Những sự tương tác giữa hai tac pham về nhân vật người đi học, không gian trường học, và các sự kiện liên quan đến mối quan hệ thầy-trò gợi lên những thảo luận về hành trình được giáo d
Trang 1CHIEN BINH CAU VONG VA TOTTO-CHAN BEN CUA SO,
Y NGHIA THUC SU CUA “CAI KHAC” (THE OTHERNESS)
TRONG GIAO DUC
NGUYEN PHUONG LIEN”
Tóm tắt: Bài viết đặt cạnh hai tiêu thuyết: 7o/o-chan bên cửa số của nhà văn Nhật Bản Kuroyanagi Tetsuko và Chiến binh cầu vỗng của nhà văn Indonesia Andrea Hirata thảo luận về vai trò của giáo dục
trong quá trình làm chuyên hóa nội hàm khái niệm “cái khác” theo quan điểm hậu thuộc địa Những
sự tương tác giữa hai tac pham về nhân vật người đi học, không gian trường học, và các sự kiện liên quan đến mối quan hệ thầy-trò gợi lên những thảo luận về hành trình được giáo dục và tự giáo dục của các nhóm người bên lề như là cách thức làm chuyền hóa tâm lí của “kẻ khác”, từ vị thế nhược tiểu
về tri thức, văn hóa và xã hội đến vị thế làm chủ thế giới của chính họ Cụ thể hơn, hình tượng người
thay và tiêu chí mới của văn minh trong giáo dục đã được nhân mạnh ở cả hai tác phẩm như là một
h dầy th a tha aia A thi nn
hoán dụ nghệ thuật của thông điệp nghệ thuật hướng tới việc xây dựng thế giới riêng của “cái khác
và cho “cái khác”
Từ khóa: giải thiêng, cái khác, hậu thực dân, giáo dục, trong nhóm, ngoài nhóm, hình tượng người thầy, tâm lí
Abstract: The article looks at Japanese author Kuroyanagi Tetsuko’s Totto-chan by the window
and Indonesian author Andrea Hirata’s Rainbow Soldier to discuss the position of education in post-
colonial theory Both novels are seen as being preoccupied with the characters of students and teachers
as well as the relationship between them; further, the novels are also seen as concerned with education
as the way to move from a marginalized position to a position of power The character of teacher/
guru and new criteria of civilization in education has been emphasized in both novels as an artistic
metaphor for “the other”
Keywords: desecrate, other/ otherness, post-colonialism, education, out-group, in-group, character
of teacher/ guru, psychology
Cái khác (the otherness) là vấn đề trung tâm của quá trình giải thuộc địa theo
phê bình hậu thuộc địa [13, trl5] Các
nhà phê bình hậu thuộc địa theo quan điểm
Marxist, dac biét la Gayatri Chakravorty
Spivak, Homi K Bhabha miéu ta “cai
khác” từ quan điểm đấu tranh giai cấp, từ
đó định nghĩa “cái khác” là những nhóm
người chịu sự thiệt thòi về kinh tế và văn
hóa và sự yếu thế về chính trị Họ là phụ
nữ, dân ngụ cư, dân nông thôn, Tiếng nói
của những nhóm người này không được
) TS - Truong Dai hoc Khoa học Xã hội và Nhân văn,
Dai hoc Quoc gia Hà Nội
Email: phuonglienvhad@gmail.com
hiện diện trong các điễn đàn chính thống
Bản sắc của những nhóm người này được định nghĩa bằng bản sắc của nhóm người
có vị thế trung tâm và thống tri [3, tr.45]
Những bàn Juan cua Ursula Lau [1], tr.5]
va N Torres [16, tr.4] vé van dé giải thuộc địa trong tư tưởng của nha cach mang Franz
Fanon nhấn mạnh “cái khác” là chủ thể và
là đối tượng hướng tới của cuộc đấu tranh giành lại sự tôn trọng đối với những giá trị
văn minh, văn hóa bên lễ không chỉ trong tương quan với trung tâm phương Tây mà
còn trong tương quan một quôc gia oial Wes SAME eee ete Seas sett oe
doan hau thuộc địa Theo đó, giải thuộc địa
là quá trình chuyên hóa về mặt tâm lí và trí
tuệ cua “cai khác”, thoát khỏi những vị trí
Trang 250 NGHIÊN CỨU VĂN HỌC, SỐ 1-2022
phục tùng và yếu thế vốn là sản phẩm của
chủ nghĩa thực dân [ó, tr.16]
Dẫu xa nhau về không gian địa lí,
không cùng một vùng văn hóa, khác biệt
ngữ hệ, cũng không chịu ảnh hưởng trực
tiếp của nhau, song 70ø/o-chan bên cửa
số (Kuroyanagi Tetsuko) va Chién binh
câu vông (Andrea Hirata) đều hướng tới
căn cốt của tìm kiếm giá trị văn minh nhờ
câu chuyện giáo dục dành cho những “cái
khác” Nếu như tác phẩm nổi tiếng của
