Hiện trạng ô nhiễm môi trường và nguyên nhân gây ô nhiễm môi trường của lưu vực sông cầu việt nam

Trong những năm gần ñây, các tỉnh trong lưu vực sông Cầu ñều gia tăng các nguồn lực ñể phát triển kinh tế với tốc ñộ tăng trưởng cao dẫn ñến việc sử dụng không hợp lý tài nguyên nước tạo

TRƯỜNG ðẠI HỌC VINH

KHOA SAU ðẠI HỌC

 

BÀI TIỂU LUẬN CHUYÊN ðỀ HÓA HỌC MÔI TRƯỜNG

VÀ NGUYÊN NHÂN GÂY Ô NHIỄM CỦA LƯU VỰC SÔNG CẦU - VIỆT NAM

NGƯỜI HƯỚNG DẪN : GS.TS NGUYỄN KHẮC NGHĨA

NGƯỜI THỰC HIỆN : Học viên PHẠM MINH TRÍ – Ngành hoá học phân tích

Phần I MỞ ð ẦU

Hiện nay, ô nhiễm ñặc biệt là ô nhiễm nguồn nước ñang ñạt ra cho chúng ta nhiều bài toán khó khăn Trong phạm vi bài tiểu luận này tập trung phân tích về những ñoạn sông ñang hoặc có dấu hiệu bị ô nhiễm trong lưu vực sông Cầu, dựa trên các số liệu quan trắc và báo cáo của các ñịa phương, ngành liên quan Cho ñến nay, do nhiều nguyên nhân, các chương trình quan trắc chất lượng nước (kể cả bùn ñáy) của các lưu vực sông chưa ñược thực hiện ñầy ñủ, toàn diện Do ñó, các nhận ñịnh về ô nhiễm nước chưa bao quát hết các thành phần môi trường ðây là một bất cập của công tác quản lý, giám sát chất lượng nước các lưu vực sông cần phải ñược khắc phục trong thời gian tới

Trong những năm gần ñây, các tỉnh trong lưu vực sông Cầu ñều gia tăng các nguồn lực ñể phát triển kinh tế với tốc ñộ tăng trưởng cao dẫn ñến việc sử dụng không hợp

lý tài nguyên nước tạo nguy cơ suy thoái và ô nhiễm sông Cầu trên toàn tuyến ngày càng trầm trọng, gây ra những thiệt hại nhiều mặt về lâu dài không thể lường hết ñược nếu không có những nỗ lực chung bảo vệ bền vững toàn lưu vực

Tiêu chuẩn chất lượng nước là giới hạn ñược dùng ñể ñánh giá tính chất vật lý - hoá học, sinh học và các ñặc ñiểm do cảm quan (màu, mùi) phù hợp với từng mục ñích sử dụng khác nhau Sự ñánh giá chất lượng của nguồn nước cần dựa vào mục ñích và nhu cầu sử dụng nguồn nước ñó Bộ tiêu chuẩn chất lượng nước dùng ñể ñánh giá cho các mục ñích sử dụng khác nhau, ví dụ sử dụng nước cho sinh hoạt, nuôi trồng thủy sản Trong báo cáo này, tiêu chuẩn chất lượng nước mặt TCVN 5942-1995 ñược sử dụng ñể ñánh giá chất lượng nước ở lưu vực sông Tiêu chuẩn này quy ñịnh giới hạn các thông số và nồng ñộ cho phép của các chất ô nhiễm trong nước mặt Tiêu chuẩn này áp dụng ñể ñánh giá mức ñộ ô nhiễm của một nguồn nước mặt Trong ñó:

nước sinh hoạt (nhưng phải qua quá trình xử lý theo quy ñịnh)

nước mặt trong các lưu vực sông chịu tác ñộng ñồng thời của các yếu tố tự nhiên

Phần II HIỆN TRẠNG Ô NHIỄM

Nước mặt tại vùng trung lưu và hạ lưu của lưu vực sông Cầu hiện ñang bị ô nhiễm cục bộ bởi một số chất gây ô nhiễm hữu cơ, chất rắn lơ lửng (SS) và dầu mỡ (có nơi ñang bị ô nhiễm nghiêm trọng) Sông Cầu qua tỉnh Bắc Kạn ñã bắt ñầu bị ô nhiễm ở một vài vị trí Theo số liệu quan trắc, khu vực cầu Phà và cầu Thác Riềng (Bắc Kạn), một số giá trị BOD5và SS ñã vượt TCVN 5942- 1995 ñối với nguồn loại A (Hình 2.1)

