu, nước mắm Rồi mình bắc chảo mỡ cho sôi lên, thả tỏi vào Ấy, bấy giờ mình mới xào hắn ta! Xong, mình mới múc cháo ra bát,

rồi mình xúc hắn ra, mình cho vào cháo khoắng khoắng mấy cái…Rồi mình rắc lên một ít hạt tiêu…” [5, tr.46]

Cách nấu cầu kì tinh tế, cách thưởng thức cũng đặc biệt, họ thườngnhâm nhi thưởng thức các món ăn cùng rượu Cách rót rượu, uống rượu, nóichuyện đùa cũng có những nét riêng đặc trưng cho lối sống, văn hóa vùngNam Bộ Trên bàn nhậu, họ thoải mái trong giao tiếp, họ vui vẻ kể cho nhaunghe về những công ăn việc làm ăn, những vấn đề gặp phải, tình hình cách

mạng trong vùng : “Lão Ba Ngù đứng dậy, tay phải ngửa ra, tay trái cầm chai rượu mở nút lá chuối cắn vào mỏm, đặt chai rượu nằm xuôi trên lòng bàn tay phải, từ từ xoay bàn tay úp xuống rót rượu ra cốc, khi cốc vừa đầy, lão nhẹ nhàng uốn ngửa bàn tay đưa cổ chai rượu xốc nghiêng lên Dòng rượu nhỏ và thanh như bị sợi chỉ cắt đứt khỏi miệng chai, tụt xuống mặt cốc đầy, làm sủi bồng mấy cái tăm nhỏ chạy vòng quanh Lão rót luôn bốn cốc, đều tăm tắp như vậy, không hề nhểu ra bàn một giọt rượu nào” [5, tr.32]

Nét văn hóa trong Đất rừng phương Nam còn được thể hiện ở lối

sống, mối quan hệ mật thiết, cách cư xử giữa con người với con người đậmchất nhân văn Có thể nói, số lượng nhân vật như vậy là ít so với dung lượng

một tiểu thuyết cỡ lớn như Đất rừng phương Nam Tuy nhiên, những nhân

vật trong tác phẩm hiện lên đều mang những nét chung của người Nam Bộ

Họ giản đơn, chân chất, thật thà Họ đối xử với nhau thân thiết, gắn bó, tìnhcảm tuy có mộc mạc nhưng họ quý mến và yêu thương nhau, sẵn sàng giúp

đỡ cho nhau Mặc dù chẳng phải anh em ruột rà nhưng những con người nơiđây họ đối đãi với nhau bằng những cái tâm, cái tình Họ thương xót, đồngcảm với những người cùng số phận Những con người nhỏ bé nhưng tấm lòngthì quá đỗi cao cả Họ là những con người lam lũ, vất vả, thiếu cái ăn, cái mặcnhưng họ sẵn sàng giúp đỡ cho nhau mà không hề suy nghĩ Ví dụ như cậu bé

An không may mắn bị lạc gia đình, nhờ xóm nghèo tình nghĩa và lòng thương

người của vùng chợ thì cậu mới có miếng ăn để sống sót và chính những tìnhcảm nồng hậu ấy đã giúp cậu thoát khỏi cảnh đói khổ, lang thang.

Nét văn hóa được thể hiện ở lòng yêu quê hương, tinh thần đấu tranh

diệt giặc và lũ bán nước Những nhân vật hiện lên trong Đất rừng phương

Nam tuy thô sơ da thịt, tuy không phải tri thức nhưng chẳng mấy ai nhỏ bé.