Nhật Bản tái hiện câu chuyện về trường
học trên những toa tàu cho cô bé Totfto-
chan và những người bạn có đặc điểm cá weeGee VỆ scsi saps UV Ga wy v3: wa
tính rất riêng thì Chiến binh cầu vồng cũng
là hình ảnh rất khác lạ của một trường học
nhỏ bé của những đứa trẻ nghèo trên đảo
Belington, Indonesia, nơi vẫn còn sót lại
nhiều dấu ấn của thời kì chủ nghĩa thực
dân vừa kết thúc
Đầu có nên tảng là những câu chuyện
thuc (non-fiction), xoay quanh tuổi thơ
của nhân vật chính - tác giả - người trần
thuật, hai diễn ngôn dẫn người đọc vào
không gian tươi sáng của những đứa trẻ
khi mọi sa được kê bằng điểm nhìn
trần thuật của đứa trẻ cá tính Từ điểm
nhìn bên trong, đứa trẻ quan sát cuộc sống
trong ngôi trường của mình với sự biết
ơn dành cho người thầy hiệu trưởng tận
tụy mà cởi mở, phóng khoáng về tư tưởng
giáo dục, cho cô giáo trực tiếp giảng dạy
chúng với sự yêu thương và ý thức nâng
cao trình độ, tự hoàn thiện bản thân mình
Điều cần nói là, những phương pháp giáo
dục tưởng giản dị mà rất tân tiễn lại nay
sinh trong giai đoạn nhiều gian khó của
mỗi quôc gia, sự tương phản đáng kinh
ngạc ây buộc người đọc phải ngầm nghĩ
đên những nguyên nhân sâu xa hơn của sự
tiến bộ và hiệu quả trong giáo dục Như
thể quy luật thông thường: phát triển kinh
tế - xã hội - văn hóa và kéo theo đó là giáo
dục, không bao trùm lên những trường hợp cụ thê này
Không-thời gian trong 70/fo-chan bên
cửa số là thời kì Nhật Bản chưa bước vào
gia1 đoạn “thần kì” sau Thế chiến II, sự khó khăn của cuộc sống vật chất có thể nhận
thấy trong chỉ tiết những hộp cơm trưa của
lũ trẻ, cần phải được bổ sung thêm “món của biển và và món của núi” từ bàn tay chăm sóc của vợ chồng thầy hiệu trưởng
thì mới đảm bảo đủ sự đa dạng tối thiếu của thực đơn cho trẻ nhỏ Sự nghiêm khắc trong yêu cầu của những ngôi trường khác
;
nha ma Tatta_chan da trai ana va bị chi
THIICŒ(C TC £41 AVE YV LIC UG Udi yua ya ul Vivi
từ cũng là một phương diện khác phản ánh
nỗ lực vượt qua giai đoạn khó khăn của
đất nước Nhật Bản trong giáo dục tạo nên
mô hình tương phản rõ rệt của những kẻ ngoài nhóm (out-group) và trong nhóm (in-group) Tương tự, không-thời gian của Chiến binh câu vồng là thời điểm cuộc
chiến giành độc lập dân tộc đã chấm dứt trên toàn bộ lãnh thổ Indonesia, song viéc khai thác thiếc trên hòn dao Belington van
còn lưu giữ những nếp cũ của thời kì thực dân Anh thong trị, nhất là khi ngôi trường
hà giàu coi trọng những giáo
âu Âu và đồng thời cũng học bằng những cuốn sách giáo khoa nhập ngoại đắt tiền trong chương trình chính khóa Sự nghèo đói của gia đình bọn trẻ trong ngôi trường Muhammadiyah không chỉ cho thấy khoảng cách giàu nghèo rõ
rệt giữa chủ và kẻ làm công theo kiểu thực dân đối với tầng lớp cu li bản địa mà còn
cho thấy ưu tiên cho giáo dục còn rất xa vời với dân bản địa Cách nói của sử gia
phương Tây Durrant về Java: “năm 1595,
người Hòa Lan ghé vào bờ biển của họ,
và trong thé | Ky sau, bọn xâm lãng đó lần
lần chiếm hết tỉnh này đến tỉnh khác, rồi chiếm được toàn đảo” [Š5, tr 466] đã không giấu sự phẫn nộ, và có thể thấy những tàn
Trang 3Chiên binh câu vông 51
tích lưu lại nơi đây Rõ ràng, câu chuyện
chú bé Lintang của gia đình ngư dân, ngày
ngày, dùng chiếc xe đạp quá khổ của cha
đi học trên con đường dài 40 km, nơi con
cá sau thuong xuyén ngang duong, lai
phai cầm chiếc nhẫn cưới của mẹ đến tiệm
cầm đồ, không chỉ đơn thuần là một chỉ
tiết gợi lên sự xót thương mà còn là dấu
ấn của thực tại Và chính ở đây, nét tương
phản của “ngoài nhóm” và “trong nhóm”
đã nói ở trên đích xác là những gì mà ].F
Staszack khăng định “chỉ những nhóm bên
trong (như người phương Tây trong thoi ki
thực dân) là ở vị trí áp đặt về vấn đề thứ
hạng” [14, tr.7]
1 Điểm tương đồng từ bản chất của
mục đích hành động
Giá trị nhân văn của một diễn ngôn từ
thế giới trẻ thơ, hơn nữa lại gắn với trường
học có chỗ dành cho những đứa trẻ thiếu
may mắn, như cậu bé tàn tật Takahashi-kun