Hình 1:

chảy qua tỉnh Bắc Kạn

Sông Cầu qua tỉnh Thái Nguyên bị ô nhiễm rõ rệt, ñặc biệt là ñoạn sông chảy qua thành phố Thái Nguyên ðoạn sông Cầu trước khi chảy vào thành phố Thái Nguyên bắt ñầu bị ô nhiễm do chịu tác ñộng của các hoạt ñộng sản xuất công nghiệp, khai thác khoáng sản, sản xuất nông nghiệp Dọc bên bờ sông và hai phụ lưu là sông Nghinh Tường và sông ðu (Sông Nghinh Tường chịu tác ñộng của hoạt ñộng khai

sông Cầu chảy qua thành phố Thái Nguyên, nước bị ô nhiễm rõ rệt, chứa nhiều các hợp chất hữu cơ và dầu mỡ

Tại khu vực phường Tân Long, nước rất ñục, có màu ñen nâu và mùi ðoạn sông

BOD5, COD vượt TCVN 5942-1995 (loại A) 2- 3 lần (Hình 2); nước sông có mùi dầu cốc rõ rệt (Hình 3) Suối Phượng Hoàng (nhánh suối nhỏ chảy trên ñịa bàn phường Tân Long – Thành phố Thái Nguyên), nước suối bị ô nhiễm chất hữu cơ nghiêm trọng do nước thải của nhà máy sản xuất giấy ñế thải trực tiếp, hàm lượng các hợp chất hữu cơ chứa nitơ rất cao Các thông số ñặc trưng ô nhiễm là BOD5, COD, (Hình 4)

Hình 2:

Hàm lượng COD trên ñoạn sông cầu chảy qua tỉnh Thái Nguyên

Hình 3:

Hàm lượng dầu mỡ trên sông Cầu – Thái Nguyên

Hình 4:

Hàm lượng BOD5, COD tại suối Phượng Hoàng – Thái Nguyên

Sông Công là sông lớn thứ hai trong lưu vực, chảy qua ựịa phận Thái Nguyên và

mỡ Dư lượng thuốc bảo vệ thực vật ựược phát hiện ở một số ựiểm Hình 5 biểu diễn giá trị hàm lượng dầu mỡ trung bình năm 2004 và 2005 trên toàn tuyến sông đây là khu vực chịu ảnh hưởng bởi hoạt ựộng của các thuyền du lịch trên Hồ Núi Cốc, tàu thuyền khai thác cát trên sông, nước thải của hoạt ựộng khai thác khoáng sản và nước thải của KCN Sông Công

Hình 5: Hàm lượng dầu mỡ trên sông Công Thái Nguyên

Sông Cầu từ Cầu Vát ựến cầu Phả Lại cũng có nhiều ựoạn không ựạt tiêu chuẩn cho phép và bị ô nhiễm hữu cơ Chất lượng nước sông tại vùng hạ lưu (chảy qua Bắc Giang và Bắc Ninh) của sông Cầu ựã bị ô nhiễm hữu cơ tương ựối nghiêm trọng (Hình 6) đoạn cuối sông Cầu tại Phả Lại, do hoạt ựộng giao thông ựường thủy

