Báo cáo " Ảnh hưởng của hoàn cảnh gia đình không thuận lợi đến hành vi phạm tội của người chưa thành niên " potx

Trong bài viết này, chúng tôi chỉ đề cập một khía cạnh về nguyên nhân từ phía gia đình là: Ảnh hưởng của hoàn cảnh gia đình không thuận lợi đến hành vi phạm tội của người chưa thành niên

ThS §Æng thanh NGa * ành vi phạm tội được các ngành khoa

học nghiên cứu trong mối quan hệ

“môi trường - người phạm tội”. Bởi vì,

hành vi phạm tội phát sinh không phải từ

chính môi trường hoặc do cá nhân mà nó

phát sinh do sự tác động qua lại giữa môi

trường và cá nhân Như vậy, có rất nhiều

nguyên nhân dẫn người chưa thành niên

đến việc thực hiện hành vi phạm tội Đó là

các nguyên nhân từ phía cá nhân người

chưa thành niên, từ phía gia đình, nhà

trường, xã hội

Trong bài viết này, chúng tôi chỉ đề cập

một khía cạnh về nguyên nhân từ phía gia

đình là: Ảnh hưởng của hoàn cảnh gia đình

không thuận lợi đến hành vi phạm tội của

người chưa thành niên

Gia đình là môi trường xã hội đầu tiên

mà con người tiếp xúc, là yếu tố chủ đạo

cho sự hình thành và phát triển những

phẩm chất tâm lý nhân cách con người

Thông qua gia đình, con người được nuôi

nấng, được giáo dục và tiếp thu những kinh

nghiệm xã hội đầu tiên Theo số liệu thống

kê cho thấy trong 15 năm đầu của đứa trẻ

thì nhà trường chỉ quản lý con em của

chúng ta khoảng 15 nghìn giờ, còn những

người làm cha mẹ phải chịu trách nhiệm

với con cái mình 90 nghìn giờ.(1)

Ngay từ khi sinh ra, đứa trẻ không phải

đã mang những nét tính cách xấu hay gen phạm tội Trong quá trình hình thành, phát triển tâm lý, nhân cách của mình, đứa trẻ chịu ảnh hưởng lớn của lối sống và phương pháp giáo dục của gia đình Lối sống và phương pháp giáo dục của gia đình được biểu hiện ở ba mối quan hệ: Quan hệ giữa

bố và mẹ, quan hệ giữa bố mẹ với con cái

và quan hệ giữa các con cái với nhau Trong ba mối quan hệ này, hai mối quan hệ đầu giữ vai trò chi phối, quan hệ thứ ba chỉ

là hệ quả của chúng

Trong gia đình, bố mẹ là tấm gương, là mẫu người để con cái noi theo Đứa trẻ là

“bản sao” của chính bố mẹ chúng Một đứa trẻ bình thường để trở thành người bình thường, phát triển cân bằng về mọi phương diện (thể chất, trí tuệ và tinh thần) thì trẻ cần được lớn lên trong một gia đình hoà thuận hành phúc, tình thương yêu, sự chấp nhận và lòng độ lượng của cha mẹ Trong môi trường này trẻ sẽ học được các chuẩn mực đạo đức, các chuẩn mực hành vi Gia đình có ảnh hưởng sâu nặng đến đời sống tình cảm, đạo đức của đứa trẻ Qua cách giao tiếp và hành vi của trẻ, ta có thể hiểu được một phần gia đình của các