trong trường Tomoe hay cậu bé bị thiểu
năng Harun trong lớp học của cô Mus, sẽ
dễ khiến người ta đánh giá diễn ngôn ở
hình thức nhân đạo dễ nhận diện trên lớp
nghĩa tường minh Nhưng ảnh hưởng sâu
rộng của hai tác phẩm này
công bố chắc chăn không chỉ do lớp tường
minh này Như bảy lớp chìm bên dưới vẻ
đẹp trong sáng trẻ thơ; sự hòa đồng của
những số phận khác biệt nhau trong trường
học; hình tượng lí tưởng của người thay ;
chính tư tưởng tôn trọng “cái khác” ở mỗi
cá thể trong tư tưởng giáo dục, trong thi
pháp xây dựng hình tượng, mới tạo nên
chiều sâu của mỗi tác phẩm Cả hai tác
phẩm đều được kể lại bằng cái nhìn hồi
cố của người trưởng thành; do đó, dẫu kỉ
niệm trong trẻo và sâu đậm bao nhiêu,
`
n toàn có thể xuất hiện sự điền chỉnh
2h UWL YY Uy AUGe iis MANU Vesti
Ø
`
góc nhìn Thâm trầm hơn rất có thê là một
trong những nguyên nhân khiên người trân
thuật nhận ra nét vĩ đại, lớn lao của người
thầy đã tạo nên chính họ trong thời hiện
tại Sự tôn trọng nét riêng ở mỗi đứa trẻ
là nền tảng để cho người thầy đứng trên bục giảng đã lựa chọn được những cách
thật độc đáo cho tiến trình “hòa nhập” của
mỗi đứa trẻ thiệt thòi, và hơn thế nữa, tạo
cơ hội phát triển năng lực riêng biệt của
cá nhân cho mỗi học trò Tư tưởng tôn
trọng “cái khác”, dù xuất hiện và được
nuôi dưỡng một cách vô thức hay không,
đã chia nhỏ đến từng cá nhân và là khởi nguồn cho những dòng nhận thức
Nếu độc đáo là cái đẹp của nghệ thuật,
ngày nay, đó cũng là một tiêu chí cho cái
đẹp của cá nhân con người từ thế ki XX,
cùng với sự ra đời của các lý thuyết tâm lí học [1, tr.19] Sự hữu lí đã giúp tư tưởng
ây trở nên phổ quát, và thừa nhận tư tưởng
ây cũng là một nắc thang tiễn bộ cho nhân loại ngày nay Vậy thì, dù chỉ thông qua
con đường tự học, điều gì đã khiến cho
những nhà giáo dục ở đây có được cách
hành xử tân tiến ấy? Nếu câu trả lời chỉ đơn giản là do sự tận tụy và yêu thương học trò, e rằng câu trả lời ay mới chỉ chạm
đến tầng đầu tiên chìm dưới nước Vì suy
cho cùng, khi đã lựa chọn một cách ý thức việc trồng người, phần căn cốt nhất định
hình nên lí tưởng cho những hình tượng văn học này phải là ý thức trách nhiệm khi được trao vào tay công việc thay đối số
phận con người Bởi dẫu có nhận thức rõ ràng hay không thì những người thầy này
đã hành động theo bản năng nhân văn sâu thắm nhất, là nền tảng cốt lõi của việc giáo
dục, đó là tạo nên một phiên bản tốt nhất, một “thế giới” mới từ những nguyên liệu
có sẵn mà đứa trẻ ấy được ban cho
Khi đặt bút viết lại những kỉ niệm ấu
thơ thành một cuốn tiền thuyết hiến thire
nhu vay, ca hai nha van chac chan khéng chỉ đơn giản tạo nên một cuôn hôi kí
Những tình cảm trong trẻo và sâu đậm, sự
Trang 452 NGHIÊN CỨU VĂN HỌC, SỐ 1-2022
biết ơn đối với những con người đã chọn
con đường đến với những đứa trẻ như
những người thân của chúng, cho bọn trẻ
cơ hội “xây dựng thế giới” của chúng, có
lẽ mới chỉ là một trong những tiền đề để
triết lí của hai câu chuyện thực được đây
đi xa hơn Giáo dục, ở cấp độ tiểu học và
trung học, là tiến trình bồi đắp nhân cách
và kiến thức nền; do đó, những hoạt động
thông thường như đi cắm trại, hội thao, họp
phụ huynh và tham gia các cuộc thi, là
điểm chung của tất cả các quốc gia Và rất
tự nhiên, mỗi sự kiện sẽ được những người
thầy tận dụng đề tiệm cận với những mục
tiêu nói trên theo thời gian, điều đó có thể
nhận thấy ở cả thầy hiệu trưởng Kobayashi
Sosaku và thây hiệu trưởng Harfan, hay cô
Mus Song, cái đáng nói là, trong khi cùng
dạy trẻ yêu thiên nhiên, dạy làm việc nhóm,
dạy tích lũy kiến thức bằng thực tế, thì
hình tượng người thầy lí trởng ở đây cũng
đã không giấu (được) những khó khăn họ
gặp phải khi theo đuôi triết lý giáo dục của
riêng mình, từ đó lũ trẻ có cơ hội tiếp xúc
với những tấm gương thật sự về ý chí và
nghị lực vượt khó ở ngay người hàng ngày
dạy dé ching do chung Chi t tiết cô bé Tôt-tô-chan Chi tiet tô-chan
băn khoăn về nghề nghiệp tương lai trong
