SKKN Giải pháp tạo hứng thú trong giờ Đọc văn ở trường THPT Hàm Rồng 1 1 MỞ ĐẦU 1 1 Lí do chọn đề tài Có một thực tế đáng buồn đang diễn ra ở hầu khắp các trường THPT là tình trạng học sinh ngại học V[.]
Trang 11 MỞ ĐẦU 1.1 Lí do chọn đề tài
Có một thực tế đáng buồn đang diễn ra ở hầu khắp các trường THPT là tình trạng học sinh ngại học Văn nếu không muốn nói là chán, ghét môn Văn Trong khi đó, môn Văn lại là môn có nhiều ưu thế ở sự sinh động, tính hấp dẫn, gắn với thực tế cuộc sống Học Văn giúp các em nhận thức về xã hội, thấu hiểu được hiện thực quanh mình Học Văn là học về con người và học để làm người Thế nhưng giờ dạy Văn trong trường phổ thông hiện nay chưa thực sự phát huy được những ưu thế đó Vậy, nguyên nhân do đâu và giải pháp nào để khắc phục?
Xét về mặt tâm lý học, hứng thú có ý nghĩa quan trọng đối với mỗi cá nhân trong quá trình hoạt động Trong bất cứ một công việc nào con người có hứng thú thì sẽ có cảm giác dễ chịu với hoạt động, làm nảy sinh khát vọng hoạt động và sáng tạo Trong khi đó, vô cảm là hiện tượng khá phổ biến xã hội hiện nay Nếu làm một cuộc khảo sát, ta sẽ thấy rất nhiều học sinh vô cảm Các em chưa quan tâm với bố mẹ, khép mình với thầy cô, thờ ơ với bạn bè và vô cảm với chính bản thân mình Nhiều em chưa tích cực trong học tập, không hứng thú khi rèn luyện và không buồn, vui với những lời khen, chê Điều này chính là trở ngại lớn đối với việc giáo dục, đặc biệt trong việc dạy học môn Văn - môn học rất cần đến cảm xúc
Trong những năm đi dạy, tôi luôn trăn trở với câu hỏi: Làm thế nào để học sinh thích học Văn, làm thế nào để phát huy được giá trị giáo dục từ bộ môn này Trong khi đợi sự vào cuộc mạnh mẽ và đồng bộ hơn giữa các cấp, các ngành, trong khi đợi sự phối hợp nhịp nhàng hơn giữa gia đình, xã hội và nhà trường… tôi nghĩ mỗi chúng ta - những người trực tiếp đứng lớp giảng dạy - cần tích cực hơn trong việc truyền cảm xúc đến các em, giúp các em hoàn thiện nhân cách Từ những trải nghiệm của bản thân, tôi mạnh dạn chia sẻ với đồng nghiệp
một vài suy nghĩ, “Giải pháp tạo hứng thú trong giờ Đọc văn ở trường THPT Hàm Rồng” Hi vọng kinh nghiệm của bản thân tôi sẽ đóng góp phần
nào vào việc nâng cao hiệu quả giáo dục học sinh nói chung và dạy học Văn nói riêng
1.2 Mục đích nghiên cứu
Mục đích hướng tới của đề tài là tìm ra những giải pháp tạo hứng thú trong giờ Đọc hiểu văn bản, nhằm khắc phục tình trạng học sinh ngại học Văn
và khơi gợi ở các em niềm yêu thích với môn Văn, từ đó nâng cao hiệu quả của việc dạy và học Văn trong nhà trường THPT
1.3 Đối tượng nghiên cứu
- Việc dạy và học một số tác phẩm trong Chương trình Ngữ văn THPT
- Học sinh trường THPT Hàm Rồng (83 học sinh), cụ thể các lớp A1, A9 khóa 2012 - 2015
1.4 Phương pháp nghiên cứu
Để thực hiện đề tài này, tôi kết hợp sử dụng một số phương pháp nghiên cứu:
- Phương pháp so sánh
Trang 2- Phương pháp phân tích - tổng hợp
- Phương pháp thống kê
2 NỘI DUNG 2.1 Cơ sở lí luận
Theo Từ điển tiếng Việt, “Hứng thú là sự ham thích, cảm thấy hào
hứng…”[1.473] Đây là một trạng thái tâm lí của con người, bộc lộ qua sự ham
thích trước một sự vật hiện tượng của tự nhiên, trước một hoạt động của đời sống Hứng thú sẽ thôi thúc con người tích cực tham gia vào công việc, có cảm giác thích thú trước sự vật hiện tượng hoặc hoạt động nào đó Theo nghĩa hẹp trong phạm vi dạy học môn Văn, có thể hiểu hứng thú là sự ham thích Sự ham thích ấy thôi thúc thầy và trò tham gia tích cực vào hoạt động đọc và hiểu, từ đó tìm hiểu nắm bắt tri thức khoa học hiệu quả nhất
Điều 4 của Luật giáo dục cũng nêu rõ: “phương pháp giáo dục cần phát