Vùng hạ lưu của lưu vực còn tiếp nhận nước của sông Cà Lồ tại Bắc Giang và sông Ngũ Huyện Khê tại Bắc Ninh Trong ựó, sông Ngũ Huyện Khê ựã bị ô nhiễm nghiêm trọng, góp phần làm gia tăng ô nhiễm nước trong lưu vực, nước sông có nhiều váng dầu Sông Cà Lồ chảy qua nhiều khu, cụm công nghiệp và ựô thị trên ựịa bàn tỉnh Vĩnh Phúc và một phần của thành phố Hà Nội (Huyện Sóc Sơn, đông Anh) Nước sông có dấu hiệu ô nhiễm các chất hữu cơ do nước thải sinh hoạt, ựô thị,

du lịch và ô nhiễm dầu mỡ từ chất thải công nghiệp Hàm lượng các chất hữu cơ và các chất dinh dưỡng cũng lớn hơn tiêu chuẩn cho phép loại A Ô nhiễm dầu mỡ thể

hiện rõ tại ựiểm cầu Lò Cang, Bình Xuyên Sông Ngũ Huyện Khê là một trong những ựiển hình ô nhiễm nghiêm trọng của lưu vực sông Cầu do hoạt ựộng của các

cơ sở sản xuất và ựặc biệt là các làng nghề trải suốt từ đông Anh, Hà Nội cho ựến cống Vạn An của Bắc Ninh (sông Ngũ Huyện Khê chảy qua thị xã Bắc Ninh và huyện Từ Sơn, Yên Phong trên ựịa bàn tỉnh Bắc Ninh) Dọc hai bên bờ sông có nhiều làng nghề chế biến thực phẩm, chăn nuôi gia súc, tái chế giấy, phế liệu, cơ khắ Hầu hết nước thải của các làng nghề này ựều xả trực tiếp vào sông Nước sông

bị ô nhiễm hữu cơ, hàm lượng các chất dinh dưỡng cao hơn TCVN 5942-1995 loại

A hàng chục lần

tại ựoạn sông Cầu qua Bắc Giang, Bắc Ninh trong các năm 2004,

2005

Phần III: NGUYÊN NHÂN GÂY Ô NHIỄM

Trên lưu vực sông Cầu có nhiều nguồn nước thải gây ô nhiễm nước sông Phần này

sẽ trình bày sự ô nhiễm từ các nguồn nước thải: công nghiệp, làng nghề, sinh hoạt, y tế theo mức ựộ từ cao ựến thấp

Hoạt ựộng phát triển kinh tế - xã hội trên lưu vực sông Cầu ựã tác ựộng rất lớn ựến chất lượng nước sông Cơ cấu kinh tế lưu vực sông Cầu có sự khác biệt giữa các tỉnh vùng núi, trung du và ựồng bằng trong lưu vực Trên ựịa bàn các tỉnh Bắc Kạn, Bắc Giang và các vùng thuần nông khác trên lưu vực sông Cầu, tác nhân gây ô nhiễm môi trường chủ yếu do nước thải sinh hoạt và các hoạt ựộng sản xuất nông nghiệp

Ngược lại, ở các huyện giáp sông Cầu thuộc tỉnh Thái Nguyên, Bắc Ninh, Vĩnh Phúc (huyện Mê Linh), Hà Nội (huyện đông Anh) tác nhân gây ô nhiễm môi trường từ hoạt ựộng sản xuất công nghiệp, làng nghề và ựô thị

3.1 NƯỚC THẢI CÔNG NGHIỆP

Theo thống kê ñến năm 2004, toàn bộ lưu vực sông Cầu có hơn 2.000 doanh nghiệp sản xuất công nghiệp, trong ñó Bắc Giang chiếm tỷ lệ cao nhất 28%, sau ñó là Hải Dương 23% và Bắc Ninh 22%

Các ngành sản xuất ở lưu vực sông Cầu bao gồm: luyện kim, chế biến thực phẩm, chế biến lâm sản, vật liệu xây dựng, sản xuất phương tiện vận tải… Các KCN và nhà máy lớn tập trung chủ yếu ở Thái Nguyên và Hải Dương, Bắc Ninh và Bắc Giang

Hiện tại, Thái Nguyên có 27 KCN - nhiều nhất trong số 6 tỉnh thuộc lưu vực sông trong ñó có 12 KCN ñã ñi vào hoạt ñộng Xét về tổng lượng, nước thải của ngành khai thác mỏ, chế biến khoáng sản chiếm tỷ lệ cao nhất 55%, tiếp ñến là ngành kim khí 29%, ngành giấy 7%, chế biến nông sản, thực phẩm 4%

