Những miêu tả vừa mang tính ân dụ vừa mang tính lịch sử về không gian nhà chứa và quan hệ xác thịt giữa đàn ông da trăng và phụ nữ bản địa của tác phẩm cho thay quá trình hiện thực hóa
Trang 1NHA THO NHU LA VUNG GIAO THOA CUA
CAC QUYEN LUC THUC DAN TRONG TIEU THUYET CITY OF THE QUEEN CUA SHIH SHU-CHING
PHAM PHUONG CHI”?
Tóm tắt: Đài viết này tìm hiểu sự biểu đạt về nhà thổ như là nơi va chạm thực dân hay sự hiện thực hóa trật tự thực dan trong tiéu thuyét City of the Queen (Thanh phé cua ni hoàng, 2005) của nhà
văn Đài Loan Shih Shu-Ching So sánh với một sô tác phẩm với chủ đề mại dâm ở Việt Nam va An
Độ, bài viết phân tích không gian nội thất và mối quan hệ xác thịt giữa đàn ông châu Âu và phụ nữ bản địa được thê hiện trong nhà chứa của cuốn tiểu thuyết Cify oƒthe Queen Trong không gian này,
sự sắp đặt đồ vật và mối quan hệ tình dục là hiện thân của sự va chạm của các mối quan hệ quyền lực thực dân Những miêu tả vừa mang tính ân dụ vừa mang tính lịch sử về không gian nhà chứa và quan
hệ xác thịt giữa đàn ông da trăng và phụ nữ bản địa của tác phẩm cho thay quá trình hiện thực hóa chủ nghĩa thực dân và những sự xung đột, đứt gãy về quan hệ quyền lực trong quá trình hiện thực hóa đó
Từ khóa: City oƒ the Queen, Shih Shu-Chìng, không gian thực dân, nhà chứa, nhân vật đàn ông
da trắng
Abstract: This article examines presentations of brothels in the novel City of the Queen (2005)
by Taiwanese writer Shih Shu-Ching as the site of colonial encounters and the realization of colonial order In comparing with some fictions about prostitution in colonial Vietnam and India, this article emphasizes the domestic space of the brothel and sexual encounters between European men and local prostitutes in City of the Queen In this space, the sexual connections appear as embodiments of
complex colonial contacts Descriptions, metaphoric and historical, about the brothel space and the
relationships of white men and local female sex workers reveal the implementation of colonial rule and disruptive relationships associated with the implementing process
Keywords: City of the Queen, Shih Shu-Ching, colonial space, brothel, white men characters
Michel Foucault cho rang tinh duc
là “kết quả và công cụ của sự thiết kế
quyền lực”, một sự tạo dựng về mặt xã
hội trong một thời điểm lịch sử Đối với
Foucault, tình dục không chống lại và lật
đồ quyền lực Ngược lại, tình dục là một
“điểm chuyển giao dày đặc” của quyền
lực giữa đàn ông và đàn bà, giữa chính
quyên va dan chung [5, tr.3] Một cách
tiếp cận mang tính lịch sử đối với tinh
dục sẽ đem đến một bức tranh xã hội về
phương diện khát vọng, về bản sắc, sự âu
lo, và những sự thay đổi của nó Điều này
TS - Vién Van hoc Email: ppchivvh@gmail.com
đặc biệt tương thích khi nói về hoạt động mại dâm vì đây là lĩnh vực bị quản lí và đồng thời bị lên án nhiều nhất trong các
xã hội chính thống Marie Paule Ha cụ thê hơn quan điểm của Foucault về mại dâm: “Mại dâm dường như là phương diện tình dục mà ở đó các tư tưởng, các cuộc tranh luận, các nỗi sợ và cả những
sự phản kháng tập trung nhiều nhất” [3,
tr.74] Đặc biệt, với nhiều nhà nghiên cứu hậu thuộc địa, mại dâm là một phương
diện phù hợp nhất để đặt câu hỏi về sự
thiết lập trật tự thực dân Theo đó, sự thiết lập thể chế thực dân được miêu tả như là một cuộc phiêu lưu nam tính, một sự ảo
Trang 2Nha tho nhu la ving giao thoa 91
hóa về quyền lực đàn ông, trong đó phụ
nữ bản địa như là những sinh vật “bộc lộ
sự nhục cảm không có giới hạn ít hay
nhiều ngốc nghếch và hơn tất cả là ở
tam thé san sang” [17, tr.178, 207] Qua
trình thực dân hóa được miêu tả như là
cuộc gặp gỡ giữa đàn ông da trắng và phụ
nữ bản địa [3, tr.74] Bài viết này tìm hiểu
cách biểu đạt sự va chạm thực dân hay
sự hình thành trật tự thực dân trong cuộc
gặp gỡ về tình dục giữa đàn ông châu Âu
và phụ nữ bản địa được thể hiện ở tiểu
thuyét City of the Queen (Thanh phé cua
nữ hoàng, 2005) của nhà văn Đài Loan
Shih Shu-Ching (#147) (1945-) trong
sự đối sánh với một số tác phẩm về chủ
dé mại dâm ở Việt Nam và Ấn Độ Nói
cách khác, bài viết phân tích mối quan hệ
giữa đàn ông thực dân và phụ nữ bản địa