huy tính tích cực tự giác, chủ động, tư duy, sáng tạo ở người học, bồi dưỡng năng lực tự học, lòng say mê học tập và ý chí vươn lên” [2;9] Mặt khác, các
thành tựu nghiên cứu giáo dục học và tâm lí học hiện đại đã cho thấy người học thay vì chỉ nghe giáo viên thuyết giảng, cần phải có cơ hội tham gia các hoạt động giáo dục có tính tương tác để phát triển các năng lực quan yếu
Trong cuộc sống nói chung, hứng thú có một vai trò vô cùng quan trọng đối với hành vi và hiệu quả của hành vi đó trong mọi hoạt động Hứng thú giúp con người ta say mê hơn, nhiệt tình hơn, tích cực hơn và đặc biệt có sự sáng tạo
độc đáo trong công việc Tạo hứng thú cho học sinh trong giờ đọc - hiểu văn bản
Văn học thực chất là việc giáo viên tạo cho học sinh một tư thế vững vàng, một tâm lý thoải mái, một xúc cảm, hứng thú và một tâm hồn đam mê khi tiếp cận một tác phẩm văn học cụ thể Vì Ngữ văn học là môn học gắn với cái đẹp Học Ngữ văn là học cách khám phá cái đẹp của tự nhiên, cái đẹp của xã hội và của con người, cái đẹp của sự sáng tạo nên không chỉ dùng lí trí mà quan trọng hơn
là phải giúp các em cảm nhận được vẻ đẹp ấy bằng cả tâm hồn và sự rung động của trái tim
So với các bộ môn khác trong nhà trường, khi dạy học Ngữ văn, nếu thầy
và trò có chung niềm hứng thú sẽ tạo nên sự hợp tác trong lao động cảm thụ Cũng nhờ hứng thú mà thầy trò trở thành người đồng sáng tạo với nhà văn trong quá trình dạy học Thế nên, hứng thú phải tạo ra cả hai phía thầy và trò Để tạo được hứng thú cho trò thì trước hết thầy phải biết tạo cho mình một tâm trạng thoải mái, nhẹ nhàng, một tình cảm thân thiện, gần gũi hoà đồng với học trò Bước lên bục giảng, chúng ta phải luôn ý thức về sứ mệnh thiêng liêng, cao cả của mình, phải là người đưa đường, hướng dẫn các em bước vào thế giới của cái đẹp, để được cười, được khóc cùng bao cảnh ngộ, bao con người
Trong suốt giờ Văn, người thầy phải biết quên mình để sống với Văn, với học trò, để cùng các em say sưa đi vào lĩnh hội tri thức một cách có hiệu quả
Thông thường trong một tiết Đọc - hiểu văn bản, không phải lúc nào học sinh
cũng có thể tập trung chú tâm vào bài học, đặc biệt là những tác phẩm dài và
Trang 3khó Song tôi đã tạo hứng thú cho học sinh bằng cách hướng dẫn và kiểm tra sự chuẩn bị bài ở nhà, đa dạng hóa hoạt động trong giờ dạy như khai thác nhan đề tác phẩm, đặt câu hỏi gắn với việc rèn kĩ năng sống, chọn cách củng cố bài phù hợp…
2.2 Thực trạng của vấn đề
Về phía giáo viên, thực tế ở trường THPT Hàm Rồng, giáo viên bộ môn Ngữ văn đã có nhiều cố gắng trong việc đổi mới phương pháp giảng dạy Nhiều thầy cô đã tích cực hoá các hoạt động giảng dạy để giúp các em tự chiếm lĩnh tri thức Tuy nhiên, do chương trình Ngữ văn phổ thông hiện hành có những tác phẩm dung lượng quá dài hoặc ra đời từ khá lâu, nội dung và ngôn ngữ có khoảng cách khá xa so với cuộc sống hiện tại nên học sinh rất khó tiếp nhận Mặt khác, do tâm lý sợ học sinh không đáp ứng được yêu cầu của đề thi nên nhiều giáo viên cố gắng bằng giảng cho các em kĩ đến chân tơ kẽ tóc của từng vấn đề Hơn nữa, thời lượng tiết học lại ít dẫn đến việc giáo viên chủ động cung cấp kiến thức cho học sinh, áp đặt những hiểu biết, cách cảm, cách nghĩ của mình tới học sinh Nhiều giáo viên chưa chú trọng đến việc tiếp thu, vận dụng kiến thức của học sinh cũng như việc chỉ ra cho người học con đường tích cực chủ động để thu nhận kiến thức Do đó, có những giờ dạy được giáo viên tiến hành như một giờ thuyết giảng, thậm chí giáo viên còn đọc chậm cho học sinh chép lại những gì có sẵn ở giáo án Giờ học tác phẩm văn chương vì thế vẫn chưa thu hút được sự chú ý của người học Nhiều giáo viên có kiến thức, nhưng khi giảng bài, học sinh thấy chán, buồn ngủ, bởi vì giáo viên đó thiếu khẩu khí, thiếu hơi văn, chưa tìm được phương pháp cũng như giọng điệu phù hợp Chính