Thường ngày, họ là những người một nắng hai sương vất vả làm ăn, chăm locuộc sống nhưng mỗi khi có quân giặc đến giày xéo quê hương thì chính họ làngười đứng lên chống giặc trước tiên Họ Những đứa bé vô tư hồn nhiên như

An và Cò nhưng khi giặc đến giày xéo quê hương thì tình cảm với quê hươngđất nước trong họ bừng thức, họ đoàn kết tạo thành một làn sóng lớn để đấutranh, tiêu diệt những lũ bán nước và cướp nước

Con người Nam Bộ từ đời sống vào trong văn chương nói chung, trong

Đất rừng phương Nam nói riêng không khác xa nhau là mấy Qua Đất rừng phương Nam, người đọc như gặp lại những con người có phẩm chất tốt đẹp

của miền Nam, họ chất phác, thật thà, rạch ròi trong ứng xử, thân thiện với tất

cả mọi người

Từ những trang văn Đất rừng phương Nam người đọc cảm nhận được

con người nơi đây có thái độ thân thiện với thiên nhiên, sống hài hòa với tựnhiên Cuộc sống của họ hài hòa và yêu thương gắn bó máu thịt với cảnhquan nơi mình sinh sống Với họ, thiên nhiên trở thành người bạn thủy chung,nghĩa tình, họ gắn bó thân thiết với những dòng sông, khu rừng; gắn bó vớitừng nhánh cây ngọn cỏ của quê hương Người dân và thiên nhiên cùng nhauchia sẻ mọi khó khăn, vất vả, mọi vui sướng, khổ đau trong cuộc đời, họnghĩa tình, hòa thuận, chan hòa và biết ơn thiên nhiên Ngay cả khi khai thácthiên nhiên, họ cũng lựa cách làm sao để không ảnh hưởng đến nó Họ lấymật bằng cách nhẹ nhàng xua bầy ông đi chỗ khác chứ không đốt hay giết

chúng: “Tía nuôi tôi cầm cọng sậy có gắn miếng thuốc bốc khói đưa lên kê

vào gần tổ ong Bầy ong hoảng hốt nối nhau bay mất không còn một con”

đạn của kẻ thù Thế nên những trang viết trong Đất rừng phương Nam của

Đoàn Giỏi luôn trĩu nặng tình cảm ưu ái dành cho thiên nhiên

Người Nam Bộ luôn vui vẻ, thân thiện, hào phóng, mến khách, họ luônchung sức, đồng lòng, đoàn kết, kề vai sát cánh với nhau vượt qua mọi khókhăn trong cuộc sống, trong công cuộc chiến thắng thiên nhiên hung dữ hàkhắc Đó chính là một truyền thống tốt đẹp, là sức mạnh tinh thần đã tạo dựngmột Nam Bộ giàu có và xinh đẹp Mặc dù mới gặp nhau do cùng cơ duyênnghề nghiệp đi săn cá sấu nhưng họ đã đối xử rất hòa nhã, thân tình với nhau

như những người anh em lâu ngày gặp lại “Chẳng mấy chốc mà họ đã uống cạn hai lít rượu, thứ ngon nhất mà ông chủ quán bảo chỉ để dành riêng cho khách quen sành sỏi Rượu vào thì lời ra Họ nói đủ thứ chuyện về sông nước

và trong câu chuyện đã bắt đầu xưng hô anh anh chú chú cởi mở, thân mật Dường như ba ông khách rượu ấy và tía nuôi tôi là những người bạn cũ, xa nhau lâu ngày giờ mới tình cờ gặp lại vậy” [5, tr.211].

Những người con miền đất Nam Bộ hiện lên trong trang văn của tác giảĐoàn Giỏi nhỏ bé mà yêu thương đùm bọc nhau, họ không ganh đua mà thậtthà, chất phác, mộc mạc trong từng lời nói và hành động Họ dễ dàng tintưởng nhau, chỉ cho nhau cách làm ăn mà không ngần ngại hay có ý ganh đua,giữ nghề cho mình, đó là cách sống nghĩa tình sâu sắc Họ hay “uống máu ănthề” kết nghĩa huynh đệ đồng sinh cộng tử