trong tác phẩm như là hiện thân của sự va
chạm thực dân Cái nhìn và luật lệ thực
dân về mại dâm và mối quan hệ của đàn
ông da trắng và phụ nữ bản địa hé lộ cách
thức hiện thực hóa ý tưởng thực dân và
chủ nghĩa thực dân và cả những mối quan
hề viunơ đẤt nhựa hơyn VvỐi nh han dia
My AUN UYE puUuY UYp VUL nguol val rm Ul
trong qua trinh do
City oƒ the Queen là phiên bản tiếng
Anh của bộ ba tiểu thuyết về Hong Kong
nồi tiếng viết bằng tiếng Trung Ba cuốn
tiểu thuyết lần lượt ra mắt vào các năm
1993, 1995 và 1997, được cô đọng thành
một tác phẩm và xuất bản vào năm 2005
Tác phẩm kể câu chuyện của một phụ nữ
Trung Quốc xinh đẹp và day ý chí sinh
sông ở Hong Kong thuộc địa Shih Shu-
ching, tác giả cuốn tiêu thuyết là nhà văn
nrry Pai T na nAi tiếng ila mot
aA
trong những nhân vat van hóa có ảnh
hưởng nhất ở cả Đài Loan và Hong Kong
[21] Tác phâm kê lại cuộc đời của Huang
n
11 wai Lwvaii noi t1IVGI1
Deyun, nhân vật nữ chính, bị bắt cóc và
đưa khỏi quê nhà ở vùng nông thôn Trung
Quốc đến Hong Kong rồi bị bán vào động
mại dâm Sau này, nhờ sự khéo léo trong kinh doanh và cả những xô đấy của ngoại
cảnh, nhân vật đã vươn lên thành một địa
chủ giàu có, hưởng những thú vui sa hoa
và sang trọng của giới thượng lưu Hong Kong City of the Queen kéo dai hang
thập kỉ, ghi lại những khoảnh khắc và
không gian trong cuộc sống hàng ngày của nhân vật chính với những mối quan tâm mang tính trần tục, vật chất trong sự
liên kết với các sự kiện lịch sử quan trọng của Hong Kong Theo đó, cuộc đời của nhân vật chính được miêu tả bắt đầu từ
những năm 1890, khi mới 13 tuổi, cô bị
đưa đến một nhà thô ở Hong Kong, nơi
nhân vật được đào tạo và tự đào tạo đề trở thành một hiện thân của phụ nữ phương
Đông theo trí tưởng tượng của đàn ông thực dân phương Tây, trói buộc họ với sự tinh tế, ngây thơ, thuần phục và thơm tho mùi hương nhài, mùi hương chè của mình
{21, tr.11, 37, 97, 258] Nhung, nhu Anna
Stoler khang định “khao khát tình dục
không được dựng bằng những khao khát
và diễn ngôn chỉ chuyên về tình dục
Khao khát tình dục trong bối cảnh thuộc
địa và hậu thuộc địa là một điểm trung
chuyển của quyền lực vốn có mối liên hệ
với những sự loại trừ về chủng tộc theo những cách phức tạp” [5, tr.190] Cuốn
The History oƒ Sexuality (Lịch sử Tình
duc) cua Foucault phân tích cách mà khao
khát tình dục trở thành một sự thử nghiệm
về cách thức nhận biết Cái khác nhược
tiểu VU
uu u a đã nhan hi At han nod th wow
Va UY Lilia
é an biét ban nga thuc su cua phuong Tay rung tam Theo đó, các diễn ngôn thực dân kết nối nh khát tình dục
với sự lật đồ chính trị và xếp tính dục vào
Trang 392 NGHIEN CUU VAN HOC, SO 1-2022
z
img uu tiên mang tính ái quộc
đảm bảo sự khác biệt của những cơ thể
da trắng và những đặc quyền đặc lợi của
chính thể da trắng [19, tr.190] Bài viết
này khám phá tự sự về mối quan hệ tình
ái của nhân vật Deyun với những người
đàn ông là khách của các động mại dâm
trong tương quan và quy chiếu đến chính
sách về mại dâm và kinh tế của chính
quyền thực dân được miêu tả trong chính
tác phâm Từ đó bài viết đọc ra tính ân
dụ về diễn ngôn giới có khả năng duy trì
những tưởng tượng về sự cai trị thực đân
cùng những sự giằng xé, đối kháng ở cả
phía thực dân và thuộc địa được hàm ân
bên trong diễn ngôn đó
nhóm nh
Tác pham miêu tả mối quan hệ của
Deyun với những người đàn ông thuộc
chủng tộc và vị trí công việc khác nhau
trong không gian xoay quanh các nhà
chứa ở Hong Kong, từ đó phản ánh sự
chuyên giao phức hợp về quyên lực giữa
thực dân và thuộc địa Dòng tự sự đan
xen giữa lịch sử và hư cầu, tường thuật
và miêu tả nhà chứa trong tác phẩm khiến
cho hình ảnh nhà chứa hiện lên vừa như
là một diện mạo thực vừa như là một ân
dụ về Hong Kong thuộc địa Biểu hiện
mang tính lịch sử của quyền lực thực
dân trong các nhà chứa là chính sách
của chính quyền Anh đối với nghề mại
dâm ở Hong Kong Sự thiết lập Ủy ban
vệ sinh (Sanitary Board) cùng các hoạt
động y tế của đội ngũ y bác sĩ, sinh viên
y khoa cùng các quan chức Anh quốc có
mục đích là ngăn chặn dịch bệnh đang lan
tràn ở thành phố này Theo đó, tất cả nạn
nhân của dịch bệnh bị bắt cách li; nhà cửa