vì vậy, giáo viên mặc dù đã có ý thức đổi mới phương pháp dạy học Văn nhưng việc thực hiện chưa đạt hiệu quả như mong muốn
Về phía học sinh, một bộ phận không nhỏ học sinh vẫn tỏ ra thờ ơ với văn chương Tồn tại lớn nhất ở các em là thói quen thụ động từ THCS, các em quen nghe, quen chép, ghi nhớ và tái hiện lại một cách máy móc, rập khuôn những gì giáo viên đã giảng Hầu hết học sinh chưa chủ động tìm hiểu, khám phá bài học Điều này đã thủ tiêu óc sáng tạo, suy nghĩ của người học, biến học sinh thành những người quen suy nghĩ diễn đạt bằng những ý vay mượn, bằng những lời có sẵn, đáng phải làm chủ tri thức thì lại trở thành nô lệ của sách vở Việc này dẫn đến nhiều em không biết tự thân bộc lộ những suy nghĩ, tình cảm của mình, nếu phải viết hoặc trình bày một vấn đề học sinh cảm thấy khá khó khăn
Mặt khác, trường THPT Hàm Rồng là ngôi trường trong tốp dẫn đầu về chất lượng giáo dục ở Thanh Hóa Thế mạnh của trường luôn là những môn khoa học tự nhiên như Toán, Lý, Hóa Nhìn vào học sinh, ta thấy, thái độ đối với môn Văn của các em có sự phân lập rất rõ Phần lớn các em có thiên hướng thi vào đại học các khối tự nhiên do tính đến chuyện kiếm việc làm sau khi ra trường Nhiều phụ huynh cũng mới chỉ dừng lại ở lợi ích trước mắt là con thi khối nào, trường nào mà chưa ý thức được vai trò giáo dục đạo đức và bồi đắp
tư tưởng, tình cảm của môn Văn với con em mình Với bộ phận này, môn Văn dĩ nhiên là môn phụ Số rất ít còn lại chọn xét tuyển vào các trường Đại học bằng
Trang 4các môn khối C, D thì học Văn với một động cơ rất thực dụng: học để lấy điểm Thật khó tìm được học sinh học Văn để thưởng thức cái hay, cái đẹp, để hoàn thiện nhân cách
Từ năm học 2014 – 2015, tuy môn Ngữ văn đã được Bộ Giáo dục và Đào tạo lựa chọn là một trong ba môn bắt buộc trong kì thi THPT Quốc Gia nhưng các em vẫn chưa thực sự chú ý học môn Ngữ văn Giúp học sinh chú tâm vào môn Văn đã khó, giúp học sinh yêu thích, say mê học Văn lại càng khó hơn
Đâychính là những khó khăn mà mỗi giáo viên dạy Văn đều trăn trở Để khắc phục tình trạng học sinh ngại học môn Văn, tôi đã thử nghiệm một số giải pháp Tùy vào thời lượng từng bài, tùy vào tính chất từng tác phẩm mà người dạy linh động lựa chọn giải pháp thực hiện
2.3 Giải pháp thực hiện
2.3.1 Tạo hứng thú qua việc chuẩn bị bài ở nhà
Tôi không chỉ kiểm tra nội dung kiến thức của bài học trước mà tôi còn kiểm tra sự chuẩn bị bài ở nhà của học sinh cho bài học mới Những câu hỏi kiểm tra sự chuẩn bị bài mới có thể chỉ là đọc một vài câu thơ hoặc nêu lên một hình ảnh trong bài thơ mà em mới phát hiện được Hoặc tôi đưa ra câu hỏi về thể loại, về một nhân vật trong tác phẩm hay tóm tắt cốt truyện… Đây cũng là một cách thu hút sự chú ý, tìm hiểu của học sinh vào bài học ngay từ bước đầu Tôi đặc biệt chú trọng đặt nhiều câu hỏi về hoàn cảnh sáng tác, nhất là những tác phẩm hoàn cảnh ra đời đặc biệt
Ví dụ, khi dạy “Tuyên ngôn Độc lập”, tôi hướng dẫn học sinh tìm hiểu
những thông tin về hoàn cảnh sáng tác Tác phẩm được viết trong một hoàn cảnh lịch sử đặc biệt: nhân dân ta vừa tiến hành cuộc Tổng khởi nghĩa giành chính quyền thắng lợi, lập nên một nước Việt Nam mới Sự thật là thế, tuy nhiên bọn
đế quốc, thực dân lại có những luận điệu xảo trá, âm mưu chuẩn bị tái chiếm nước ta Chúng nấp sau quân Đồng Minh vào tước khí giới quân đội Nhật Tiến vào từ phía Bắc là quân đội Quốc dân đảng Trung Quốc, đằng sau là đế quốc