Con người bộc trực thẳng thắn, nghĩ sao nói vậy, không giữ kẽ, úp mở,vòng vo, họ có tác phong rõ ràng, dứt khoát tạo nên nguyên tắc giao tiếp trong

Đất rừng phương Nam Họ luôn lấy cái tình, cái nghĩa làm gốc để ứng xử và

giải quyết mọi việc, sống vì người khác, luôn làm cho người khác vui, hàilòng nên họ sẵn sàng nhận phần thiệt về mình một cách tự nguyện mà không

có chút hờn trách nào Điều đó tạo nên sợi dây vô hình gắn kết những conngười nơi đây

Yêu thương và luôn cưu mang người khác, đùm bọc những cảnh đờibất hạnh là đặc điểm nổi bật của những người dân ở mọi lứa tuổi, nghề nghiệp

trong Đất rừng phương Nam Nhờ có sự tử tế và yêu thương này mà cậu bé

An mới có thể sống một cuộc sống vui vẻ khi bị lạc gia đình Dì Tư Béo làngười chăm chỉ, tham công tiếc việc, chắt chiu nhặt nhạn từng đồng, không đểrơi vãi một xu nhưng cũng sẵn lòng yêu thương và cưu mang An Từ khi được

ở và làm việc với dì Tư, An tuy có vất vả, luôn chân tay những công việc vặt

ở quán ăn nhưng cũng được cơm no áo ấm, được sống trong một mái nhà tử

tế chứ không khổ cực và bơ vơ như những ngày tháng ở chợ Ngoài ra, tía mánuôi, thằng Cò, các cán bộ lúc nào cũng yêu thương, đùm bọc, che chở vàgiúp đỡ cho An vượt qua những khó khăn Đồng thời, họ dẫn bước cho Anđến với con đường cách mạng - con đường đúng đắn và tươi sáng

2.1.2 Tình yêu quê hương đất nước và khí chất anh hùng bảo vệ bờ cõi

Tình yêu quê hương đất nước và khí chất anh hùng bảo vệ bờ cõi đượchình thành, tạo dựng và phát triền từ tình cảm tự nhiên và là sản phẩm củalịch sử, được hun đúc từ những trang sử hào hùng nhưng đầy đau thương củadân tộc Tinh thần yêu nước đó không chỉ dừng lại ở những quan niệm, tưtưởng, yếu tố tinh thân, tình cảm thuần túy, mà còn biểu hiện ở những hànhđộng thiết thực của cá nhân và cộng đồng của những con dân được sinh ra vàlớn lên trên dải đất hình chữ S Tinh thần yêu nước Việt Nam là sự thống nhấtgiữa tình cảm và lý trí, suy nghĩ và hành động, trở thành đạo lý sống của cá

nhân và cộng đồng Đó là một sự thống nhất chặt chẽ của ý thức bảo vệ chủquyền non sông gấm vóc, tinh thần độc lập dân tộc, ý chí tự chủ, tự lực tựcường, lòng tự hào tự tôn dân tộc, không chịu khuất phục trước kẻ thù, khôngchịu mất nước, không chịu làm nô lệ, quyết tâm bảo vệ bản sắc văn hóa dântộc Tinh thần yêu nước là sợi chỉ đỏ xuyên suốt chiều dài lịch sử dân tộc, trởthành chuẩn mực cao nhất trong bậc thang giá trị truyền thống của dân tộcViệt Nam và là sức mạnh tiềm ẩn, không bao giờ cạn trong lòng nhân dânViệt Nam

Yêu quê hương đất nước, sẵn sàng hi sinh xương máu để bảo vệ vùngđất Nam Bộ là đặc trưng lớn nhất của con người Nam Bộ Họ mang trongmình dòng máu và tinh thần yêu nước chung của người dân đất Việt nhưng họlại rất riêng trong hành động và cách đánh giặc Vùng đất Nam Bộ chống giặc