của họ bị niêm phong Các nhà thổ bị yêu
cầu tách nhỏ, di chuyên đến các địa điểm
khác, và phải xin chứng chỉ theo “nội quy
kiểm tra bệnh tình dục” để đi vào hoạt
động Ấn bên dưới các hoạt động và quy định của Ủy ban vệ sinh và cơ quan y tế
là “chính sách mở rộng của đế chế Anh
quốc,” phá bỏ mạng lưới buôn bán của
người dân Trung Quốc ở Hong Kong
và thu thuế đối với tất cả các cơ sở kinh
doanh 6 hon dao nay [18, tr.12-33] Theo
đó, các cu dân Trung Quốc bị xác định
là nạn nhân chủ yếu của dịch bệnh Việc
cach li, sau đó là trục xuất các nạn nhân
này với mục đích ngăn chặn nguồn gốc của sự phát triển và lây lan dịch bệnh thực chất năm trong những nỗ lực của quan chức chính phủ nhăm tách người Trung Quốc ra khỏi địa bàn có người Anh
sinh sống, và đề hạn chế sự thành công về
kinh tế của các cư dân này Tương tự, việc tạo dựng và phố biến điễn ngôn cho rằng
các cô gái bán dâm người Trung Quốc bị
coi là nguyên nhân duy nhất làm lây bệnh
tình dục đến đội ngũ lính và thủy thủ người Anh, chính phủ thực dân yêu cầu các nhà thô xây đựng một bệnh viện dành
riêng cho các bệnh nhân có bệnh tình dục,
thực thi chính sách “thuế mại dâm” mỗi
tháng Một nguồn thu khác cho chính phủ
thực dân đến từ chi phí mà các nhà thổ phải trả khi xin giấy phép tuân thủ các
luật lệ kiểm soát bệnh lây truyền qua tình
dục do chính quyền ngoại quốc đặt ra
Nhu thé, lich str cua nha thé cho thay su
vận hành và phát triển của quyền lực thực dân trên đất Hong Kong thông qua việc
thiết lập các cơ quan, luật lệ vệ sinh, y tế
và thuế Nhà chứa, nơi của những khao
khát bất chính, ở trong tiêu thuyết Ci#y
of the Queen, nhu phan tich cua Shun Kiang, là không gian trung gian giữa thực
tế khắc nghiệt mà người dân thuộc địa và
cả những dân cư tạm thời là các sĩ quan
Trang 4Nhà thổ như là vùng giao thoa 93
Anh và một số thương nhân Trung Quốc
giàu có đối mặt ở bối cảnh đô hộ thực
dân Với tu cách là “nơi giao thoa của đề
chế”, nhà thổ là hiện thân của thời gian
và không gian được làm đầy bởi những
ý tưởng về sự thuần hóa, những sự tưởng
tượng về tình dục và cuộc gặp gỡ mang
tính thực dân đây lí tưởng giữa Đông và
Tây, với những người thực dân, những
người là thần dân thuộc địa, và cả những
người bị kẹt giữa các thế giới [8, tr.106]
Sự điều khiển của chính quyền thực dân với lịch sử nhà chứa thông qua hệ
thống bệnh viện và luật lệ liên quan đến
vệ sinh cũng được Vũ Trọng Phụng miêu
tả trong phóng sự Lực xỉ (1938) Nếu như
6 Lam di, su vận hành của nhà chứa được
thể hiện qua ngòi bút hư cấu thì ở Lực xỉ,
Vũ Trọng Phụng tường thuật những “sự
thực không thể nghi ngờ được” về hậu
quả của căn bệnh tình dục tác động lên
đời sống xã hội và những trải nghiệm của
các cô gái mại dâm trong các cơ sở y tế
Những miêu tả của Vũ Trọng Phụng về
hiện trạng và sự vận hành của nhà lục xì
làm phát lộ những cách thức kiểm soát của
chính quyền thực dân đối với dân cư bản
dia [11, tr.7-12] Quan trọng hơn, nó cho
thấy sự mở rộng tầm ảnh hưởng của thê
chế thực dân lên sức khỏe thân thé và đời
sống trí tuệ, tinh thần của thuộc địa Cuốn
phóng sự bao hàm trong đó diễn ngôn và
niềm tin đương thời về cách thức cũng
như tri thức vệ sinh và chữa bệnh hiện đại
của châu Âu Như nhiều nhà nghiên cứu
chỉ ra, trong số các chính sách văn minh
hóa thuộc địa, chính phủ Pháp đã thiết lập
nhiều chương trình và cơ sở y tế để giáo
dục người dân địa phương về vệ sinh và
dinh dưỡng Các chương trình này được
xây dựng thông qua các trường Pháp -
Viét [12, tr.72-77; 5, tr.12-17; 7, tr.18; 11, tr.180-184] và các chương trình chăm sóc sức khỏe [ó6, tr.40-48, tr.I 18-125] Từ năm
1860 đến đầu thế kỉ XX, các giáo viên
người Pháp trong các trường công lập ở Nam Kỳ dạy các chuyên ngành vệ sinh
[12, tr.72-77; 7, tr.4] Một số ân phẩm đã
xuất hiện nhằm mục đích giáo dục người
dân bản xứ về vệ sinh [4, tr.124; 3, tr.108]
Từ đầu thế ki XX, nhiều sách hướng dẫn
vệ sinh bằng tiếng Việt cũng đã được xuất bản [2, tr.150], bao gồm Vệ sinh cân thiết
(Sài Gòn, 1928) của Trương Minh Ý và
Vệ sinh thực hành (Sài Gòn, 1928) của
Tran Phong Sac [12, tr.214] Ngoài việc
giáo dục vệ sinh chung, chính quyền thực dân cũng xây dựng các bệnh xá (nhà “lục xì”) vì những lo lắng của các cư dân châu