khi Limmtang đã từ mơ ước trở thành nhà
toán học mả mang đến cho tất cả các chiến
binh cầu vồng còn lại của cô Mus những
ước mơ, chính là nắc thang tiếp theo của
tinh thần vượt khó khi lũ trẻ đã biết chịu
trách nhiệm, biết nhận thức đúng sai dé tự
đưa ra những cách giải quyết vấn đề, Cứ
như vậy, trong quá trình trưởng thành, nhân
vật chính của hai câu chuyện đều khang
định ấn tượng về những bài học được tiếp
nhận từ ngày còn ở mái trường tiểu học,
và quan trọng hơn cả là họ đã không dễ
dàng từ bỏ những ước mơ được vun đắp từ
ngày ấy bằng quá trình học tập sau này đê
khăng định và tự hảo vì “ngoài nhóm” Bởi
thế, càng đăng cao trong các lĩnh vực của tri thức bao nhiêu, những đứa trẻ ngày nào càng có cơ hội để chạm tới cốt lõi của văn minh bấy nhiêu Học cách yêu thương giờ đây đã viễn vọng thành học cách tôn trọng
“cái khác”, vì thế giới không còn khép kín
trong mái trường tiêu học nữa mà đã mở ra với biết bao đẳng bậc của con người Thế
là, các nắc thang đã được những hình tượng người thầy lí tưởng đặt thật vững chắc, tạo
thành con đường vươn đến giá trị cốt lõi
của văn minh hiện đại Từ điểm nhìn trần
thuật của mình, người kể truyện đã gián tiếp khăng định ý thức rõ rệt đằng sau mỗi
hành động của người thây khi thực hiện phần tự nhiệm mà họ gánh vác Tất nhiên,
văng bóng trong tác phẩm một quy trình được thống kê, song hoàn toàn có thê gợi nhắc đến những liên tưởng gắn với tầm đón đợi cao trong triết lí giáo dục “xây dựng một thế giới” của ““những kẻ ngoài nhóm”
Nói một cách khác, những lớp nghĩa hàm
ân kia hoàn toàn tương thích với những
triết lí giáo dục được chính người trần thuật
tông kết ở phần cuối tác phẩm
Trong “lời kết”, khi nhắc lại phương
châm giáo dục của thầy Kobayashi, Kuroyanagi Tetsuko thực tế đang diễn giải
cụ thể, rõ ràng hơn triết lí quen thuộc của
Nho giáo: “nhân chi sơ/ tính bản thiện/
tính tương cận/ tập tương viễn/ cầu bất
giáo, tính nãi thiên” [4, tr3] trước khi đưa ra giải pháp “phải tìm ra những phẩm chất tốt ở đứa trẻ, phát triển những phẩm chất đó, giúp đứa trẻ trở thành người có cá
tính” [17, tr 320] Còn khi nhân mạnh day
tự hào về thầy hiệu trưởng “ngay từ cái ngày đầu tiên ây bọn tôi đã có thể khăng định rằng thay Harfan sinh ra dé dimg trén bục giảng Thầy là một øz đúng nghĩa
theo tiếng Hindi: một người không chỉ
truyền đạt kiến thức mà còn là người bạn
và người đìu dắt tỉnh thần cho học sinh
Trang 5Chiên binh cáu vông 53
của mình ” [9, tr 27] thì Andrea Hirata
cũng cho thấy sự kế thừa tỉnh hoa của triết
lí giáo dục của nền văn minh sông Hằng
đã có rất lâu đời khi mô tả hình tượng cô
Mus là sự nối tiếp của thầy Harfan khi trực
tiếp đứng lớp trong sự yêu thương vô bờ
dành cho cả 11 đứa trẻ rất khác nhau về
năng lực cá nhân cũng như tính cách Có
thể nói, motif tương trợ để tạo thành một
chỉnh thể hoàn hảo không xa lạ trong nền
văn minh Trung Hoa hay Ấn Độ khi nhiều
câu chuyện kinh điển xoay xung quanh nhóm nhân vật được sắp đặt để có sự bù trừ Nhóm nhân vật tương hỗ truyền thông đều có lẽ đã nằm sâu trong tiềm thức của những nhà văn châu Á khi họ mô ta thực tại băng cách tô đậm cá tính mỗi nhân vật Ở quy mô của một lớp học Ít ỏi trong
trường tiểu học đặc biệt, số lượng nhân
vật thiếu nhi tương ứng về tính cách riêng giữa Totto-chan bên cửa số và Chiến binh cầu vông không khó để nhận ra:
Totfo-chan bên cửa số Tính cách nhân vật Chiến bình cầu vông
Yasuaki-chan; Takahashi-kun khuyét tat, hén nhién Harun; Trapani
Không thẻ hoàn toàn trùng khớp về số
lượng nhân vật chính, song dù tái hiện thực
tế với những con người thực hay bổ sung
chất liệu bằng hư cấu thì hệ thống nhân
vật của hai câu chuyện đều minh chứng rõ
nét cho sự đa dạng trong năng lực và tính
cách on nord hước bÃc TÃ ty bhi ở lứa
vVavll LULL lpuvi uuYyL ƯUCC iy LU ALLL ở iua
A
tuôi thiếu niên Bởi thé, ton trọng cái khác
ấy chính là giao điểm để hai dòng tư tưởng
khống lồ nói trên gặp gỡ trong sứ mệnh kết