Mỹ Tiến vào từ phía Nam là quân đội Anh, đằng sau là lính viễn chính Pháp Thực dân Pháp lại trắng trợn tuyên bố: Đông Dương là đất "bảo hộ" của người Pháp bị Nhật xâm chiếm, nay Nhật đã đầu hàng, vậy Đông Dương đương nhiên phải thuộc quyền của người Pháp Phải hiểu được bối cảnh lịch sử đó thì học sinh mới thấy được ý nghĩa trọng đại của văn kiện này cũng như nghệ thuật lập
luận tài tình của Hồ Chí Minh “Tuyên ngôn Độc lập” không phải chỉ được đọc
trước quốc dân đồng bào mà còn để nói với thế giới, đặc biệt là với bọn đế quốc, thực dân nhằm bác bỏ dứt khoát những luận điệu đó Học sinh có được hứng thú ngay từ nhan đề thì việc tìm hiểu tác phẩm cũng sẽ hiệu quả hơn
Khi dạy truyện ngắn Vợ nhặt, tôi lại cho học sinh tìm tư liệu về nạn đói năm
1945 của mà nhân dân ta đã phải trải qua Tác phẩm tái hiện lại bức tranh nạn đói năm 1945, được viết ngay sau cách mạng tháng Tám nhưng còn dang dở và mất bản thảo Sau năm 1954 khi hoà bình lập lại, Kim Lân dựa vào phần cốt
truyện cũ và viết lại thành truyện "Vợ nhặt" Tác phẩm thể hiện tấm lòng cảm
thông sâu sắc của nhà văn đối với con người trong nạn đói Chúng ta có thể tự
Trang 5hào bởi những trang sử hào hùng nhưng chúng ta cũng không thể quên đi những đau thương, mất mát của dân tộc mình Những bức ảnh của nhiếp ảnh gia Võ An Ninh hay những tư liệu lịch sử cho thấy, đây là thời kì đen tối của dân tộc, cái đói làm con người ta tha hóa, biến chất Trong thời kỳ đó, không ai còn nghĩ đến
ai cả, có trường hợp bố giành ăn của con, anh em đánh nhau chỉ vì cái đói Người ta tìm mọi cách để giành giật mọi cái có thể để cho vào miệng Lúc cao điểm, ở các con đường, người chết lẫn người sống nằm la liệt, hoặc không thì bò
lê bò lết, đói quá không ai còn sức đứng dậy nổi Rất nhiều trẻ con nằm chết, bởi
bố mẹ sinh ra không nuôi nổi đành bế ra đường bỏ Có câu chuyện về người đàn ông đi làm thuê, bốc vác Ông có mang theo mấy củ khoai cùng với một ít cám trộn làm lương thực ăn dọc đường Khi mệt quá, thấy xung quanh là những con người nằm im bất động, sống hay chết cũng không biết, đánh liều, ông ngồi lại nghỉ, vừa mới móc tí lương thực ít ỏi ra thì bất thần những thây ma ngóc đầu dậy, rồi xúm vào vồ lấy nắm cơm Có một người giật được, cho ngay vào mồm, nhưng chưa kịp nuốt thì đã bị những kẻ khác dùng tay bóp nghẹt cổ họng, thè cả lưỡi và rơi miếng cơm ra Cả nhóm lại nhảy vào xâu xé cái miếng cơm ít ỏi đó…
Có biết được điều này thì học sinh mới hiểu được tình người trong lời mời “thị”
ăn bánh đúc của Tràng, mới cảm động trước việc Tràng chấp nhận cho một người đói theo về giữa lúc cái đói đang lùa đuổi Việc tìm hiểu và vận dụng kiến thức lịch sử về hoàn cảnh sáng tác vừa tạo hứng thú cho học sinh, vừa là tiền đề quan trọng giúp các em để hiểu được số phận của từng nhân vật cũng như giá trị nhân đạo sâu sắc của tác phẩm
Hoặc khi kiểm tra sự chuẩn bị bài của học sinh cho bài thơ “Đây thôn Vĩ
Dạ” của Hàn Mặc Tử, tôi cho các em nghe một đoạn trong bài hát Hàn Mặc Tử
hoặc xem một bức ảnh về thôn Vĩ, sau đó đặt các câu hỏi: Hàn Mặc Tử đã trải
qua những “đau thương” như thế nào trong cuộc đời ngắn ngủi? Bài thơ được khơi nguồn cảm hứng từ sự kiện gì? Nhà thơ sáng tác thi phẩm này trong tình
trạng sức khoẻ như thế nào? Cách sinh động hoá những câu hỏi cũng chính là
cách thức kích thích trí tò mò, tìm hiểu và hướng sự chú ý của học sinh vào bài học
Khi dạy truyện ngắn “Chí Phèo” của Nam Cao, tôi đưa ra những câu hỏi: Tác phẩm đã trải qua những tên gọi nào? Vì sao tác phẩm lại có nhan đề là “Đôi
lứa xứng đôi”? Nhan đề “Chí Phèo” do ai đặt? Nhan đề ấy gợi cho em những ấn
tượng như thế nào?