được nhà văn Đoàn Giỏi tái hiện trong tác phẩm Đất rừng phương Nam vào

thời điểm dữ dội nhất khi quân xâm lược đã tiến tới giày xéo lên quê hương

Từ con nít đến người già đều căm thù giặc, rất khó chấp nhận việc luồn cúi,làm tay sai cho giặc Họ tẩy chay, thanh lọc những kẻ phản động bằng mọicách, họ đấu tranh với giặc giành lại quyền làm chủ vùng đất của mình, tinhthần ấy được thể hiện qua nhiều nhân vật khác nhau

Tiêu biểu cho hình ảnh người dân Nam Bộ đấu tranh với bọn thống trị,

đó là các nhận vật chú Võ Tòng, ông Hai, lão Ba Ngù, cậu bé An… Conđường theo cách mạng của người dân miền đất Nam Bộ đều giống nhau Họmang trong mình dòng máu đỏ, nước da vàng, họ có những cảnh đời chịunhiều bất công ngang trái, họ không chịu chấp nhận đứng nhìn đồng bào mình

bị chà đạp, hành hạ ngay chính trên mảnh đất quê hương, họ đứng lên đấutranh để giánh lại quyền sống, quyền tự do, quyền làm chủ đất nước của mình

để từ đó họ giác ngộ cách mạng, chiến đấu chống giặc quên bản thân mình

Trước hết là anh Hai, anh là một người hiền lành, chịu khó làm ăn,mong muốn có một gia đình hạnh phúc, nhưng trái với mong muốn dó của

anh, gia đình anh bị tên Khá dâm tặc tìm mọi cách để hãm hại, phá nát Hắn

hành hạ đánh đập anh tàn bạo: “Hắn phang gậy xối xả, đập vào đầu vào mặt anh, đập cả vào thân hình người thiếu nữ mềm nhũn trên tay đầy tớ dám cưỡng lệnh hắn” [5, tr.130] Sự căm thù, uất ức của anh đã khiến anh ném

mũi dao về tên khốn Anh nhận ra nguyên nhân khiến anh trở thành một con

người khác: “Anh lảo đảo ngã khuỵu xuống, nhưng anh vẫn còn đủ sức đặt chị Hai nằm đấy, vớ con dao quay lại… Anh chỉ ném con dao vào lưng nó và quay lại cõng ngay chị Hai đi” [5, tr.131] Hành động phản kháng đã khiến

anh bị bản án “hai mươi năm tù khổ sai” vì tội danh “cướp đoạt và cố ý gâythương tích nhà chủ” Anh Hai vốn là một người thật thà, hiền lành nhưng sựbất công vô lý, ép anh đến bước đường cùng đã khiến anh có động lực phảnkháng và hành động dứt khoát vì không thể ngồi yên một chỗ trong tù, anh đãcùng chị Hai rong ruổi trôi nổi khắp nơi với hy vọng có cơ hội làm lại cuộcđời

Lão Ba Ngù là người nghiện rượu nặng, lão luôn cởi trần, áo vắt lênvai, suốt ngày ngồi ở quán rượu kể những câu chuyện tiếu lâm, chuyện giang

hồ Mặc dù là một kẻ nghiện rượu nhưng lão rất giàu lòng tự trọng: “Ai mời rượu lão đều uống, không từ chối Nhưng chỉ uống một chén con cho vui bụng người ta thôi Không bao giờ lão uống đến chén thứ hai “Mình là người biết tự trọng Mình có phải là thằng già nát rượu đâu!” Lão thường lè nhè nói một mình như vậy” [5, tr.22] Trong đời thường, lão lè nhè tự nhận mình

không phải thằng nát rượu nhưng khi trước cán bộ - anh Sáu tuyên truyền thì

Ba Ngù lại là một con người khác hẳn Lão trở nên nghiêm túc, trang phụcchỉn chu, hành động dứt khoát Lão có những suy nghĩ và hành động nhưvậy bởi vì trong bản thân lão luôn dành một tình yêu tha thiết cho quê hương,

dành sự tôn thờ cho những phút giây thiêng liêng khi nghĩ về Tổ quốc “Đọc xong rồi, lão Ba Ngù lẳng lặng bước đến chỗ móc áo, lấy cái áo bà bà đen của lão giũ giũ mấy cái Đoạn lão mặc vào, cài cả cúc cổ cẩn thận Lão cứ