em sống như thế nào Nghiên cứu hành vi

H

* Giảng viên chính Khoa luật hình sự Trường Đại học Luật Hà Nội

và ngôn ngữ của trẻ chúng ta nhận thấy

nhiều em bắt chước từ cử chỉ, hành vi đến

ngôn ngữ của cha mẹ Có em biết cách xử

sự, giao tiếp một cách hết sức già nua theo

hướng trục lợi khi tiếp xúc với những

người xung quanh Ở một số trẻ thì sự bắt

chước đó lúc đầu là rất vô tư, hồn nhiên

nhưng sau chuyển sang giai đoạn cao hơn

có sự nhận thức của lí trí, có ý thức và

động cơ, mục đích cụ thể Khi mà những

thói xấu được đứa trẻ bắt chước trở thành

thói quen thì rất khó sửa chữa Do vậy, thật

dễ hiểu nếu trong một gia đình mà cha mẹ

bất hoà, hay cãi cọ, đánh chửi nhau, những

người trong gia đình hay đánh bạc, nghiện

rượu, ma tuý, buôn lậu, trộm cắp, tham ô

thì chính những gương xấu đó sẽ làm cho

các em dần dần coi thường pháp luật,

nhiễm các thói hư tật xấu và dễ bị lôi kéo

rồi dẫn tới đồng loã với những người làm

ăn phi pháp Để thấy rõ những ảnh hưởng

của loại gia đình này đến sự hình thành

hành vi phạm tội của người chưa thành

niên, chúng tôi xin dẫn một vài số liệu

thống kê tội phạm học như sau: Người

chưa thành niên phạm tội có nguồn gốc gia

đình làm nghề buôn bán bất hợp pháp

chiếm 51,94%; gia đình có người phạm tội

chiếm 40%; có tới 30% người chưa thành

niên phạm tội có bố hoặc mẹ hoặc cả bố

mẹ nghiện hút Có trường hợp bố mẹ còn

trực tiếp đẩy con ra ngoài đường, xúi giục

chúng làm những điều bất chính khiến các

em bỏ nhà ‘đi hoang”, “sống bụi”, trộm

cắp Theo thống kê của Viện kiểm sát

nhân dân thành phố Hà Nội, tỷ lệ người

chưa thành niên có hành trộm cắp tài sản đồng phạm với bố mẹ là 3,79%

Loại gia đình không hoàn thiện (trẻ mồ côi cả cha lẫn mẹ hoặc mồ côi cha hoặc

mẹ, cha mẹ ly thân, ly hôn) Đối với trẻ sống trong một gia đình như vậy luôn có những áp lực tâm lý tiêu cực gây cho trẻ các tâm trạng như luôn cảm thấy thiếu thốn tình cảm, cô đơn, tự ti, chán nản, thiếu hụt Nếu trẻ có bản lĩnh thì dù rất đau khổ

vì sự mất mát đó thì vẫn có thể vượt qua sau một thời gian Nhưng phần lớn trẻ bị tổn thương nặng nề về tâm lý, nhất là những đứa trẻ sống trong cảnh gia đình nghèo túng, vì tương lai của các em mình, trẻ đi kiếm tiền, lúc đầu là lương thiện nhưng dần dần nếu không có sự giúp đỡ của gia đình, xã hội, trẻ dễ hành động liều lĩnh dẫn tới phạm pháp Với những trẻ bị

bỏ rơi, không người chăm sóc, không nơi nương tựa, đây là những đứa trẻ đã mang sẵn trong suy nghĩ sự “bị vứt bỏ” Hậu quả tất yếu xảy ra đối với những đứa trẻ bất hạnh là sự đau khổ, sự dồn nén, sự bất cần đời, chúng muốn đập phá, muốn trả thù đời theo cách riêng của mình Cũng chính

vì thế mà không ít trẻ bỏ nhà đi lang thang, bụi đời, xoá nỗi đau bằng cách lãng quên trong các nhóm, băng đảng, lao vào

cờ bạc, rượu chè, tiêm chính và cuối cùng

là phạm tội

Nhiều trường hợp bố mẹ là người tốt,

có đủ kiến thức sư phạm và trình độ hiểu biết nhưng không chú ý đúng mức đến việc giáo dục con cái hoặc không có điều kiện giáo dục các em Một số bố mẹ quá mải