Công nghiệp khai thác và tuyển quặng: tập trung phát triển ở hai tỉnh thượng lưu là

Bắc Kạn và Thái Nguyên bao gồm các hoạt ñộng khai thác vàng, khai thác sắt, chì, kẽm, khai thác than, khai thác sét và các loại khoáng sản khác, hoạt ñộng khai thác tập trung của nhà nước và nhỏ lẻ, phân tán của tư nhân ða số các mỏ khai thác ở lưu

vực sông Cầu không có hệ thống xử lý nước thải, do vậy nước thải trong và sau khi khai thác, tuyển quặng ñược xả thẳng vào nguồn nước mặt

thiết kế (tấn / năm)

Năm

2001

Năm

2002

Năm

2003

Năm

2004

Một số mỏ khai thác khoáng sản tập trung tại Thái Nguyên Các số liệu này cho thấy, lượng nước thải có xu hướng ngày càng tăng trong những năm gần ñây Luyện kim, cán thép, chế tạo thiết bị máy móc: tập trung chủ yếu ở Thái Nguyên với tổng lượng nước thải khoảng 16.000 m3/ngày Trong ñó, nước thải của KCN gang thép Thái Nguyên có ảnh hưởng lớn nhất tới chất lượng nước sông Nước thải của KCN

Hoạt ñộng sản xuất gang thép phát sinh nước thải có chứa nhiều chất ô nhiễm ñộc hại như dầu mỡ, phenol và xyanua từ quá trình cốc hoá ðến nay, KCN ñã ñầu tư xây dựng hệ thống xử lý nước thải nhằm hạn chế mức ñộ ô nhiễm KCN lớn thứ hai của Thái Nguyên là KCN Sông Công nằm trên thị xã Sông Công với các nhà máy sản xuất cơ khí, chế tạo máy ñộng lực KCN này ñã hoạt ñộng từ năm 2001 nhưng ñến nay vẫn chưa có hệ thống xử lý nước thải tập trung, hầu hết các nhà máy trong KCN cũng chưa có hệ thống xử lý nước thải, hoặc chỉ có hệ thống xử lý lắng cặn sơ

bộ rồi thải thẳng ra sông Công Nước thải của khu công nghiệp này chứa nhiều dầu

mỡ, kim loại nặng do tính ñặc thù của ngành sản xuất cơ khí

Sản xuất giấy: là nguồn thải gây ô nhiễm ñáng kể ñối với lưu vực với tổng tải lượng

Nguyên) có ảnh hưởng lớn nhất tới chất lượng nước sông Nước thải của nhà máyñổ

ra sông Cầu chứa các chất ô nhiễm vô cơ, xơ sợi khó lắng, nước có màu ñen, ñộ

kiềm cao và bốc mùi Từ năm 2005, công ty ựã chuyển ựổi công nghệ sản xuất và năm 2006 ựã ựầu tư hệ thống xử lý nước thải nhằm giảm thiểu ô nhiễm Bên cạnh nhà máy giấy Hoàng Văn Thụ, nhà máy sản xuất giấy ựế xuất khẩu cũng trực tiếp xả nước thải vào suối Phượng Hoàng - Thái Nguyên

Chế biến thực phẩm: các cơ sở sản xuất, chế biến thực phẩm tại các tỉnh trong lưu

lý và ựổ thẳng vào các cống, mương, kênh, rạch và sông, thành phần nước thải chủ yếu là các hợp chất hữu cơ, gluxit, lipit, vi khuẩn, Coliform làm cho nguồn nước mặt bốc mùi hôi thối Ngoài các nguồn thải chắnh nêu trên, các nhà máy, cơ sở sản xuất thuộc các ngành nghề khác cũng ựổ nước thải sản xuất vào lưu vực sông Cầu, như các cơ sở sản xuất dược phẩm, may mặc, sản xuất vật liệu xây dựng, bao bì, lắp ráp ô tô, Trong ựó, các cơ sở thuộc các khu Ờ cụm công nghiệp của Vĩnh Phúc thải nước thải chưa qua xử lắ hoặc mới chỉ xử lắ sơ bộ qua sông Cà Lồ, nước thải của một