Âu về người dân bản địa có thể là “vật
trung gian truyền bệnh và tác nhân gây ô
nhiễm”, là mối nguy hiểm đối với vệ sinh
công cộng Mặc dù chương trình giáo dục
vệ sinh và việc xây dựng trạm xá nhằm mục đích bảo vệ cơ thể đa trắng khỏi sự
lây truyền bệnh tật khi cư trú ở thuộc địa
và để kiểm soát cư dân bản địa, nhưng chúng đã góp phần kiến tạo niềm tin của
trí thức Việt Nam đương thời vào những hứa hẹn của sự tiến bộ và hiện đại [2, tr.149-153; 12, tr.138-139] Niềm tin này góp phần thê hiện sự vững mạnh của thê
l
ch œ› thực dân và góp phần kéo dài sức ảnh hưởng của thể chế thực dân đối với đời sống vật chất, nhất là đời sống tinh thần,
trí tuệ của người dân bản địa Vũ Trọng
Phụng, thông qua bản phân tích chỉ tiết về
hoạt động mại dâm và các căn bệnh tình dục, đã thách thức ý niệm làm bệ đỡ cho
sự thiết lập và duy trì của thé chế thực dân
là xã hội Việt Nam sẽ tiến bộ hơn dưới
sự cai quản thực dân [11, tr.2] Va trong
Trang 594 NGHIEN CUU VAN HOC, SO 1-2022
chinh tac pham viét vé nghé mai dam va
gái mại dâm, Vũ Trọng Phụng trực tiếp
giễu cợt các trí thức Tây học nửa vời:
ngay tại nhà chứa, ở thời khắc được cô
gái điểm phục vụ, các trí thức “lăng mạ
cái làn sóng văn minh vật chất chửi rủa
bọn làm hại giống nòi” Người kê chuyện
của tác phâm Làm đĩ mỉa mai rằng “anh
dao dic gia ma di choi bay [chơi gái] thì
cũng hóa ra triết nhân hiền giả như thế
cả” [15] Như thế, nhà thô là không gian
hiện thân cho sức ảnh hưởng của thể chế
và tri thức thực dân lên trí tuệ và ý thức
của dân bản địa
Quyền lực thực dân ở trong tiểu
thuyét City of the Queen cũng được thê
hiện trong những miêu tả nhân mạnh tính
chất xa ngái Đông phương của các nhà
chứa Theo đó, các nhà thổ hiện lên tương
thích với trí tưởng tượng của phương
Đông về phương Tây Đồ nội thất được
chạm trồ theo truyền thống hội họa Trung
Quốc; các đồ trang hoàng cũng gợi nhắc
phương Đông xa xôi, huyền hoặc Các cô
gái điểm cũng được ăn mặc và đi đứng
sao cho thể hiện tính chất nữ thuần thục
theo truyền thống Trung hoa, để có thể
phù hợp với những mường tượng và khao
khát của phương Tây về phương Đông
Cụ thể, các cô gái mặc váy Mãn chu để
“thể hiện chất Trung Quốc của họ” [18,
tr.13]; các ngón tay mỏng mảnh vén bức
rèm thêu hàng trăm con chim châu về một
con phượng hoàng; ở trong căn phòng
của họ, như miêu tả của Shih Shu-ching,
ham ẩn “một Trung Quốc theo trí tưởng
tượng của người phương Tây” qua những
bức tranh treo tường vẽ những dãy núi và
các con sông, ở góc phòng những bình
hoa hồng đến từ thị trấn Jingde có truyền
thống văn hóa lâu đời, những chiếc ghế
hình trống với những cái bàn bằng gỗ chạm xanh xen kẽ với những chiếc ghế
sô pha và những chiếc ghế đôn phủ lụa;
“tính chất cô kính được cài cắm khắp nơi
và tất nhiên, là luôn có sự hiện diện của
mùi hương thuốc phién” [18, tr.13] Có
thể thấy đồ vật và con người ở nhà thổ
đều hiện diện trong sự phản chiều những
tò mò và khát vọng của phương Tây về phương Đông, với mục đích cuối cùng là mời gọi những cuộc mua bán, đổi chác
Kế cả Deyun, nhân vật chính của tác phẩm, cũng được đào tạo những kĩ năng
như thêu thùa và biểu diễn để phù hợp với
những mường tượng mang tính phương Đông chủ nghĩa, để hấp dẫn khách là các trung gian hay những cộng sự của đề
chế Như thế, nhà thổ được miêu tả như
không phải là nơi “xen kẽ của đế chế” hay
“không gian trung chuyển giữa thực
dân và thuộc địa” như Shun Kiang khang định mà là vật chất hóa, cụ thể hóa những
mường tượng và sự trông đợi của phương Tây về phương Đông, của quyền lực thực
dân với các thần dân bản địa lí tưởng
Cũng tương tự như vậy, trong tiêu thuyết Lam di (1936) cua Vi Trong Phung, nha thổ cũng được miêu ta như là nơi lưu giữ vẻ đẹp tôn kính, cỗ xưa của phương Đông với “tủ chè khám, sập gụ bộ phòng khách Tàu, tủ đồ cỗ gương to bằng cả một
cái giường, đỉnh đồng hun bày dưới đất
đồ sộ”, “những chậu sứ và đồ sứ Giang Tây”, “không khí lặng lẽ vắng tanh văng ngắt càng làm tăng vẻ nghiêm trang” Duyên, một cô gái điểm, được miêu tả là
“có vẻ mặt ngây thơ khác thường” [15] Theo đó, phương Đông, đối tượng chinh phục của thực dân phương Tây, hiện lên trong tính nữ (femininity), hay là trong một sự mường tượng của đàn ông quyền