nối thành tựu nhiều thế hệ trong suốt lịch
sử văn minh hàng ngàn năm
2 “Cái khác” từ hiện thực tới biểu
tượng
Dù cùng tận dụng tối đa “hồi cô” để
tái hiện quá khứ, song không gian của bối
cảnh hiện thực trong mỗi câu chuyện cung
cấp cho người trần thuật những điểm nhìn
khác biệt Thời gian công bó của Chiến XÃ NV VEY 2440 aGar VV EER VY VEG Vereen
binh cau vong (2005} sau Totto-chan bên
cua so (1981) dén 24 nam, song khong
gian cua Nhat Ban va Indonesia, dac biét
1a hon dao Belington, cơ bản rất khác nhau
trong những đặc trưng kinh tế và xã hội
Ở đây, “cái khác” bộc lộ hết tính đa dạng
của nó khi áp dụng cho cùng motIf của hệ
thống nhân vật, cùng đề tài và thậm chí
cùng tư tưởng Mô tả những tháng năm ở
trường Tomoe đúng thời ø1an Thé chiến vate Va 3” ——- — `
II, kết thúc câu chuyện bằng cảnh ngôi trường trong những toa tàu bị dội bom và hoàn toàn bị tiêu hủy, song ngôi kế của cô
bé Totto-chan ở đúng độ tuôi tiêu học cho
phép nhà văn nhìn cuộc sống giản dị, trong sáng, đơn giản hóa những vấn đề nan giải của cuộc sống lúc bấy giờ nhờ sự che chở
đầy ý thức của người lớn Mẹ Totto-chan
đã không nói cho cô bé chuyện bị đuôi học
trước khi được nhận vào Tomoe và thầy
hiệu trưởng luôn nói “Em thật là một cô
bé ngoan” Bởi thế, ấn tượng của nhân vật
LA triveane hién tai lai chủ van XOay WwW qu anh ANY UY” HIIV11 LỢI ial cnu yeu xoa id tu €I111
việc người thầy của mình đã Ap dung
những phương pháp giáo dục gì, tiếp thu
từ đâu
Trang 654 NGHIEN CUU VAN HOC, SO 1-2022
Cũng là ngôi thứ nhất, song điểm nhìn
bên trong của cậu bé Ikal luôn đặt trong
quan hệ đôi chiếu với hiện tại còn nhiều
ước mơ dang dở của những người bạn, khi
đã trưởng thành và đạt được lời hứa của
chính mình trong món nợ ân tình với ngôi
trường cũ Sự hoán đổi liên tục điểm nhìn
như vậy xuyên suốt cốt truyện 48 chương
đã tạo cơ hội để nhà văn đan vào trong đó
rất nhiều vấn đề xã hội đương thời của
Indonesia thông qua trữ tình ngoại đề
Tự nhận là “người quan sát cuộc sống”
[9 tr421], nhân vật kể truyện đã làm
dày thêm những trải nghiệm cá nhân trên
hòn đảo phân biệt rõ giai cấp; đa dạng về
chủng tộc và tôn giáo, tín ngưỡng; phong
phú về nghề nghiệp, đo đó lớp học có I1
đứa trẻ cũng đủ chủng tộc và những nghề
kiếm thêm cho lũ trẻ con đang độ tuổi đến
trường: xảm thuyền, hái tiêu, bán rong,
nạo dừa, thêm cô bé Flo, sống trong Điền
trang, lớp học thành đảo Belington thu nhỏ
mà người nghèo khô chiếm đa phần
Câu chuyện xuyên qua 62 tiêu mục/
chương cua Kuroyanagi Tetsuko thong
nhất trọn vẹn trong tỉnh nhỏ song lại xuất
ian itll ROU mở khi có Cau Dáii SOIIE Ở HƯỢỚC aAcr m rw Lhi ^^ pan ha an cẴng Ä nieve
ngoài, nói tiếng Anh đến trường: rồi cô bé
Triều Tiên với nỗi buôn bị miệt thị từ trước
đó và ân chứa sau mỗi trang viết vẫn là
bóng dáng của cuộc thế chiến khủng khiếp
đang diễn ra Bất chấp việc nước Nhật
không còn cho phép học tiếng Anh trong
nhà trường vi coI “nước Mỹ là kẻ thù”, các
học sinh của Tomoe vẫn vui vẻ đồng thanh
“đẹp là beautiful” với “cậu bạn tiếng Anh”
mới Bài học Totto-chan nhận được từ cách
nói âm ức của cô bé Triều Tiên đã được
hóa giải bằng lời khuyên của mẹ, và cô bé
quyết định sẽ trả lời băng lí lẽ “trước khi là
người Nhật Bản hay Triều Tiên, chúng ta
đều là trẻ con” Thậm chí, tinh cam trong
trẻo của Totto-chan đôi với chú gà con và
chú chó Rocky đều có dấu ấn buồn bởi cái chết của hai con vật, ước mơ trở thành
bác sĩ thú y của cô bé Amadera-kun không thành, cũng có thể coi như những trải nghiệm cần có trong cuộc trưởng thành của những đứa trẻ trường Tomoe vì gắn
liền với lời dạy dỗ về sự yêu thương động
vật của thầy hiệu trưởng Kobayashi Vậy
là, trong trường học lí tưởng ay, moi su
khác biệt đã được san bằng sao cho những
đứa trẻ cấp tiểu học nhận được những lời
khuyên cần thiết nhất trong đời Có vẻ như ngay cả hình ảnh của người cha không đành lòng mang tiếng đàn violin phục vụ quân đội để tìm thêm cho Totto-chan cơ