số cụm công nghiệp và nhà máy sản xuất Bắc Giang ( như KCN đình Trám, cụm công nghiệp Song Khê - Nội Hoàng, công ty phân ựạm và hóa chất Hà Bắc, Ầ) chỉ qua xử lắ sơ bộ như lắng lọc cơ học rồi cho thải trực tiếp ra các thủy vực xung quanh, một số nhà máy có quy mô lớn như nhà máy kắnh đáp Cầu, nhà máy thuốc lá Bắc Sơn (Bắc Ninh) ựều xả nước thải sản xuất vào sông Ngũ Huyện Khê

3.2 NƯỚC THẢI LÀNG NGHỀ:

Trên lưu vực sông Cầu có trên 200 làng nghề sản xuất như giấy, nấu rượu, mạ kim loại, tái chế kim loại, sản xuất ựồ gốm Ầtập trung chủ yếu ở Bắc Ninh và một số làng nghề khác nằm rải rác ở Thái Nguyên, Vĩnh Phúc, Bắc Giang Lưu lượng nước thải ở các làng nghề lớn và mức ựộ ô nhiễm cao, không ựược xử lắ hoặc xử lắ không hiệu quả và thải trực tiếp xuống các vùng nước mặt

Bắc Ninh là tỉnh có nhiều làng nghề nhất (hơn 60 làng nghề, chiếm 31%), các làng nghề ở Bắc Ninh và Bắc Giang tập trung chủ yếu ở dọc hai bên sông, do ựó có ảnh hưởng rất lớn ựến môi trường nước mặt trong lưu vực

Theo kết quả báo cáo KHCN cấp nhà nước năm 2003:

- Làng nghề sản xuất giấy tái chế Phong Khê và Phú Lâm sản xuất 18 – 20 tấn/

nhiều hóa chất ñộc hai như xút, thuốc tẩy, phèn kép, nhựa thông và phẩm màu các

chuẩn cho phép

axit hoặc kiềm, dầu, rỉ sắt… thải vào môi trường vượt quá chỉ tiêu cho phép: ñộ màu vượt quá 3,1 lần; hàm lương Fe vượt quá 3,3 lần; Cr(VI) vượt 8,6 lần; ham lượng

xuất

Lưu lượng nước

thải (m3/ngày)

Tải lượng BOD (kg/ ngày) Làng nghề

sản xuất giấy Phong

Khê

Làng nghề sản xuất giấy Phú

Lâm

Làng nghề

Làng nghề ñúc nhôm chỉ Văn

Môn

Làng nghề

Các làng nghề truyền thống ở Bắc Ninh với nhiều làng nghề sản xuất phong phú, ña dạng và chủ yếu nằm dọc hai bên lưu vực sông Ngũ Huyện Khê Phần lớn các cơ sở tiểu thủ công nghiệp tại các làng nghề ñều sử dụng hệ thống thiết bị lạc hậu, quy mô mang tính gia ñình, khả năng ñầu tư vào sử lí nước thải có nhiều hạn chế Hầu hết nước thải ñều ñược xả trực tiếp xuông sông Ngũ Huyện Khê mà không qua hệ thống

Bắc Giang có 25 làng nghề tập trung, ñiển hình là làng nghề Vân Hà với ngành chính là chưng cất rượu, làm bánh ña nem và chăn nuôi gia súc Làng nghề Phúc Lâm giết mổ gia súc Nước thải của hai làng nghề này ñều thải trực tiếp ra các ao hồ quanh làng rồi chảy tiếp ra các lưu vực sông Cầu gây ô nhiễm hữu cơ

Làng nghề nấu rượu Vân Hà, mỗi ngày sử dụng từ 40 – 5 tấn sắn khô ñể nấu rượu, sản phẩm phụ dùng ñể chăn nuôi lợn Lượng chất thải cả rắn lẫn lỏng khoảng