Với những câu trả lời chính xác, đầy đủ, có sự đầu tư tìm hiểu, tôi thường khuyến khích cho điểm khá, giỏi, vừa để ghi nhận sự chăm học của các em, vừa
để nhắc nhở những học sinh khác cần phải chuẩn bị bài tốt hơn
Qua cách đặt câu hỏi gợi tìm, giáo viên vừa tạo được tâm thế cho học sinh vừa rèn cho học sinh năng lực tự học, tự nghiên cứu Để trả lời được những câu hỏi trên, yêu cầu học sinh phải tìm hiểu, chuẩn bị bài kĩ lưỡng ở nhà Đây cũng chính là cách hướng dẫn các em khi tìm hiểu một tác phẩm văn học Hơn nữa, khi giao quyền chủ động cho học sinh qua những dạng câu hỏi như thế này, học sinh rất hào hứng và thích thú
Trang 62.3.2 Tạo hứng thú qua việc khai thác nhan đề
Nhan đề của tác phẩm là một tín hiệu nghệ thuật quan trọng, nhưng đôi lúc chúng ta coi nhẹ, bỏ qua yếu tố này Nhan đề là nội dung cô đọng, hàm súc, phản ánh trung thành nội dung văn bản Có khi nhan đề phản ánh các đối tượng trình bày, có khi phản ánh quan niệm, cách nhìn của tác giả đối với đối tượng,
có khi lại là sự kết hợp của rất nhiều nhân tố nhưng dù trong bất kì trường hợp nào, tất cả các nhan đề đều phải được rút ra, được khái quát từ chính nội dung
Trong quá trình giảng dạy, tôi luôn lưu ý học sinh tìm hiểu ý nghĩa nhan đề của tác phẩm Đây là một cách hay để tạo sự chú ý, kích thích hứng thú của các em Nhà thơ Xuân Diệu đã có lần phát biểu đại ý các nhà văn khi đặt tên cho tác phẩm cũng trăn trở như cha mẹ đặt tên cho con Thật vậy, quá trình sáng tạo cũng “mang nặng đẻ đau”, khi đứa con tinh thần ra đời nhà văn cũng có niềm vui sướng, hạnh phúc như người mẹ vừa có thêm một đứa con Rồi tên gọi của đứa con tinh thần ấy còn khiến nhà văn phải bận tâm nhiều, chăm chút sau mỗi lần tái bản Bắt đầu bài học, tôi thường nêu vấn đề: nhan đề có ý nghĩa như thế nào hoặc tại sao tác giả lại lựa chọn tên gọi ấy? Cuối bài học, tôi sẽ dành thời lượng nhất định cho các em trả lời Và tôi thường khuyến khích các em mạnh dạn, tự tin trình bày bằng cách cho điểm đánh giá Đây vừa là cách tạo hứng thú cho học sinh, vừa khắc sâu kiến thức
Trở lại với những lần đổi tên của truyện ngắn “Chí Phèo”, sau tiết học, các
em sẽ thích thú và hiểu sâu hơn giá trị tác phẩm Học sinh sẽ nhận thấy, mỗi tên
gọi đều gắn với những mục đích, ý nghĩa riêng “Cái lò gạch cũ” là tên gọi đầu
tiên để nói lên sự ra đời của Chí Phèo, là hình ảnh gắn với cuộc đời Chí Phèo Nhan đề này có giá trị hiện thực sâu sắc khi đề cập tới sự đọa đầy hết kiếp này qua kiếp khác của giai cấp thống trị đối với người nông dân, vì vẫn còn đó Chí Phèo con khi Thị Nở nhìn nhanh xuống bụng ở cuối tác phẩm Khi in thành sách
lần đầu năm 1941, Nxb Đời mới (Hà Nội) tự ý đổi tên thành “Đôi lứa xứng
đôi” Tên này phù hợp với sở thích người đọc thời đó, nhưng nếu như vậy thì tất
cả những giá trị khác của tác phẩm sẽ bị lu mờ bởi cuộc tình éo le giữa Thị và Chí Sau hai tên gọi trên, nhà văn Nam Cao đã quyết định đổi tên truyện thành
“Chí Phèo”, tên gọi nhân vật chính của câu chuyện Chỉ với nhan đề này, mọi
giá trị của tác phẩm mới hiện hữu một cách sâu sắc bởi tựa đề đã đề cập tới một
số phận cụ thể, số phận ấy mang cả giá trị hiện thực lẫn giá trị nhân đạo
“Vợ nhặt” cũng là một nhan đề độc đáo mà khi dạy chúng ta thường cho học sinh phân tích “Vợ nhặt” nghĩa là gì? Tại sao tác giả không gọi là “Nhặt vợ”?