làm ăn, lo kiếm sống, chạy theo, săn đuổi

đồng tiền hoặc phải đi công tác trong thời

gian dài nên ít có điều kiện qua tâm, gần

gũi con cái Bố mẹ không hiểu được,

không kiểm tra và giám sát được con cái

trong học tập và sinh hoạt Việc giáo dục

con cái được phó mặc cho nhà trường, xã

hội Kết quả là đứa trẻ không được quan

tâm chăm sóc, dạy dỗ đẫn tới phát triển

lệch lạc về tâm lý, thiếu tình cảm, sự bừa

bãi buông thả, lười biếng, cục cằn, gan lì,

ngang bướng, sống bất cần đời những nét

tâm lý tiêu cực này sẽ làm cho các em dễ

dàng phạm tội, đặc biệt là khi bị nhóm,

băng đảng lôi cuốn, dụ dỗ, khống chế

Qua số liệu thống kê của Viện kiểm sát

nhân dân tối cao cho thấy có tới 71% trong

số người chưa thành niên phạm tội do

không được quan tâm chăm sóc đến nơi

đến chốn

Ngoài ra, những phương pháp giáo dục

không đúng của gia đình cũng có những

ảnh hưởng tiêu cực nhất định đến hành vi

phạm tội của người chưa thành niên Một

số bố mẹ chưa hiểu biết đầy đủ những đặc

điểm tâm lý, sinh lý của con cái và có cách

ứng xử rất độc đoán gây ra những cú xốc

về tâm lý cho các em Tuổi chưa thành

niên là giai đoạn hết sức quan trọng trong

cuộc đời con người và đây là thời kỳ mà

lớp trẻ gặp nhiều khó khăn nhất trong

chặng đường quá độ từ tuổi thơ lên tuổi

trưởng thành Nói cách khác, các em không

còn là trẻ con nữa nhưng cũng chưa phải là

người lớn Đặc điểm tâm lý nổi bật đặc

trưng nhất mà ta thường thấy ở lứa tuổi

này là sự bộc lộ cá tính Nghĩa là bộc lộ cái riêng của mình, cho rằng mình đã lớn, muốn mọi người phải đối xử với mình như người lớn và rất “kỵ” với sự can thiệp thô bạo của người lớn Do bố mẹ không hiểu được đặc điểm tâm lý lứa tuổi này nên vẫn quan niệm rằng con mình còn bé bỏng, muốn che chở, ôm ấp, quản lý chúng như trước và mình luôn luôn đúng, những quyết định của mình phải được con cái vâng lời nên khi thấy con cái phản đối ý kiến hay lời quát mắng của mình thì cho rằng như thế là biểu hiện của một đứa trẻ hư Do đó, quan hệ giữa con cái và cha mẹ rất dễ nảy sinh mâu thuẫn Đứa trẻ chống đối lại bố

mẹ bằng thái độ bướng bỉnh, khó chịu, xa lánh và im lặng, thậm chí tuyệt đối không muốn cho bố mẹ biết suy nghĩ, tâm tư, nguyện vọng của chúng Cho đến lúc nào

đó, sự ấm ức bị dồn nén đến giới hạn nhất định rất có thể gây ra những hậu quả mà bố

mẹ không thể lường được Trong trường hợp này, các em thường không muốn gắn

bó với gia đình mà tìm đến nhóm bạn không chính thức, tiêu cực Bởi vì, các em nghĩ rằng, chỉ ở đó, các em mới dễ dàng được chấp nhận, được chia sẻ và nhận được sự thông cảm của bạn bè Các em không biết rằng chính nhóm bạn không chính thức, tiêu cực này là chiếc cầu nối đầu tiên và ngắn nhất đưa các em đến hành vi phạm pháp và thậm chí là hành vi phạm tội