Làng nghề giết mổ gia súc Phúc Lâm, trung bình mỗi ngày giết mổ 300 – 400 gia

100 kg phân Toàn bộ lượng nước thải và phân ñều thải trực tiếp vào nguồn nước mặt xung quanh làng Ngoài ra lướng muối thải ra sau khi muối da trâu bò cũng gây nên ôm nhiễm nghiêm trọng

Thái Nguyên có các làng nghề thủ công mĩ nghệ như mây tre ñan, làm miến dong, sản xuất gạch nung Thái Nguyên còn có 12 cở sở ñúc gang và thép thủ công, trên 30 bàn tuyển quặng chì, thiếc nhỏ và trên 100 bàn tuyển vàng lớn nhỏ Tất cả các cơ sở sản xuất này ñều chưa có hệ thống xử lí nước thải Nước thải của các sơ sở này ñều chứa nhiều kim loại nặng, hóa chất ñộc hại và thải trực tiếp ra các mương thoát nước

và chảy tiếp ra sông Cầu

Vĩnh Phúc có 16 làng nghề với các nghề như mộc, cơ khí, gốm sứ, mấy tre ñan và chế biến lương thực Hầu hết nước thải của các làng nghề ñều không ñược sử lí, thải trực tiếp ra các ao hồ, cống thải, kênh mương… rồi ñổ vào sông Cà Lồ góp phần gây

ô nhiễm nguồn nước

3.3 NƯỚC THẢI SINH HOẠT:

Dân số trong các lưu vực sông Cầu ngày càng tăng, ñặc biệt là ở các ñô thị Tốc ñộ gia tăng dân số nhanh, trong khi ñó hạ tầng kĩ thuật ñô thị phát triển không tương xứng làm gia tăng ô nhiễm nguồn nước do nước thải sinh hoạt Hầu hết lượng nước thải ñều không ñược xử lí và thải trực tiếp vào các hồ, sông trong các lưu vực sông

ðặc trưng của nước thải sinh hoạt là chứa nhiều chất dinh dưỡng, hàm lượng BOD5

và các chất hữu cơ chứa nitơ cao; nước thải có chứa nhiều Coliform, các vi khuẩn và mầm bệnh Trong lưu vực sông Cầu, các ñô thị thường sát ngay cạnh sông, nước thải sinh hoạt hầu hết ñược xả trực tiếp xuống sông, do ñó gây ảnh hưởng trực tiếp ñến chất lượng nước sông

Theo ước tính, trong các tỉnh có liên quan các lưu vực sông Cầu, Hải Dương là tỉnh

có lượng nước thải sinh hoạt lớn nhất (khoảng 25%) Tuy nhiên Hải Dương lại nằm cuối lưu vực sông, do ñó nước thải của tỉnh này hầu như không ảnh hưởng ñến chất lượng nước trong lưu vực

3.4 NƯỚC THẢI Y TẾ:

Theo số liệu thống kê 2005, các tỉnh thuộc lưu vực sông Cầu, có hơn 1200 cơ sở y

Trong ñó chỉ có một số cơ sở y tế có hệ thống xử lí nước thải Tuy nhiên các hệ thống xử lí này ñều không hoạt ñộng hoặc hoạt ñộng không có hiệu quả

Thái Nguyên có hơn 200 cở sở y tế ñang hoạt ñộng, tuy nhiên chỉ có bệnh viên da khoa Thái Nguyênlà có hệ thống sử lí nước thải tập trung còn lại hầu hết dều chưa ñầu tư hệ thống xử lí, nước thải ñều ñược xả trực tiếp ra môi trường nên nước thải ñược thải trực tiếp vào các nguồn nước ñều mang một lượng lớn các hóa chất ñộ hai, chất hữu cơ và các mầm bệnh

3.5 HOẠT ðỘNG NÔNG NGHIỆP:

Sản xuất nông nghiệp là hoạt ñộng sản xuất quan trọng ñược quan tâm phát triển tại các lưu vực sông Cầu Ngoài các loài cây lượng thực truyền thống, các tỉnh còn chú trọng ñến phát triển các loại cây ñược coi là thế mạnh của từng tỉnh ðể tăng năng suất cây trồng, thuốc bảo vệ thực vật và phân bón hoá học ñược sử dụng ngày càng