đứng nhìn lên những dòng chữ đỏ chói như máu kia, hai bàn tay vuốt đi vuốt lại những nếp áo nhăn nheo đã lâu không mặc tới Không biết có phải vì cơn gió to lúc nãy khiến lão bị lạnh hay bởi lẽ nào khác tôi không được rõ Chứ trông nét mặt lo lắng và cử chỉ trang nghiêm của lão thì tôi thấy giống như lão đang đứng bên giường một người bệnh thập tử nhất sinh” [5, tr.28] Tình

yêu của lão Ba Ngù đối với Tổ quốc được thể hiện bằng hành động, lão dành

sự hậu đãi cho những con người làm cách mạng Tình cảm trìu mến, tin tưởngcủa lão dành cho cách mạng, cho những chiến sĩ rất chân thực, đáng trân

trọng Lão đã phát biểu một cách đầy quyết liệt “Hừ, chú làm tuyên truyền chú há chẳng biết “Quốc gia hưng vong, thất phu hữu trách” sao? Nước nhà còn mất, đến một thằng mẹ rượt như lão đây cũng còn có trách nhiệm mà”

[5, tr.37] Trong cuộc chiến, lão Ba Ngù đã đóng góp công lao không nhỏtrong việc tiêu diệt kẻ thù trong những ngày đầu tiên Trước súng đạn của kẻthù, lão không hề run sợ, lão chỉ quan tâm tới sự an toàn của người đồng chí -

anh em,lão nghẹn ngào chua xót kể lại: “Tai tôi không còn nghe thấy tiếng súng nó bắn ra nữa, chỉ thấy làn khói trắng như sợi chỉ phụt ra từ họng súng tiểu liên Chú Võ Tòng từ trên cành cây rơi xuống nước… Bấy giờ tôi không còn sợ hãi gì nữa, cứ nhô đầu lên coi chú Võ Tòng có mệnh hệ gì không Chiếc ca nô chạy qua xóa mất những vệt máu mà tôi chắc rằng phải đỏ cả mặt nước kia…” [5, tr.202 - 203] Qua nhân vật Lão Ba Ngù, nhà văn Đoàn

Giỏi muốn nhấn mạnh tình yêu quê hương đất nước của người dân Nam Bộ

vô cùng lớn mạnh từ những người bình thường nhất Đồng thời, tình yêu ấyđược thể hiện qua những hành động nhỏ nhất, trong những lời nói chất phác

và bình dị nhất

Ông Tám - một người dân hiền lành, chất phác có trái tim luôn hướng

về Tổ quốc Dù ông ở đâu, đang làm bất cứ việc gì ông cũng hướng về quêhương Tình yêu quê, yêu nước trong ông luôn gắn liền với những suy nghĩ vàhành động, ông luôn trong tư thế phản kháng, đấu trang để tiêu diệt lũ giặc:

“Ông già Tám đánh xe ngựa ở sát cạnh nhà tôi lúc nào cũng sẵn trong tay một ngọn tầm vông, chỉ chờ dịp xông ra đâm chết lũ giặc” [5, tr.91] Qua

những suy nghĩ và việc làm của ông Tám cho ta thấy tình yêu Tổ quốc luônthường trực trong tâm trí của mỗi người dân Nam Bộ, một tình yêu cao cả vàđẹp đẽ