Trang 6Nhà thổ như là vùng giao thoa 95
lực (male power-fatasy) và rộng hơn là
sự tưởng tượng của châu Âu quyên lực
(European power-fatasy) [16, tr.207]
Nhưng không gian thuộc địa ở tiểu thuyét City of the Queen khéng chỉ được
miêu ta một chiều theo hướng nó đơn
thuần là hiện thân cho không gian thống
trị của các nhà thực dân Anh phái nam
mà bao hàm khả năng của việc phát triển
một không gian mang tính chủ thể của
nhân vật nữ thuộc địa, trong đó phụ nữ
và đàn ông, lực thuộc địa và lực thực dân
va chạm, giàn xếp, đàm phán với nhau
Theo bài viết “Giới và không gian thực
dân”, có khả năng phát triển một cái nhìn
mang tính đa tầng về mối quan hệ quyền
lực trong một không gian, thời gian thuộc
địa, theo đó không chỉ có quá trình biến
thế giới bên ngoài phương Tây thành Kẻ
khác mà còn có thể khám phá ra nhiều
chu trình, nhiều thực hành vật chất cùng
vận hành trong một bối cảnh thực dân
{[13 tr.126] Hay theo cách nói của Mary
Louis Pratt, nhà chứa - không gian của
những sự va chạm, đối mặt giữa các vị trí
colonia ncouters or
imperial encouters) - 1a “diém ti¢p xtc”
(‘contact zone’), trong do van hda va
quyén lực thực dân và thuộc địa gặp gỡ,
va chạm, vật lộn với nhau mà phần lớn
là “các mối quan hệ không tương xứng
của sự đô hộ và sự phục tùng” [14, tr.7]
Đối với thực dân Anh, như miêu tả của
Sara Mills, khong gian thực dân của nó ở
các nước thuộc địa được lí tưởng hóa với
sự tách biệt hoàn toàn giữa người bản địa
và đội ngũ thực dân Nhưng trên thực té,
khoảng cách này là không thể duy trì mà
phát triển một văn hóa mới, các giá trị và
luật lệ văn hóa của thực dân được văn hóa
bản địa điều chỉnh; văn hóa bản địa và
văn hóa thực dân ảnh hưởng và tác động
lên các giá trị và luật lệ của nhau, thậm chí hình thành những giá trị và luật lệ
chồng chéo lên nhau, đan xoắn vào nhau [13, tr.136-137]
Có thê thấy sự vận động phức hợp của mối quan hệ quyền lực này trong mối quan
hệ của Deyun với các khách làng chơi đến
từ Anh tại các nhà chứa ở Hong Kong Thứ
nhất là mối quan hệ của Deyun với Adam Smith, người được chính quyên thực dân phái đến với tư cách là người phụ trách
Hội đồng vệ sinh Những miêu tả về nhân vật này tập trung làm nôi bật ý chí và nhiệt huyết của chàng trẻ tuổi mang trong mình khát vọng khám phá các vùng đất xa xôi,
trong đó có Hong Kong, nơi thường được
gọi là Cảng Victoria Nhân vật được miêu
tả như là một hiện thân cho ý chí chính
phủ thực dân Anh, hăm hở như “một chiến
binh” với nhiệm vụ “đập tan con quỷ dịch bệnh đang bao phủ khắp nơi” [21, tr.19]
Anh ta “sẽ giương cao ngọn đuốc, sục
sạo các ngõ ngách ô nhiễm; dịch bệnh, an
mình trong bóng tối, sẽ run ray va gao thét trong ngọn lửa cuồn cuộn và thành tro bụi
Chiến thắng cuối cùng sẽ thuộc về anh ta!”
{21, tr.19] Đoạn văn mô phỏng sự hăm hở,
ý chí và nhiệt huyết của nhân vật khi nhận
nhiệm vụ ở Hong Kong Nhưng các hình
ảnh trong đoạn văn lại đầy tính hàm ẩn,
trong đó hình ảnh “ngọn đuốc” biểu tượng cho “văn minh”, cho “sự dẫn đường” của
nhân vật Hình ảnh “bóng tối” của không
gian bản địa biểu tượng cho sự u tối, lạc hậu cần sự khai sáng và sự cứu vớt của nhân vật
Ở đây, dễ dàng bắt gặp các diễn ngôn
nhà trí thức thực dân Anh quốc đã phát
triển để hợp lí hóa quá trình mở rộng và bành trướng quốc gia của họ ra thế giới
Trang 796 NGHIEN CUU VAN HOC, SO 1-2022
còn lại Đó là diễn ngôn về người da trắng
như là những người tiên phong về tư
tưởng và các thực hành cách tân đổi mới
và không có sự dẫn dắt của những người
này, người bản địa không thể phát triển,
thậm chí khong thể có ý tưởng hay hoạt
động tân tiến, về cái mới hay sự thay đối
Theo đó, các vùng đất bản địa sẽ dược
miêu tả hoặc như là “vùng đất hoang sơ”
hoặc như là những nơi cô hủ, lạc hậu, con
người và sinh vật bị dịch bệnh và hủ tục
đe dọa Hình ảnh “ngọn đuốc” trong đoạn
văn nằm trong một trường hình ảnh mà
các nhà trí thức thực dân thường dùng để
diễn đạt sứ mệnh khai sáng của họ Đó là
trường hình ảnh liên quan đến ánh sáng
Có thể thấy điều này trong vô số các tác
pham văn học của các nhà văn Anh cuối