Sự nuông chiều con cái của cha mẹ, luôn thoả mãn mọi đòi hỏi của trẻ tạo cho chúng thói quen đòi gì được nấy Đồng

thời nhiều bậc cha mẹ còn không yêu cầu

chúng thực hiện nghĩa vụ, trách nhiệm và

những công việc cần phải làm đã hình

thành ở đứa trẻ tính ích kỷ, kiêu ngạo, ỷ

lại, dựa dẫm, lười nhác, không ý thức về

trách nhiệm của mình, luôn đòi hỏi được

phục vụ, được hưởng thụ Đến một lúc nào

đó khi gia đình không thoả mãn những yêu

cầu của chúng hoặc không có điều kiện

phục vụ chúng như trước thì chúng dễ trở

nên bất mãn, phá phách, càn quấy, thù ghét

bố mẹ để nhằm gây áp lực với gia đình,

chúng thường chọn giải pháp như bỏ nhà đi

lang thang, tụ tập với nhóm bạn không

chính thức, tiêu cực Nhiều trường hợp

chúng đã trộm cắp tài sản của chính bố mẹ

mình hoặc của người khác để thoả mãn

những nhu cầu không chính đáng như đua

đòi ăn diện, đánh bạc, nghiện hút ma tuý

Theo số liệu điều tra 624 học sinh trường

giáo dưỡng thì có 21,2% được nuông

chiều, trong đó số người mẹ nuông chiều

gấp 10 lần người bố.(2)

Ngược lại, có những gia đình do bố mẹ

thiếu hiểu biết hoặc do không kiềm chế

được nên đã coi việc hành hạ, đánh đập

hoặc dùng nhục hình đối với trẻ như là

quyền của họ Khi trẻ có lỗi, họ đánh; khi

họ đang có sự buồn bực, lo lắng vì mưu

sinh, họ đánh; khi họ có những điều không

vui vì các mối quan hệ xã hội, họ đánh (3)

Nhiều đứa trẻ bị đánh thành thương tích đã

làm cho chúng nghĩ rằng bố mẹ và gia đình

không còn yêu thương, che chắn và bảo vệ

mình nữa Chính cách xử sự này của bố mẹ

đã gây ra cho trẻ những khủng hoảng về

mặt tâm lý như trẻ trở nên thiếu tự tin, rụt

rè, khó hoà nhập với công đồng, một số khác thì trở nên lỳ lợm, hung hãn, bướng bỉnh, chán nản bất cần đời, dẫn tới việc bỏ nhà sống lang thang bụi đời, kết thành băng nhóm quậy phá, sa chân vào nghiện ngập rồi trượt dài theo con đường phạm tội

là điều không thể tránh khỏi Theo số liệu điều tra trong 2209 học sinh trường giáo dưỡng thì có tới 48,81% học sinh sống trong cảnh bị đối xử hà khắc, thô bạo, độc

ác của bố mẹ Số em bị bố đánh chiếm 23% (gấp 6 lần), bị dì ghẻ, bố dượng đánh chiếm 20,3%.(4)

Trên cơ sở phân tích những ảnh hưởng của gia đình đến hành vi phạm tội của người chưa thành niên, cùng với việc tìm hiểu nguyên nhân thúc đẩy họ vào con đường phạm tội, chúng tôi xin đề xuất một

số biện pháp nhằm đấu tranh phòng ngừa tình trạng phạm tội của người chưa thành niên từ góc độ gia đình như sau:

Thứ nhất, cha mẹ và các thành viên trong gia đình cần nhận thức được vai trò của gia đình là nguồn gốc giáo dục chủ yếu trong vấn đề này Gia đình không nên phó thác cho nhà trường và xã hội mà phải thường xuyên kết hợp chặt chẽ với nhà trường thông qua các cuộc tiếp xúc thường xuyên với giáo viên chủ nhiệm và ban phụ huynh để qua đó nắm bắt được tình hình học tập và tu dưỡng đạo đức của con mình