Không chỉ có những người đàn ông yêu nước mà ngay cả những ngườiphụ nữ cũng có tinh thần yêu nước cao cả, tinh thần ấy được biểu hiện bằngnhững hành động thiết thực trong công cuộc chống giặc Đại diện cho nhữngngười phụ nữ ấy là Bà Hai - một người phụ nữ lớn tuổi không trực tiếp cầmsúng, vót chông tẩm thuốc độc, nhưng lại là hậu phương vững chắc cho tiềntuyến Bà Hai không những không cản trở việc chồng hoạt động cách mạng

mà còn động viên chồng tham gia cách mạng Bản thân bà thì quan tâm, chămchút đến các chiến sĩ từng miếng ăn, cái kim sợi chỉ như người mẹ lo cho con

cái: “Nhà nghèo chẳng có gì… Con vào gặp các ảnh, nói là của má gởi biếu… Đi cẩn thận nghe con” [5, tr.278]

Trong thế giới nhân vật của tiểu thuyết Đất rừng phương Nam, hình

ảnh chú Võ Tòng để lại ấn tượng sâu sắc trong lòng bạn đọc Chú Võ Tòng có

vẻ ngoài dữ tợn, nhưng trái với vẻ bề ngoài ấy chính là một con người đầynghĩa khí Con người luôn đấu tranh và bảo vệ đất nước, chống lại sự càn quétcủa bọn thực dân, chú sẵn sàng chiến đấu để bảo vệ nền hòa bình trên quêhương mình Hòa cùng tinh thần chiến đấu chống giặc, chú Võ Tòng dũngcảm, sẵn sàng đối đầu với những tên bán nước và cướp nước Chú dùng chínhtài năng bắn cung của mình để giết giặc, chú chế tạo ra rất nhiều cây tên tẩm

độc: “Trong nồi, một thứ thuốc gì đang sôi cuồn cuộn, đen nhánh và dẻo quánh như nhựa tráng đường, tỏa lên một làn khói mỏng xanh xanh, mùi hăng hắc” [5, tr.169] Nhờ vào khả năng bắn tên xuất sắc của mình, chú đã giết được một thằng Việt gian và một thằng Pháp: “Không thấy một cọng lá rung mà mũi tên bay ra từ lúc nào đã cắm đúng vào giữa cổ họng thằng Việt

gian nghe cái phực Nó ngã ngửa vào khoang Mũi tên thứ hai bắn cắm vào vai một thằng Pháp râu xồm Thằng giặc già từ từ nhổ mũi tên ra ném xuống sông cười hô hố” [5, tr.201] Chú Võ Tòng đã hi sinh bởi mũi tên của địch,

việc chú rơi từ cành cây xuống mặt đầm khiến rung động cả xóm nghèo Sự hisinh của chú đã để lại bao tiếc nuối cho người dân Từ đó, người ta kể chonhau nghe về chú Võ Tòng như một tấm gương sáng, một huyền thoại vềngười anh hùng đánh giặc

Tình yêu quê hương không chỉ ở những người lớn tuổi mà còn được thểhiện ở cả thiếu niên nhi đồng như Cò, An và những đứa trẻ ở vùng đất mũi.Ngay từ nhỏ, An đã luôn có ý thức giúp đỡ các chiến sĩ bộ đội, cậu bé An tuycòn nhỏ tuổi nhưng đã luôn theo sát, ngưỡng mộ những chiến sĩ cách mạng

Có thể nói, mốc đầu tiên đánh dấu con đường cách mạng của cậu bé An là sựviệc xảy ra với vợ chồng Tư Mắm - cặp đôi Việt gian bán nước Trong quánrượu của dì Tư Béo, An thường xuyên quan sát tất cả khách lui tới nơi đây.Với sự thông minh, nhạy bén trong tư duy và khéo léo trong hành động, An

nhận ra ngay sự khác thường của nhà Tư Mắm “Mụ vợ tên lái buôn cau mắt lườm hắn một cái, từ trong hai ngươi phát ra những tia sáng quắc, nhọn như những mũi kim Nếu tôi không chú ý mụ từ trước, thì không thể nào bắt gặp cái lườm dữ dội trong thoáng chớp ấy” [5, tr.46] Để thực hiện được ý đồ, An