thé ki XIX, dau thé ki XX Vi du nhu 6
ngay đoạn mở đầu truyén ngan Pearls
and Swine (Ngọc trai và Dơ ban) cua nha
van Leonard Woolf (1880-1969), co doan
viết về tâm nguyện một trí thức, một quan
chức thực dân khi làm việc ở nước thuộc
địa: “Khi anh nói anh thuộc về một chủng
tộc cao hơn thì anh hàm an mot nghia ain £10511 Gis i111
vụ Thậm chí trong những vấn đề bình
thường nhất, chúng ta cũng phải tỏa ánh
sáng Chắc chắn, rất chắc chắn là chúng
ta nên góp phần dẫn đường bước chân
của bọn họ Tôi chỉ giữ một vai trò nhỏ
trong những sứ mệnh cao cả của chúng
ta” “Chúng ta” quản lí họ, giáo dục họ,
xóa sạch bệnh tật nhưng “để họ biết là
anh là người dẫn đầu Tôi là một đàn
ông da trắng, còn anh là da đen: Tôi sẽ
đối xử với anh tốt, đưa cho anh tòa án và
công lí, nhưng tôi là chủng tộc cao hơn,
tôi là người chủ” [23, tr I9]
Được xây dựng như là hiện thân và
là người phụng sự cho lí tưởng thực dân
của chính phủ Anh Quốc, nhân vật Adam
Smith nỗ lực giữ một không gian quyền
lực riêng biệt và trên cao so với người dân
bản địa Adam Smith cùng các quan chức
Anh Quốc thực hiện các chính sách tách
người Trung Quốc khỏi cộng đồng châu
Au để loại trừ một đối thủ cạnh tranh trong
kinh doanh với người châu Âu và quan
trọng hơn là đề bảo vệ sự thuần chủng của
giống nòi da trắng Sự chung đụng và pha
trộn (intermingling) cua co thé va dong
máu người bản địa với người da trắng bị coi là nguy hại đến sự siêu đăng của người
da trắng [1, tr.6-7] Ngay trong cuốn tiểu
thuyết, các nhân vật da trắng cũng trực tiếp
tuyên bố “nếu chính phủ rơi vào tay những đứa con lai thì nền văn minh châu Âu sẽ
kết thúc” [18, tr.47] Mối quan hệ với phụ
nữ bản địa sẽ làm suy yếu nòi giống đa trắng: “Anh ta sẽ sinh ra đứa con thuộc
loại gì, với đôi mat xanh lục, nếu anh ta
kết hôn với một phụ nữ phương Đông có đôi mat nau sam? Trí thông minh của anh
ta sẽ giống như những kẻ thuộc chủng tộc
da vàng, di chuyền chậm chạp và thiếu sức
song Lai một loài cao cấp với một loài
thấp hơn chỉ có thê làm suy yếu loài cao cấp hơn mà thôi” [18, tr.47-48] Nỗ lực giữ
sự thuần chủng và sự siêu đăng của giống
noi da trang thê hiện rõ ở những đoạn miêu
tả cuộc chiến chống lại dục vọng và kìm
nén nỗi ám ảnh vẻ đẹp phương Đông trong không gian nhà chứa khi đối diện với cô gái mại dâm Deyun Smith thậm chí nhớ
lại cuốn sách viết về cách các sharman của
dao Bali thực hiện đẻ triệt tiêu khao khát tình dục Nhưng rút cuộc, Smith không thê
giải thoát khỏi sức hút về sư huyền bí và eaavGt Hashes Cue ase ST —
sự phục tùng của cô gái điềm Deyun củng căn phòng được bài trí theo đúng những mường tượng về phương Đông.
Trang 8Nhà thô như là vùng giao thoa 97
Trên một phương diện, nhà chứa và
cô gái điểm được xây dựng như là chủ
thê bị chiếm hữu, không có quyền lực
Nói đúng hơn, không gian đó được xây
dựng như là nơi để chàng quan chức
người Anh mường tượng và triết lí về
sức mạnh chiếm hữu và chinh phục của
mình Ngôi nhà nơi Adam Smith che giau
Deyun và những lần chung đụng thể xác
là “chốn hậu cung” thỏa mãn được dục
vọng làm chủ và chiến thắng của một
chủng tộc siêu đăng được hiện thân trong
mối quan hệ với một cô gái điểm bản địa
Như được miêu tả, ngôi nhà có phong
cách Trung Quốc, được “trang hoàng nó
dựa trên những hình ảnh về phương Đông
mà anh ta đã biết trước đó: những ngọn
đèn lồng hoàng cung trên tam lua đỏ,
những tâm điêu khắc hình các con rồng
bay lên, những chiếc ghế làm bằng tre,
những chiếc bàn cao, những chiếc bình
làm bằng sứ, cùng với những người phụ
nữ mặc áo lụa trăng, quần lua den” [18,
tr.37] Các chi tiết về đồ nội thất ở đây
cho thấy sự chiếm ưu thế của quyền lực
hoàn toàn vắng bóng Chủ thể của nhà
chứa là cô gái điếm hiện ra hoàn toàn
phù hợp với sự tò mò và khát vọng của
Smith: “cô gái điểm của anh ta mặc chiếc
sườn xám với cánh tay để trần, bò trên
sản nhà và phục vụ anh ta một cách nhu
mì” [18, tr.37] Nhân vật cô gái điểm hiện
ra như một người luôn ở trạng thái phục
tùng “ở đó có nàng người hầu da vàng, để
ngực trần, nằm trên giường chờ đợi, tóc
có cây cài bằng vàng và cô được trang
điểm chiếc vòng ngọc bích” [I8§, tr.44]
Không chỉ thế, nhà chứa cũng là nơi để