ở nhà trường và nếu thấy có vấn đề gì xảy

ra thì kịp thời có biện pháp uốn nắn, giáo dục, điều chỉnh chúng

Thứ hai, cha mẹ phải luôn gần gũi con

cái, dù có bận công việc bao nhiêu đi nữa,

chúng ta nên dành một khoảng thời gian

nhất định có thể là 15 phút hoặc 30 phút

trong một ngày để trò chuyện tìm hiểu con

cái, để cho chúng thấy rằng chúng được

quan tâm chăm sóc Cha mẹ phải bình tĩnh

lắng nghe con cái, làm cho chúng cảm thấy

thoải mái, tin cậy khi muốn tâm sự về các

vấn đề của chúng Cha mẹ không nên nóng

giận, ngắt lời con một cách đột ngột để

nhanh chóng đưa ra lời khuyên cho con mà

nên tìm hiểu kỹ lưỡng và tìm cách giải

quyết, cố gắng tạo được sự cảm thông,

thấu hiểu và chia sẻ với con cái nhằm giúp

đỡ cho chúng vượt qua những khó khăn

khủng hoảng về tâm lý để tránh xa những

hiểm hoạ tiềm ẩn trong cuộc sống

Thứ ba, cha mẹ cần quan tâm tìm hiểu

qua sách báo, các phương tiện thông tin đại

chúng, các nhà giáo dục và các nhà tư vấn

tâm lý để nắm được những đặc điểm tâm

lý, sinh lý của lứa tuổi chưa thành niên

Đặc điểm tâm lý của lứa tuổi này là vừa

hình thành, phát triển những phẩm chất

tâm lý tích cực, lại vừa hình thành, phát

triển những nét tâm lý tiêu cực Chính điều

này đã tạo nên lứa tuổi chưa thành niên

như một lứa tuổi tiêu biểu về sự xung đột

trong sự phát triển tâm lý Có rất nhiều

phẩm chất tâm lý tích cực được hình thành

như: Tích cực xã hội, trong giao tiếp với

bạn bè và mọi người xung quanh Đặc biệt

là mong muốn, khát khao được tự lập thể

hiện qua sự khẳng định bản thân, sự làm

các công việc, không phụ thuộc vào người

lớn và bạn bè Các em thích tò mò, ham

hiểu biết và thích thử nghiệm bản thân Các đặc điểm tâm lý này, ngoài những tác động tích cực đến sự phát triển nhân cách của các em thì chúng cũng là nguyên nhân dẫn đến các hành vi lệch chuẩn.(5) Nhiều

em nghiện hút ở lứa tuổi này vì tò mò, muốn khám phá sự “bí mật” của ma tuý

Có 24,3% số người chưa thành niên nghiện

ma tuý cho rằng mình nghiện ma tuý là do

tò mò.(6) Cùng với sự hình thành những phẩm chất tâm lý tích cực, ở các em còn xuất hiện những nét tâm lý tiêu cực đến nhận thức, tình cảm và hành vi của các em như: Tính hung bạo, dễ cáu giận, lo lắng, e thẹn, nhút nhát Có thể nói, lứa tuổi chưa thành niên là lứa tuổi đặc biệt trong quá trình phát triển nhân cách của trẻ Vì vậy, giáo dục trẻ ở lứa tuổi này là công việc rất khó khăn đối với các bậc cha mẹ Nó đòi hỏi cha mẹ phải tìm hiểu thật kỹ lưỡng về các đặc điểm tâm lý của lứa tuổi đồng thời phải chú ý nhiều hơn đến các hoạt động hàng ngày của các em để nhận ra những thay đổi trong cách cư xử của con cái và có những cách giáo dục uốn nắn, sửa chữa những hành vi lệch lạc, không để các em trượt dài vào con đường phạm tội

Thứ tư, ngoài việc tìm hiểu đặc điểm tâm lý, sinh lý của trẻ, cha mẹ còn phải thường xuyên quản lý con mình Do ở lứa tuổi này, các em chưa đủ độ chín trong suy nghĩ và hành động, chưa tự kiềm chế được những hành động bằng các chuẩn mực xã hội Khi người lớn quá tin vào các em, buông lỏng việc quản lý, giám sát và kiểm tra các em trong học tập, trong sinh hoạt và