Học sinh sẽ dễ dàng nhận ra sự khác biệt là ở chỗ: “nhặt vợ” là một cụm động
từ, còn “vợ nhặt” là một cụm danh từ, chỉ một “loại” vợ Nhan đề vừa độc đáo, lại vừa hài hước, xót xa Vì người ta thường nói nhặt cỏ, nhặt rác, cùng lắm là nhặt được đồ vật nào đó chứ không ai nhặt được một con người về làm vợ Chuyện mới nghe cứ như đùa nhưng kỳ thực lại là một cảnh ngộ đau xót Và sau khi học xong, các em sẽ hiểu hơn giá trị tác phẩm Đó chính là giá trị hiện thực,
Trang 7là lời kết án đanh thép của Kim Lân đối với chế độ Thực dân Pháp và tay sai Chúng đã đẩy người nông dân vào tình cảnh ngặt nghèo, tận cùng của cái đói, khiến “người chết như ngả rạ”, thân phận họ thật rẻ rúng trong tình cảnh ấy nên mới có chuyện nhặt được vợ của anh Tràng Đó còn là giá trị nhân đạo sâu sắc,
là tấm lòng nhân ái của tác giả Kim Lân không chỉ đồng cảm, xót xa cho cảnh ngộ của người nông dân trong nạn đói năm 1945 mà còn đề cao tình người, trân trọng khao khát về mái ấm gia đình của người nông dân ngay trong thời buổi đói kém chạy ăn từng bữa đó
Khi dạy học từ nhan đề, tôi còn tạo hứng thú cho học sinh từ việc yêu cầu
các em phát hiện cách viết đặc biệt của tác giả Ví dụ với tùy bút “Người lái đò
Sông Đà”, tôi hướng dẫn học sinh phát hiện và lí giải cách Nguyễn Tuân đã viết
hoa chữ “Sông” trong từ “Sông Đà” Trong cách nhìn của Nguyễn Tuân, sông
Đà không chỉ là một con sông bình thường mà đã trở thành một “nhân vật” đặc biệt, có cá tính, có phẩm cách riêng, khi hung bạo, lúc trữ tình Và trong tác phẩm, nhà văn đã nhiều lần sử dụng thủ pháp nhân hóa để xây dựng hình tượng
Đoạn trích “Đất Nước” trích trường ca “Mặt đường khát vọng” cũng vậy,
học sinh sẽ nhận ra điều đặc biệt là suốt cả đoạn trích, nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm bao giờ cũng đã viết hoa hai tiếng Đất Nước, thể hiện hàm ý tôn kính Tổ quốc thiêng liêng
“Vợ chồng A Phủ” (Tô Hoài) là một nhan đề có vẻ bình thường song không
phải là không có gì để khai thác Mị và A Phủ vốn là những người xa lạ, nhưng
do cảnh ngộ đặc biệt, họ đã đến với nhau và trở thành “Vợ chồng A Phủ”, quá
trình trở thành “vợ chồng” của họ là một sự vươn lên từ bóng tối đến ánh sáng Hoàn cảnh đen tối dưới ách áp bức của thống lý Pá Tra khiến họ thành vợ chồng, song chỉ có cách mạng mới đem lại hạnh phúc bền vững cho họ Điều này lí giải vì sao cặp vợ chồng ấy đến với cách mạng và trung kiên với cách mạng…
Nói tóm lại, khai thác ý nghĩa nhan đề sẽ góp phần tạo hứng thú cho học sinh, giúp các em tìm hiểu bài mới tự nhiên và hiệu quả hơn
2.3.3 Tạo hứng thú qua việc đọc sáng tạo
Trong công trình nghiên cứu “Đọc và tiếp nhận văn chương”, tác giả
Nguyễn Thanh Hùng đã khẳng định: “Đọc văn chương là đọc cái phần chủ quan của người viết bằng cách đồng hóa tâm hồn, tình cảm, suy nghĩ của mình vào trang sách Đọc là để tác phẩm được tái tạo trong tính cụ thể và giàu tưởng tượng” [5, 29] Đôi khi, chính nhờ đọc hiểu mà học sinh phát hiện được những ý nghĩa thẩm mĩ mới mẻ của tác phẩm mà chính người dạy chưa nghĩ tới Việc cho các em quyền chủ động tìm hiểu, đọc và ban đầu cảm nhận theo cách riêng của mình là một cách tạo hứng thú và truyền say mê tới các em
Tôi vẫn rất ấn tượng với lời dạy của thầy giáo ngày Đại học khi thầy dạy
về phương pháp đọc sáng tạo Thay vì việc miêu tả quả táo mùi vị ra sao, ngọt nhạt thế nào thì hãy để cho các em tự ăn và tự cảm nhận Cũng như trong bữa tiệc, thay vì diễn tả loại rượu này hấp dẫn ra sao, nồng độ thế nào thì hãy để người ta nhấp nháp một ly Học Văn cũng vậy Thầy cô hãy dừng việc đọc hộ,
Trang 8ngẫm hộ, nói hộ mà hãy để các em tự đọc, tự khám phá tầng ngôn từ, tự cảm nhận các hình tượng, có như vậy các em mới hiểu sâu sắc được tầng hàm nghĩa của tác phẩm Thầy cô đừng tước đi của các em quyền được tự thưởng thức và
tự trải nghiệm, đừng biến các em thành cái máy biết ghi âm và biết phát lại chính xác tư tưởng, suy nghĩ của người khác
Thực tế, đọc chính là bước đầu tiên tiếp xúc với tác phẩm Những ấn tượng ban đầu mang tính trực cảm chiếm vị trí quan trọng trong quá trình tìm hiểu, phân tích, lĩnh hội tác phẩm Thao tác này là một trong những thao tác quan trọng trong việc tạo bầu không khí cho lớp học Đọc của trò là điều rất cần thiết Các em phải có thời gian tiếp xúc với tác phẩm Đọc để ít nhiều có những