nhân vật mặc sức thê hiện sức mạnh và
uy quyên đàn ông Sự tương tác với nhân
vật Deyun, như Smith định nghĩa “không
phải là tình yêu mà là một hình thức
xâm chiếm, chinh phục” [18, tr37] Ở đây, thân thể của cô gái điểm hoàn toàn thuộc quyền sở hữu của Smith Những
miêu tả tập trung khắc họa độ mềm mại của thân thể Deyun như đề làm nổi bật sự
phục tùng tuyệt đối, một thân thể để phó
mặc cho vị khách làng chơi hành xử theo bất kì cách thức nào Nếu anh ta muốn,
“anh ta đã có thể bẻ cong cơ thể mềm dẻo
này ra sau, giống như là diễn viên xiếc,
rồi vo tròn nó thành một quả bóng thịt”
Anh ta có thê lật úp người Deyun xuống
mặt giường, chọc ngoáy xung quanh cơ
thể và chơi cô ta như một món đồ chơi
Cô ta có thê là một con rắn mềm cuốn
xung quanh cô anh ta để làm anh ta hứng
khởi một lần nữa “Cô gái điểm ở nhà thổ
Nam Đường là hiện thân của khao khát
tình dục” [18, tr.37] Cơ thể Deyun như là một nơi để Adam Smith tự do thể nghiệm
đồng thời thê hiện quyền lực và sức mạnh của mình Sự chung đụng về thân thể ở đây, theo cách diễn đạt của Anna Stoler,
A
thế giới thực tại” [19, tr.190]
Nhưng ở một phương diện khác, cơ
thể cô gái điểm và nhà chứa lại là nơi làm
phát lộ sự yêu đuối của nhân vật đi xâm lược và sự thất bại trong công cuộc đó
Sự làm chủ của nhân vật nam da trắng
trong không gia nhà chứa phản chiếu một
sự thất bại trong thế giới thực tại Cụ thé
hơn, cuộc chung đụng cua Adam Smith va Deyun da la một sự đầu hàng của nhân vật đối với niềm tin về sự phân cấp chủng tộc
ida trăng và noirat daman Ma UaGus VY li U71 Ga 11C Trai 1111
ngược với sự hăm hở phụng sự Nữ hoàng
và ý chí chinh phục miên đât cảng, Adam
Smith rơi vào tình trạng như là bị cầm tù
Trang 998 NGHIEN CUU VAN HOC, SO 1-2022
trên hòn đảo bị “dịch bệnh bao phủ, với
những ngọn núi trơ trụi đá không sự sống
và những dòng sông không bao giờ có thể
chính phục” [18, tr.37] Rời quê hương
đến một hòn đảo xa xôi với chỉ một số ít
người củng chủng tộc, Smith sống trong
cảm giác cô đơn và mất mát Chính sách
tách rời người châu Âu và người Trung
Quốc bản địa khiến sự cô độc trở nên tôi
tệ hơn Như được miêu tả trực tiếp ở trong
tác phâm: “Anh ta bị bỏ rơi trên hòn đảo
xa xôi này, một người lạ ở một vùng đất
xa lạ, một mình đối mặt với bệnh dịch
Quê hương của anh giờ đã vượt quá tầm
với của anh ta; có lẽ anh ấy sẽ không bao
giờ nằm trên bãi cỏ mượt như nhung của
nó nữa” [18, tr.31-32] Ở trang 33-34 của
cuốn sách, điệp khúc “đây không phải là
nhà của anh ta” lặp đi lặp lại trong tâm trí
nhân vật khi đứng giữa không gian phố
cảng Việc không thể kiểm soát bệnh địch
và nỗi cơ đơn vượt quá sự chịu đựng của
chàng trai hai mươi tuổi, đây nhân vật tìm
đến nhà chứa như là một nơi có được sự
an ui, cham soc (“human comfort”) Voi
Adam Smith, nhà chứa là “hậu cung”, “là
bến neo đậu mà anh ta luôn muốn chèo
con thuyền của mình tới” [1§, tr.37] Sự
va chạm thân thể của hai nhân vật trong
nhà chứa cho thấy một sự đảo lộn về mặt
quyền lực Trong khi Adam Smith “trèo
lên chiếc giường của cô gái điểm ” để
được “cô gái điểm ở nhà thổ Nam Đường
giấu anh ta trong một thế giới khác”, thì
Deyun cting nhan ra Adam Smith là “một
đứa trẻ tội nghiệp” Ngay ở khoảnh khắc
kết thúc cuộc làm tình, Deyun thấy “anh
thật sự chỉ là một đứa trẻ, một người
khách viễn chinh rời quê hương, người
đã đánh mất trinh trên ga trải giường của
một cô gái điểm” Deyun thở dài về cách
thức chàng trai đa trăng thể hiện sự ham
hỗ của mình qua những cử chỉ vụng về, luộm thuộm và qua cách anh ta xấu hồ
không dám đối điện với chính mình, trốn
chạy bản thân bằng cách chăm chăm nhìn vào Cô gái
Chính là Deyun đã kiến tạo quyền
luc cua Adam Smith ngay tai nha thé nhu
là một cách để cứu vớt người đàn ông
cô độc, thất bại trong thé giới đời thực Trong cái nhìn của Deyun, bản tay từng giương cao ngọn đuốc đi đốt các khu vực
có dịch bệnh của Smith giờ đây đang cầm
một cây nến trắng, di chuyén cham cham
dé quan sat co thể cô gái điểm đang nằm trước mặt anh tạ Deyun nhận ra trong
ánh mắt mệt mỏi của Smith một khát
vọng được làm chủ Deyun chủ động ngợi
ca Smith là một con sư tử biển Trên chiếc
giường của cô gái điểm, Adam Smith ôm
chặt một người đàn bà với cơ thể “mảnh