trong quan hệ bạn bè thì đây là cơ hội tốt

để những hành vi lệch lạc có thể hình

thành và phát triển Thực tế ở nhiều gia

đình, cha mẹ thiếu trách nhiệm trong quản

lý giáo dục con cái, không quan sát các

biểu hiện hàng ngày, không quan tâm đến

tâm tư tình cảm của con, tưởng rằng con

mình đang đi học ở trường nhưng thực tế

chúng đã bỏ học đi chơi lêu lổng với bạn

bè xấu mà bố mẹ không hề biết Theo một

cuộc điều tra, có tới 50% các em sử dụng

ma tuý mà gia đình không hay biết, chỉ khi

bạn bè, hàng xóm mách bảo, bị bắt quả

tang thì gia đình mới hay.(7) Để khắc phục

tình trạng này, cha mẹ phải tạo điều kiện

cho con em mình chiếm một vị trí bên cạnh

mình, tôn trọng sự độc lập, ý thức vươn lên

làm người lớn của chúng Từ đó có quan

hệ bạn bè, bình đẳng, hợp tác với tư cách

là người đi trước có kinh nghiệm hơn,

hướng dẫn chúng Nhờ đó dần dần cha mẹ

đặt các em vào vị trí mới - vị trí của người

giúp việc, người cộng tác trong các hoạt

động khác nhau còn bản thân cha mẹ thì

trở thành người bạn mẫu mực của các em

Cách giải quyết như vậy mới tạo ra được

mối quan hệ tự nhiên, hợp quy luật phát

triển của lứa tuổi Nhờ đó, những mâu

thuẫn, những khó khăn về lứa tuổi được

giải quyết, những mất cân bằng về sinh lý

của lứa tuổi chưa thành niên dần dần qua

đi, các em sẽ phát triển bình thường và

lành mạnh

chuộng con cái mà cần nghiêm khắc và đề

ra những quy định bắt buộc đối với con cái

đồng thời giám sát việc thực hiện các quy định đó một cách triệt để Cha mẹ không nên cho con cái tiếp xúc với tiền bạc quá sớm khi chúng chưa hiểu thấu đáo về giá trị của nó Bởi vì, điều này dễ làm cho trẻ chậm tiến, ỷ lại, quen đòi hỏi, hưởng thụ không chịu phấn đấu mà còn trở nên kiêu căng, hách dịch, suy nghĩ lệch lạc về cuộc sống, thậm chí đánh mất bản thân Đến lúc trẻ được tiêu tiền thì cha mẹ cũng cần kiểm soát cách tiêu tiền của con đề xem trẻ có tiền từ đâu? trẻ tiêu tiền như thế nào? tiêu tiền vào những việc gì? với ai?

Thứ sáu, cha mẹ phải là tấm gương cho con cái noi theo Trong một gia đình cha

mẹ có lối sống chung thuỷ, lành mạnh, yêu thương và lòng độ lượng thì đó là những yếu tố cần thiết cho sự phát triển nhân cách tốt của con cái./

(1).Http://www.cantho.gov.Vn/cantho-v/tintuc/fin-right

(2), (4).Xem: Nguyễn Xuân Yêm, “Tội phạm hiện đại

và phòng ngừa tội phạm”, Nxb Công an nhân dân,

Hà nội 2001, tr 581

(3).Xem: Lê Thị Quý, “Bạo lực gia đình và ảnh

hưởng của nó đến tâm lý và việc hình thành nhân cách của trẻ” Tạp chí Tâm lý học, số 3/2001, tr 33

(5).Xem: Nguyễn Thanh Bình (Chủ biên), “Những

vấn đề cấp bách trong giáo dục con cái ở lứa tuổi thiếu niên trong gia đình thành phố hiện nay”, Nxb

Đại học quốc gia Hà Nội, 2001, tr 268

(6) Đề tài nghiên cứu khoa học cấp trường “Tình

hình phạm pháp về ma tuý do người chưa thành niên thực hiện trên địa bàn thành phố Hà Nội”, Trường Đại học Luật Hà Nội, 2003

(7).Xem: Báo Phụ nữ Việt Nam, Số 44 ngày 9/4/2004