ấn tượng cảm tính về tác phẩm Đọc có nhiều tác dụng đặc biệt là tránh kiểu học qua loa, chỉ chép ở sách hướng dẫn học tốt mà thực tế không biết gì về tác phẩm
- tình trạng này lại đang rất phổ biến trong các trường học Đọc để có dẫn chứng khi làm bài nghị luận Đọc đúng, đọc hay, đọc để phát hiện giọng điệu riêng của từng tác giả, từng tác phẩm, từng câu thơ đoạn văn, để thấy dấu ấn cá tính sáng tạo riêng của mỗi tác giả Tập đọc gắn liền với quá trình tìm hiểu và học tập Đây là bước rất quan trọng Ở bước này giáo viên vừa cung cấp kiến thức, rèn kĩ năng đọc diễn cảm cho học sinh, vừa thổi ngọn lửa đam mê vào tâm hồn học sinh để các em đi sâu khám phá tác phẩm Tất cả những điều đó được thể hiện qua kĩ năng đọc
Hoạt động đọc trước khi khám phá tác phẩm là hoạt động không thể thiếu Giáo viên có thể đọc mẫu hoặc hướng dẫn học sinh cách đọc (giọng đọc chủ yếu của bài, điểm ngắt nghỉ, nhấn, lên giọng hay xuống giọng, nhanh hay chậm và giải thích vì sao ) Ví dụ, giáo viên tạo hứng thú cho học sinh qua việc đọc khi
dạy bài thơ Tây Tiến của Quang Dũng Đây là một bài thơ giàu nhạc tính, thanh
điệu biến đổi linh hoạt, câu chữ khi gân guốc, lúc chơi vơi Cả bài thơ là một nỗi nhớ trải dài nhưng nỗi nhớ ấy lặn sâu vào trong tâm hồn để còn lại là ánh mắt đau đáu của nhà thơ dõi theo từng bước chân của đoàn quân Tây Tiến trên bước đường chiến đấu Trong cuộc kháng chiến chống Pháp ấy, người lính Tây Tiến gặp rất nhiều khó khăn gian khổ, hiểm nguy nhưng họ không hề nản lòng mà vẫn lạc quan yêu đời Vì vậy, đọc bài thơ phải thể hiện được chủ yếu là nỗi nhớ, hoài niệm Nhưng trong tông giọng chủ đạo ấy có lúc phải gân guốc, dữ dội có lúc trữ tình, thơ mộng Ví dụ khi đọc đoạn thơ khắc hoạ bức tượng đài về người lính Tây Tiến:
Tây Tiến đoàn binh không mọc tóc Quân xanh màu lá dữ oai hùm Mắt trừng gửi mộng qua biên giới Đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm Rải rác biên cương mồ viễn xứ Chiến trường đi chẳng tiếc đời xanh
Áo bào thay chiếu anh về đất Sông Mã gầm lên khúc độc hành
Trang 9Ngoại hình của người lính Tây Tiến được khắc hoạ bằng nét vẽ chân dung gân guốc, lạ hoá Tương phản với ngoại oai phong, ngang tàng đó là vẻ đẹp hào hoa, lãng mạn của người lính Tây Tiến Vì vậy, có hai mạch nhạc thơ: Mạch một
đọc với giọng mạnh mẽ, cứng cáp và phải nhấn vào những từ ngữ: không mọc
tóc, dữ oai hùm, mắt trừng, chẳng tiếc đời xanh, gầm lên, khúc độc hành Mạch
hai đọc với giọng trữ tình, hạ thấp giọng một chút và hơi ngân
Giáo viên phải có biện pháp tự rèn luyện và uốn nắn những chỗ sai sót của học sinh Chẳng hạn, một số học sinh cố gắng lên giọng để thể hiện đúng giọng đọc của bài nhưng lên quá cao giọng nên nghe gay gắt như một tiếng gãy, tiếng kêu gào Có lúc yêu cầu xuống thấp lại xuống quá thấp nên kéo rất mệt và khó lên Có lúc lại đọc không đúng lời nhân vật, có lúc ngắt nhịp cũng không đúng Chính việc giáo viên tận tình uốn nắn này sẽ giúp học sinh tự tin hơn trong việc học và có hứng khởi khi tìm hiểu tác phẩm
Thông thường, giáo viên chúng ta chỉ cho học sinh đọc trước khi phân tích tác phẩm Riêng tôi, trong quá trình dạy, tùy vào tính chất từng bài mà tôi thường dành thời gian vài phút cuối giờ để cho học sinh đọc lại văn bản hoặc đọc các đoạn tiêu biểu Điều này thực sự giúp các em hiểu bài kĩ hơn và để lại
những dư ba trong cảm xúc Ví dụ sau khi dạy đoạn trích “Chí khí anh hùng” (trích Truyện Kiều, Nguyễn Du), sau khi đã xác định được đâu là ngôn ngữ tác
giả, đâu là ngôn ngữ nhân vật, sau khi hiểu được phần nào giá trị nội dung và nghệ thuật, việc đọc lại văn bản sẽ giúp các em cảm nhận sâu hơn về vẻ đẹp lí tưởng của Từ Hải Đọng lại trong các em không chỉ là chí khí của người anh hùng mà còn là tình cảm yêu thương và tấm lòng chân thành của Từ Hải dành cho Thúy Kiều Có học sinh chia sẻ với tôi rằng, sau khi đi học về, trong đầu em vẫn như vang lên lời của Từ Hải:
“Bằng nay bốn bể không nhà Theo càng thêm bận biết là về đâu Đành lòng chờ đó ít lâu
Chầy chăng là một năm sau, vội gì”