hội ăn vài chiếc kẹo trong lúc cuộc sống
vật chất đang ngày càng khó khăn, tình trạng thức ăn có đủ “món của biển và món của núi” ngày càng trở nên khó thất trong
mỗi hộp cơm trưa, đù chỉ đơn giản là rong
biển và mơ muối, cậu thanh niên trở về từ mặt trận mắc chứng loạn thần kinh như hệ
quả của những ngày tháng chiến tranh,
dù cho thấy cuộc sống trong Thế chiến II
của những học sinh Tomoe đã biến đôi đến mức nào thì tỉnh thần chấp nhận khó khăn
quen thuộc của người Nhật vẫn đủ sức
lan tỏa để át đi nỗi xót xa, cay đắng Nếu không phái do điểm nhìn trần thuật, có
lẽ, câu chuyện dành cho thiếu nhi này sẽ
mang một không khí chiến trận u ám hơn
rất nhiều khi bản chất của cuộc chiến ấy bao gồm cả tính cực đoan vì không chấp nhận “cái khác”, vì tư tưởng bá quyền Còn câu chuyện của Andrea Hirata
là những xung đột gay gắt mà tất cả các chiến binh cầu vồng đều nhận thức rất TỐ
Dù chỉ là những đứa trẻ, nhưng không cần
chờ đến hai cuộc thi với sự chênh lệch giàu
giới là một hố sâu của sự kì thị Trên hòn
đảo Belington, từng bước một, lớp học của
cô Mus là xã hội thu nhỏ với những nỗ
Trang 7Chiên bình câu vồng 55
lực phi thường của cả người lớn va trẻ em
chỉ để đảm bảo quyền đã quy định trong
Hiến pháp Indonesia: được đi học Việc
cô bé Flo từ bỏ PN để chuyến hắn sang
trường Muhammadiyah thực tế không lấp
được khoảng cách ấy mà chỉ khiến cho lớp
học của cô Mus trở thành một mô hình thu
nhỏ của nhân khẩu ở Belington; và do đó,
khắc sâu hơn biểu tượng chiến binh nơi lũ
trẻ Trên hòn đảo đó, những người sống
nhờ tàn tích khai khoáng của chế dộ thực
dân vẫn tôn sùng họ bằng cách du học tại
cựu “mẫu quốc” cùng làm việc với một
tộc người đang đến bờ tuyệt chủng vì lối
sống khép kín mang hơi hướng sơ cô Sự
thịnh vượng huy hoàng của PN kết thúc
bằng cuộc cướp phá như một cuộc bao
thủ đã được dồn nén từ lâu trong lòng
những người dân bản địa trên đảo Ngôi
trường của Hồi giáo với cô Mus luôn
luôn cầu nguyện bằng những trích dẫn
từ kinh Koran không ngăn trở được việc
th Limpai cia ba dita hoc tro Néu như
“tôtem giáo đã tạo cơ sở cho phân loại tự
nhiên giữa các loài động thực vật được sử
dụng để phân tích thế giới xã hội của văn
hóa” [2, tr.100] thì sự xuất hiện của tôtem
cá sấu quyết định số phận cô độc của hai
cha con Bodenga, năm con chim Pelintang
Pulau hiện ra trước mắt Mahar quả thực
báo trước cơn bão lớn, phủ lớp sương
mù lên cuộc sống thực tế với tư cách là
những biểu tượng huyền thoại, thì những
lời khuyên của pháp sư Tuk Bayan Tula bí
ân lại là một điều hiển nhiên: cần học để có
điểm cao, và nó thực tế đến mức hội cuồng
tín Soceifeit của Mahar tan vỡ, Bằng đó
những yếu tô tưởng như không thể dung
hòa là bài học sâu sắc cho thế kỉ XXI về sự
hiện tồn đồng đại của những mặt đối lập
trong cuốn sách được công bố năm 2005
Bởi thế, trong chính nhan đề của hai tác phâm, biêu tượng quan trọng nhât xuât
hiện trong hai dạng thức “ngoài-nhóm/out-
group” Nếu cụm từ “bên cửa số” được lí
giải bằng chính lời của tác giả, một biểu
tượng mượn từ trào lưu nói về những cá nhân bên rìa ở Nhật Bản đương thời thì cụm từ “chiến binh cầu vồng” rõ ràng đã hàm chứa trong đó cuộc sống đầy những
thử thách, đấu tranh của những đứa trẻ
Indonesia trên hòn đảo đã từng phôn vinh
vì khai thác thiếc Nhưng cái phồn vinh ấy
không đành cho số đông; cho nên, kết thúc của cả hai câu chuyện đều là sự phá hủy
ập đến với ngôi trường, nhưng cuộc sống của những đứa trẻ năm xưa rất khác Hầu
hết bạn bẻ của cô bé Totto-chan đều có một
cuộc sống viên mãn, chính bản thân cô bé
năm xưa thì trở thành một người phụ nữ
thành đạt Còn Ikal phải chứng kiến hai
thiên tài của đội chiến binh sống một cuộc đời vất vả, nghèo nàn: thiên tài khoa học Lintang bỏ học vì cha mất sớm, đi làm công
việc tay chân nuôi l4 miệng ăn, thiên tài
nghệ thuật Mahar trở thành người đan đồ
chơi từ những chiếc lá bán cho trẻ nhỏ,
Chỉ có cậu bé Ikal mơ mộng, sau bao nỗ