mai, dễ vỡ nhưng lại làm tình lão luyện”
“Anh ta đặt chân của cô gái lên vai mình, cảm nhận rằng anh ta là kẻ thong tri cua
cô và rằng cô ta sẽ thuần phục theo sự
thống trị của anh ta” [18, tr.44] Ở đây,
sự thể hiện quyên lực bê trên của Smith chỉ là biểu hiện ngược cho những thất bại
trong chiến dịch chinh phục thuộc địa của
anh ta Và quan trọng hơn, cô gái điểm
Deyun cảm nhận ra sự thất bại và nỗi cô độc của anh ta, chủ động dé anh ta tu do thể hiện sự tự tin của mình qua những
cách thức làm tình vừa vụng về, vừa thô
bạo Đáng chú ý là, Adam Smith được
miêu tả là không thể nào thoát khỏi nỗi
ám anh về sự bí ấn ân đăng sau lớp trang
điểm của cô gái điểm này: “Khuôn mặt
trang điểm đậm giống như một chiếc mặt
nạ và anh ta không bao giờ có thê đoán
được cái gì bên dưới lớp mặt nạ đó” [18,
Trang 10Nhà thô như là vùng giao thoa 99
tr.44] Nỗi ám ảnh, hoài nghi, và những
khao khát không thê kim nén được nay
cho thấy sự lung lay trong ý niệm về sự
phân cấp chủng tộc trong mối quan hệ
giữa thực dân và bản địa mà ở đó, người
bản địa thuộc bậc thang man di, mọi rợ
Nói đúng hơn, trong không gian chung
đụng thể xác ay, nhân vật quan chức châu
Âu này đã phản bội niềm tin và tri thức
về quyền lực cũng như sự siêu đẳng của
chủng tộc và dân tộc của anh ta, đầu hàng
những trải nghiệm và cảm nhận của cá
nhân về mối liên hệ tinh thần và sự phụ
thuộc vào những người thuộc chủng tộc
và dân tộc khác Như giải thích của Shun
Kiang, chính những trải nghiệm thực tế,
cái “đời thường hàng ngày”, không theo
bất cứ nhận thức luận hay kế hoạch chính
trị đã định nào, trong chốn hậu cung đã
“kích hoạt một vùng liên lạc” mà ở đó “sự
cai trị thực dân mất đi sự hiện diện và sự
tương thích mạnh mẽ của nó” [8, tr 08]
Sự giao động quyền lực thực dân
trong không gian nhà chứa được thê hiện
khá trực tiếp trong cuốn tiểu thuyết C7#y
oƒ the Queen, đặc biệt là qua việc xây
dựng mối quan hệ của cô gái điểm với
các quan chức da trăng của chính phủ
thực dân Không dễ dàng tìm được cách
thê hiện tương tự ở các tiểu thuyết cùng
chủ đề ra đời trong bối cảnh thuộc địa Ở
Việt Nam, Vũ Trọng Phụng là nhà văn nỗi
tiếng viết về dé tai mai dam va gai diém
trong bối cảnh thuộc địa Tuy nhiên, các
tác phẩm của ông xoay quanh sự tương tác
giữa các nhân vật gái điểm và khách làng
chơi thuộc các tầng lớp khác nhau của cư
dân bản địa, trong đó nổi bật là các trí
thức (nhà văn, thầy giáo, nhà báo), những
người có thể giao tiếp bằng tiếng Pháp
và thích “triết nhân hiển giả” (như trong
Lam di và Lục xì) Ở Ân Độ thuộc địa,
Sevasadana (Ngôi nhà phục vụ, 1918) của
nhà văn Án Độ Premchand (1880-1936)
là tiểu thuyết nỗi tiếng về đề tài mại dâm
Nhân vật xuất hiện ở nhà chứa lại chủ
yếu là các trí thức thuộc tầng lớp trung lưu Ân Độ Cũng như thế, ở tiêu thuyết
Swarnabai (1888) cua nha van Bengali
Sri Nabakumar Datta (?-?), mối quan hệ
của cô gái điểm Swamabai chu yếu là với
các viên chức người ban dia làm việc cho các cơ quan thuộc chính phủ hay người làm của các gia đình thượng lưu; nhân vật đàn ông người Anh xuất hiện trong vai trò
là người làm xét nghiệm các bệnh nhân mắc bệnh tình dục tại Bệnh Viện Khóa
(Lock Hospital) Mặc dù nội dung chống thực dân - phê phán các trí thức Tây học
và sự vận hành của bộ máy quan liêu thực
dân - có thể được gợi lên từ các miêu tả
vừa mang tính lịch sử vừa mang tinh an
dụ này, nhưng sự vắng mặt của các nhân vật đản ông da trang trong không gian
nhà chứa và trong mối quan hệ với gái
mại dâm bản địa dẫn đắt đến những câu
hỏi về quyền lực thực dân đối với hoạt
động sáng tao va xuất bản văn học ở các nước thuộc địa
Đối sánh với sự văng mặt của nhân
vật đàn ông châu Âu trong các tác phẩm
văn học viết về mại đâm thời thuộc địa góp
phần gợi mở sự tham gia của tác phẩm Ciíy
of the Queen vao dién ngôn hậu thực dân -
cụ thê là trong phương diện giới và không gian thực dân, trong đó, nhân vật đàn ông
da trắng xuất hiện tại “vùng giao thoa” với người bản địa như là những người thua cuộc, yếu thế Sự hiện diện của diễn ngôn hậu thực dân trong tác phẩm City of the
Queen là khả thi khi tác phẩm nằm trong
sự phát triển tiêu thuyết hậu thuộc địa Đài