Và em cũng thành thật: học đoạn trích này em mới thấy thích nhân vật Từ Hải
Lời Từ Hải có cái gì đó thật chân thành, vừa khẳng định quyết tâm, tự tin vào thành công, lại vừa là lời động viên, chia sẻ, an ủi Thúy Kiều Từ Hải không chỉ đẹp ở chí hướng, đẹp ở khí phách mà còn thật đẹp ở tấm lòng… Đây có thể chỉ
là những cảm nhận của riêng em học sinh đó những đây cũng chính là niềm vui rất lớn của những người đứng lớp Và điều này cũng phần nào chứng minh cho hiệu quả của việc đọc sáng tạo cũng như niềm yêu thích của các em đối với môn Văn
2.3.4 Tạo hứng thú qua việc đặt câu hỏi rèn kĩ năng sống
Đây là việc đưa tác phẩm gần hơn với cuộc sống và rút ngắn khoảng giữa văn bản và học trò Kích thích sự sáng tạo, gây hưng phấn bằng hệ thống câu hỏi
có tính gợi mở, phát huy năng lực của học sinh Hệ thống câu hỏi trong tiết dạy rất quan trọng Tính chất của hệ thống câu hỏi phải thật đa dạng, có tính mức độ
và nhằm khơi gợi, kích thích tính chủ động tích cực từ học sinh và tạo không khí
Trang 10giao lưu thân thiện giữa thầy và trò Câu hỏi tốt sẽ giúp học sinh trình bày được suy nghĩ sáng tạo của bản thân, tạo sự phấn khích trao đổi đàm thoại giữa các học sinh trong tiết học Ngoài các câu hỏi nhận biết, tái hiện cần chú trọng xây dựng những câu hỏi nêu vấn đề Đây là những câu hỏi buộc học sinh phải lựa chọn những cách giải quyết, huy động mọi năng lực chủ quan để kiến giải Việc nêu các tình huống có vấn đề trong giờ học nhằm tạo hứng thú cho học sinh, khiến các em nhu cầu tìm hiểu và giải quyết những vấn đề nảy sinh Ví dụ khi
dạy truyện ngắn “Chí Phèo”, tôi đã đặt ra cho các em những câu hỏi: Liệu hiện
nay có còn những trường hợp như Chí Phèo? Đã bao giờ chúng ta cũng dửng dưng và định kiến như dân làng Vũ Đại? Nếu được viết phần kết thúc của tác phẩm em sẽ viết như thế nào? Những câu hỏi này vừa tạo hứng thú học tập cho
học sinh, vừa rèn cho các em kĩ năng sống, lại vừa rút ngắn khoảng cách giữa văn học và đời sống
Một trong những sai lầm của chúng ta là sợ học sinh nói vu vơ, không đúng ý đồ dạy học của mình Chúng ta chưa tin vào tính chủ động tích cực của học sinh Thực tế đã có nhiều học sinh tiếp nhận và hiểu ý nghĩa tác phẩm ngoài
dự định của tác giả.Ví dụ khi dạy truyện cổ tích Tấm Cám, có học sinh xin ý kiến: Em thấy Cám đáng thương hơn là đáng trách vì Cám là con nên nghe lời
mẹ Ngoài ra, Cám cũng chỉ muốn có được hạnh phúc cho mình Trước những
tình huống thế này, tôi thường để các em tranh luận để các em vừa bộc lộ được cảm nghĩ của mình, vừa hiểu sâu hơn bài học Sau đó, giáo viên mới nhận xét và hướng dẫn các em đến cách hiểu và sự đánh giá đúng đắn nhất
Hoặc khi dạy bài Người trong bao của A.P.Sê-khốp, sau khi hướng dẫn học sinh tìm hiểu nhân vật Bê-li-cốp, kết luận về tính cách người trong bao, ta
có thể đặt thêm câu hỏi liên hệ thực tế, vừa giúp các em hiểu sâu sắc hơn nội
dung bài học, vừa rèn thêm cho học sinh kĩ năng sống Theo em, cuộc sống
quanh ta liệu có còn những biểu hiện của người trong bao? Học sinh có thể liên
hệ đến chính những bạn bè cùng trang lứa với mình Trong giờ học có những bạn biết mà không dám giơ tay phát biểu Trong lớp có những bạn có năng lực
nhưng không dám đảm nhận công việc của tập thể vì nhút nhát, thiếu tự tin nhỡ
lại xảy ra chuyện gì, có những bạn không dám đấu tranh bảo vệ cái đúng, phê
phán cái sai một cách thẳng thắn
Hoặc sau khi dạy xong đoạn trích Trao duyên, (trích Truyện Kiều, Nguyễn
Du), giáo viên có thể cho học sinh thảo luận về quan niệm và cách ứng xử của các bạn trẻ trong tình yêu hiện nay Giáo viên cho học sinh tự phát biểu, có thể tranh luận tùy theo suy nghĩ từng người, sau đó, hướng các em đến kết luận: Nên xây dựng một tình yêu chân thành từ hai phía, biết yêu thương và vị tha, vì hạnh phúc của những người thân yêu…
Qua việc trả lời những ví dụ trên, ta sẽ thấy học sinh chúng ta rất nhạy cảm và năng động Nếu giáo viên có bản lĩnh sẽ biết tạo nhiều tình huống gắn liền với thực tiễn và biết cách định hướng để các em hiểu đúng ý nghĩa bài học
Vì thế, nếu nêu được câu hỏi tốt sẽ phát huy được năng lực cảm thụ của học sinh
và khơi dậy hứng thú trong tiết học