lực, có được suất học bồng Anh quốc, trở
thành nhà văn cùng cậu bé Kucai hoc kém
nhất lớn trở thành chính trị gia, còn tất cả
đều không t thé cham tới ước mơ của mình;
bởi ở đó, vẫn cần thêm nữa những đôi thay cho bọn trẻ Cho nên, dù biểu tượng cầu vồng ở đây được nhắc đi nhắc lại bằng
nhiều hình thức khác nhau song đều hướng
tới một đích: 7 sắc cầu vồng là sự kết hợp của muôn màu khác biệt Phải chăng khi Totto-chan không còn là kẻ ngoài rìa ở trong những toa tàu nối liền nhau thì cầu vòng trên đảo Belington cũng hoàn thành nhiệm vu cua no khi trao long tin vao su
đu
cuộc sống đa chiều, đa diện cho những đứa trẻ nghèo Khi những toa tàu bốc cháy trong
đêm bị dội bom năm 1944, thầy Kobayashi
quay lại hỏi con trai sắp tới sẽ làm gì, và
Trang 856 NGHIÊN CỨU VĂN HỌC, SỐ 1-2022
sau những điều thầy làm được với môn
thé duc nhịp điệu, khi thầy không còn nữa,
vẫn có người bạn đồng nghiệp của Totto-
chan trưởng thành đã dành suốt thập ki tim
hiểu về nhà giáo vĩ đại này Khi cây cột
thiêng chống đỡ trường của thầy Harfan đồ
sap, cau be Ikal trưởng thành khang dinh
đẳng sau cuộc cướp phá Điền trang là một
trang mới đang mở ra, bởi rất có thé, sau
khi chứng kiến sự kiên cường của cô Mus
để giữ lại ngôi trường, họ không chỉ đồng
tình với cô mà còn dồn hết phẫn nộ vào căn
nguyên của sự bất công đó Cột thiêng đồ,
toa tàu cháy, nhưng những vòng sóng lan
tỏa từ ngôi trường mới chỉ bắt đầu Vì lúc
ấy, chúng chính thức là những biểu tượng
của “cái khác”
3 Giao điểm cho các đại lộ tư tưởng
của văn minh: tôn trọng “cái khác”
Theo thời gian, chủ nghĩa thực dân đã
trở nên lỗi thời, và hậu thực dân cũng được
thay thế bằng khái niệm rộng hơn là hậu
thuộc địa, những vung dat chịu ảnh hưởng
bởi các “mâu quốc” ' trong suốt lịch sử dải,
dù đó là đế quốc phương Tây hiện đại hay
đế quốc phương Đông chuyên chế, đều đã
có những giải pháp riêng để đảm bảo sự
hiện tôn Bởi “đã có một thời gian chúng
ta bị mê hoặc bởi châu Âu Họ tạo cảm
hứng cho chúng ta với niềm hy vọng mới
Chúng ta đã tin rằng nhiệm vụ chủ yếu của
họ là giảng giải cho chúng ta về nguyên
lý của tự do cho thế giới Chúng ta đã đi
đến chỗ ấy bởi biết đến họ chỉ qua những
tư tưởng trong văn học và nghệ thuật của
ho Nhung dan dan, chau A va chau Phi tro
thành lĩnh vực chủ yếu trong những hoạt
động thế tục của châu Âu đang ngày càng
đa dạng trong khi những mối quan hệ mang
tính nhân văn thì bị chối từ ” [15, tr.200]
là những lời cảnh tỉnh để người châu Á hiêu
cách định hình những giá trị mới sau xung
đột văn hóa ở thời kì thuộc địa Khi chủ
nghĩa bá quyền chưa kết thúc ở Nhật Bản,
khi Indonesia vẫn còn đang trong giai đoạn
hậu thực dân, những trí thức tâm huyết với
tương lai của đất nước mình đã bắt đầu cuộc
kiếm tìm “cái khác” hướng tới văn minh
Khái niệm văn minh, từ góc nhìn đa
chiều hơn, không còn là chiêu bài cho những sự cưỡng ép, đã trở về nguyên vẹn
ý nghĩa của nó khi dung hòa vào nội hàm của mình khái niệm “cái khác” “Yếu tổ
cốt lõi của nền văn minh là các bài học
được giảng dạy trong nhà trường, được các sinh viên hiểu rõ và nhớ đến mỗi khi
căn khá khăn Nan van minh Tring Onde
đã từng được xây dựng lên thông qua việc
giảng dạy Khống giáo Văn minh Hỏi
giáo- sùng bái sự vâng phục- được phát
triển dựa trên kinh Côran” [7 tr.478] Bất
kể tư tưởng của thầy hiệu trưởng trường
Tomoe được xây dựng dựa trên sự tong
hợp của Không giáo và những tư tưởng Tây phương, hay tư tưởng của thầy hiệu trưởng trường Muhammadiyah bắt nguồn
từ các cuốn kinh thiêng Koran hòa trong
ước nguyện bảo vệ chủ quyền đân tộc,
giao điểm của họ chắc chắn là tôn trọng
“cái khác” Thực hành đã là “cái khác” của
lí thuyết giáo dục Vì sự kì thị, chê trách
Totto- chan ở ngôi trường cũ hay thái độ của “cử nhân” trường PN đối với Lintang
đã cho thây định kiến và tư tưởng cào bằng trong giáo dục hiển hiện ở bất kì đâu đã
thành động cơ cho sự ứng dụng nảy
“Mọi chủ nghĩa nhân văn cô điên đều
khăng định rằng nếu cào một chút lớp bên