đã vận dụng triệt để hoàn cảnh trong công việc phụ bếp và bưng bê của mình

để theo dõi một cách chính xác: “Tôi lia mắt sang thấy bát nước hầm rượu không còn bốc hơi nữa, bèn nảy ra ý nghĩ sẽ vờ cầm ấm nước sôi đến rót thay vào bát nước nguội để có thể tới bàn mụ ta ngồi” [5] Nhờ vào sự theo sát và

khéo léo của An mà cậu đã giúp mọi người phát hiện ra tên Việt gian bán quêhương đất nước cho giặc Có thể nói, đây là một hành động hết sức dũng cảm,can trường của một cậu bé trong độ tuổi thiếu niên Dù cậu nhỏ tuổi nhưngtinh thần yêu quê hương, chống lại kẻ thù lại rất lớn lao, điều đó cũng chothấy dòng máu cách mạng, yêu nước luôn thường trực trong trái tim em Nhờ

tính can đảm, tình yêu với cách mạng mà An có động lực chiến đấu Thôngminh và gan góc thoát khỏi sự truy xét của kẻ gian một cách đáng khâm phục.Trước sự nghi ngờ của địch, An đã trấn tĩnh tinh thần mình bằng cách “gãi tai,cười và nói một cách hồn nhiên”, cách An giả vờ vấp chân kêu đau để đánhlạc hướng kẻ thù, rồi chạy trốn “lao đi như một mũi tên” Những hình ành đóhiện lên trên những trang văn của nhà văn Đoàn Giỏi là một cậu bé An có tấmlòng yêu nước trong sáng, nồng nàn từ khi còn nhỏ tuổi Tình yêu quê hươngtha thiết, lòng căm thù giặc sâu sắc là động lực để An tình nguyện tham giavào du kích để bảo vệ quê hương Tuy mới mười lăm tuổi nhưng em đã ý thức

và trưởng thành, nhận thức rõ tầm quan trọng và sự nguy hiểm khi là mộtchiến sĩ du kích Tình yêu cách mạng của An sôi sục, trào dâng từ lòng quyết

tâm chiến đấu, tiêu diệt kẻ thù được thể hiện trong buổi lễ: “Tôi đứng nghiêm, nén thở nghe tim đập dồn dã trong lồng ngực bé nhỏ của mình đang ưỡn tới Tất cả chung quanh tôi như chìm vào ánh sáng đỏ của ngọn lửa cháy rừng rực” [5, tr.291] Những giọt nước mắt lăn trên má An là một cảm xúc khó tả,

thể hiện niềm vui, niềm hạnh phúc, niềm tự hào khi chính thức được đứng

trong hàng ngũ của những người chiến sĩ vì nước, vì dân: “Bao nhiêu lo buồn, tủi cực, bao nhiêu căm thù, nhớ thương và hy vọng cùng dồn dập đến

cả trong tôi trong giờ phút này Tôi chớp mi mắt nhìn lên lá cờ, để cho những giọt nước mắt vui sướng và nóng hổi tự do lăn trên đôi gò má nóng bừng”

[5, tr.300]

Từ những nhân vật trên, người đọc cảm nhận được tình yêu quê hươngđất nước và khí chất anh hùng bảo vệ bờ cõi của những con người miền sôngnước Họ là những người nông dân chất phác thật thà, bình dị nhưng lại cótấm lòng yêu nước sâu sắc, tinh thần dũng cảm và ý chí chiến đấu vô cùngmạnh mẽ Tinh thần ấy thể hiện rõ khi đất nước có chiến tranh, khi quê hương

bị giặc giày xéo Họ đoàn kết đấu tranh, cùng nhau chống lại lũ bán nước,