ngoài của lịch sử nhân loại với tính tương
đối của thiết chế hoặc sự khác biệt bề mặt
của các màu da người ta sẽ rất nhanh chong đi đến cội nguồn sâu xa của bản
chât nhân loại phô quát Chủ nghĩa nhân văn tiến bộ phát lộ ở đây Lịch sử và để cuối cùng thấy Bản chất tự nhiên chính nó
cũng mang tính lịch sử” [10, tr.263] Khác
Trang 9Chiên binh câu vỗng 37
nhau là bản chất của nhân loại, tính từ cá
nhân cho tới nền văn minh Nếu thừa nhận
gần mười loại thông minh khác nhau trong
giáo dục hiện đại thực sự là một bước
tiến trong tiêu chí đánh giá năng lực thì
tôn trọng “cái khác” được tạo nên bởi cái
sẵn có và cái được bổ sung theo thời gian
trong mỗi cá nhân chính là giải pháp cho
dù mới chỉ là bước đầu tiên để tạo đựng
căn cốt văn minh
Giống như 7 bậc thang không lồ dẫn
lên ngôi chùa Borobudur của người Java,
người thầy nhẫn nại mỗi ngày bồi đắp
thêm biết bao nét chạm khắc kì công cho
tâm hồn trẻ để đạt tới cái đích giản dị kia
của tiêu chí văn minh Cái đẹp không nằm
ở đích đến mà nằm ở tiến trình, mỗi một
nắc thang tưởng đơn giản, từ rộng đến hẹp,
không phải tạo nên bằng đốn ngộ trong
khoảnh khắc Dé mdi cá nhân chạm tới cốt
lõi của giá trị văn minh hiện đại, lịch sử đã
dạy cho con người bài học chấp nhận tiệm
ngộ khi Phật giáo được ưu ái cả ở Nhật Bản
và Indonesia Nhẫn nại thu hẹp độ rộng và
nâng dần độ cao mỗi bậc thang, người thầy
trên đất Phù Tang và Indonesia đều đạy trẻ
biết yêu thương- chia sẻ- tri ân; đạy trẻ ý chí
và nghị lực; dạy trẻ thói quen tự chịu trách
nhiệm; dạy trẻ nuôi dưỡng ước mơ; dạy
trẻ tự học tập suốt đời; dạy trẻ tôn trọng sự
khác biệt; dạy trẻ duy trì sự khác biệt để tạo
nên “cái khác” (cái độc đáo) 7 lớp nghĩa
hàm ấn trong kết cầu của diễn ngôn về mục
tiêu của người thầy, 7 bước hướng tới một
thái độ sống văn minh hơn bởi “cái khác”
không còn chỉ là khái nệm mang màu xám
của lí thuyết mà trở thành chất xanh tươi
khi cây non được uốn thuận chiều
Tài liệu tham khảo
[I] Bauman, Z (1996), “Modernity and
Ambivalence”, Culture, Modernity and
Revolution, Routledge Publisher, London
[2] Barthes, R (2008), Nhitng huyền thoại, Nxb
Tri thức, Hà Nội {3] Bhabha, Homi K (1990), “Cultural Diversity and Cultural Differences” The Post-Colonial Studies Reader Eds Bill Ashcroft, Gareth Griffiths, and Helen Tiffin New York: Routledge
[4] Doan Trung Con (2013), Zam tu kinh, Nxb
Văn hóa- thông tin, Hà Nội
[5] Durrant, W (2004), Lịch sử van minh An Dé, Nxb Văn hóa-thông tin, Hà Nội
[6] Fanon, F (1968), Black Skin, White Masks, Grove Press, New York
[7] Ferguson, N (2016), Phuong Tay va phan còn lại của thể giới, Nxb Hồng Đức
[8] Hegel, G.F (2016), Phenomenology of Spirit,
Audible Studios on Brilliance Audio
[9] Hirata, A (2018), Chién binh cau vong, Nxb
Hội Nhà văn, Hà Nội
[10] Kock, L (1992), “Interview With Gayatri
Chakravorty Spivak: New Nation Writers
Conference in South Africa.” ARIEL: A Review
of International English Literature, 23(3)
[11] Lau, U (2017), “Storylines in psychology:
rewriting or rehearsing colonial scripts?
Response to “Frantz Fanon and the decolonial turn in psychology: From mordern/ colonial
methods to the decolonial attitude” by Nelson Maldonado Torres, South African Journal of
Psychology, Vol.47(4)
[12] Meletinsky, E.M (2004), Thi pháp của huyền thoại, Nxb Đại học Quốc gia, Hà Nội
[13] Chi P Pham “Others Never Speak” (bản thảo tiếng Anh chưa xuất bản Tài liệu do tác gia cung cấp)
[14] Staszak, J F (2008), Other/ Otherness,
International Encyclopedia of | Human
Geography, Elservial
[15] Tagore, R (2010) An Dé va phuong
Tay (The Sky of Indian Histrory- Themes and
Thoughts of Rabindranath Tagore), Rupa & Co
New Delhi
[16] Torres, N M (2017), “Frantz Fanon and the decolonial turn in psychology: From mordern/ colonial methods to the decolonial attitude, South African Journal of Psychology,
Vol.47(4)
[17] Tetsuko, K (2015), 7oo-chan bên cửa số,
Nxb Văn học, Hà Nội