DE KTDK CUOI NAM - Đạo đức 3 - Tạ Hữu Bắc - Thư viện Đề thi & Kiểm tra

SKKN Một số lưu ý khi giải quyết các bài toán tích phân và ứng dụng của tích phân trong tính diện tích, thể tích SKKN Toán học Ngô Thị Duyên 1 DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT THPT Trung học phổ thông TĐ tác động[.]

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

THPT: Trung học phổ thông

TĐ: tác động

SGK: sách giáo khoa

SKKN: sáng kiến kinh nghiệm

I MỞ ĐẦU

1.1 Lí do chọn đề tài

Hiện nay, đổi mới phương pháp dạy học để phù hợp với phương án thi trắc nghiệm là một việc mà bất kể giáo viên dạy toán nào cũng phải thực hiện, đổi mới

từ cách dạy lý thuyết, dạy bài tập đến đổi mới cách ra đề kiểm tra Trong đề thi THPT Quốc gia của các năm gần đây , bài toán tích phân hầu như không thể thiếu

Tuy nhiên đối với nhiều học sinh THPT, bài toán tích phân là một trong những bài toán khó, đã có nhiều học sinh đưa ra những lời giải sai dẫn đến sai lầm

trong việc chọn phương án đúng trong bài toán trắc nghiệm tích phân (Điều này tôi

đã phát hiện ra qua chấm bài kiểm tra thường xuyên, định kì và chấm bài thi thử THPT Quốc gia )

Là một giáo viên trực tiếp ôn thi THPT Quốc gia cho các em, tôi mong muốn các em đạt kết quả cao, có kĩ năng làm bài trắc nghiệm Chính vì vậy, trong quá trình dạy phần tích phân cho học sinh lớp 12 tôi đã nhận ra những lời giải sai

mà học sinh hay mắc phải Để giúp các em tránh được những sai lầm đáng tiếc khi

giải bài toán trắc nghiệm tích phân Tôi đã áp dụng một số kinh nghiệm sau “ Một

số lưu ý khi giải quyết các bài toán tích phân và ứng dụng của tích phân trong tính diện tích, thể tích ”

Hi vọng rằng với sự chia sẻ kinh nghiệm này, học sinh của chúng ta sẽ có kết quả cao hơn trong các kì thi, đặc biệt là kì thi THPT Quốc gia

1.2 Mục đích nghiên cứu

- Nghiên cứu các bài toán về tích phân và ứng dụng của tích phân để tính diện tích, thể tích

- Nghiên cứu các sai lầm thường gặp của học sinh khi tính tích phân

- Nghiên cứu kỹ thuật ra đề kiểm tra trắc nghiệm theo định hướng đổi mới

- Nghiên cứu kỹ năng làm bài tập trắc nghiệm

- Rèn luyện kỹ năng làm bài tập trắc nghiệm và tạo hứng thú học toán cho học sinh

1.3 Đối tượng nghiên cứu

- Các sai lầm thường gặp của học sinh khi tính tích phân

- Quá trình dạy học phần tích phân và ứng dụng của tích phân trong hình học giải tích lớp 12 THPT ban cơ bản vào lớp 12A8 nhằm giúp học sinh có lời giải đúng

1.4 Phương pháp nghiên cứu

 Nghiên cứu các tài liệu liên quan đến nội dung, phương pháp và biện pháp

 Phương pháp điều tra, khảo sát

 Phương pháp quan sát sư phạm

 Phương pháp thống kê, tổng hợp, so sánh

II NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm

Dựa trên nguyên tắc của quá trình nhận thức của con người đi từ “ Cái sai đến cái gần đúng, rồi mới đến khái niệm đúng ”, các nguyên tắc dạy học và đặc điểm

của quá trình nhận thức

2.2 Thực trạng của vấn đề

Trong thực tế đa số học sinh thường tính tích phân một cách hết sức máy móc,

đó là:

+ Tìm một nguyên hàm của hàm số cần tính tích phân rồi dùng định nghĩa của tích phân hoặc phương pháp đổi biến số, phương pháp tích phân từng phần

+ Rất ít khi học sinh để ý đến nguyên hàm của hàm số tìm được có phải là nguyên hàm của hàm số đó trên đoạn lấy tích phân hay không ? Phép đặt biến mới trong phương pháp đổi biến số có nghĩa không ? Phép biến đổi hàm số có tương đương không ?

Vì thế trong qúa trình tính tích phân học sinh thường mắc phải những sai lầm dẫn đến giải sai

2.3 Giải pháp thực hiện để giải quyết vấn đề trên

2.3.1 Giải pháp chung

+ Lựa chọn và phân tích tỉ mỉ các bài tập minh họa cụ thể rồi để thấy những sai lầm của học sinh Từ đó hướng dẫn học sinh tránh được sai lầm khi giải

+ Vận dụng kết quả nghiên cứu vào giảng dạy nhằm giúp học sinh tìm lời giải, suy luận đúng và cuối cùng là quyết định đúng trong việc chọn đúng đáp án bài tập trắc nghiệm về tích phân

+ Kiểm nghiệm tính hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm khi áp dụng thực tiễn

2.3.2 Các bài tập minh họa

Bài 1: Tính tích phân I = 2  [1]

0

2

) 1 2

( x dx

A B C - D -

5

5

* Sai lầm thường gặp: Đặt t = 2x +1

Khi x = 0  t =1 Khi x = 2  t =5

Ta có: I =5  = =

1 2

t

dt

t

1

 5









 

5

1

5 4

* Nguyên nhân sai lầm: Vì dt = 2dx

* Lời giải đúng: Đặt t = 2x +1 dt = 2dx

Khi x = 0  t =1

Khi x =2  t =5

Ta có: I =5  = =

1 2

2t

dt

t

2

1

 5









 

5

1 2

1

5 2

Vậy đáp án đúng là B

* Chú ý đối với học sinh: Khi đổi biến nhớ phải tính vi phân.

Bài 2: Tính tích phân: [1]

2 1 4 1

x 1 dx









A 2ln2 2 B





ln









ln





* Sai lầm thường gặp:

2 2

2

2

1

x

Đặt t x 1 dt 1 12 dx

Đổi cận : x = -1 thì t = -2

x = 1 thì t = 2

2

2

2ln











* Nguyên nhân sai lầm:

là sai vì trong chứa x = 0 nên không chia cả tử và

2 4

1 1

x

 1;1

mẫu cho x2 được

* Lời giải đúng: Xét hàm số F x  1 lnx22 x 2 1;



4

F x







Do đó

1

1

1

1







Vậy đáp án đúng là C

* Chú ý đối với học sinh: Khi tính tích phân cần chia cả tử và mẫu của hàm số cho

x , cần chú ý rằng trong đoạn lấy tích phân phải không chứa điểm x = 0

Bài 3: Tính tích phân: I =  dx [3]





0 2

2

) 1

(x

A -1 B 1 C 0 D 2

3

* Sai lầm thường gặp:

Đặt u = (x + 1 )2  du = 2 (x + 1)dx  dx =

u

du

2

Đổi cận : x = -2  u = 1

x = 0  u =1

2

1 2

1 1

0 2







du u u

du u I

* Nguyên nhân sai lầm:

Khi x[-2;0] thì u [ 0;1]  Phải chăng sai lầm khi đổi cận ?

Giả sử học sinh khắc phục được sai lầm về đổi cận như sau:

Đặt u = ( x + 1 )2, x [-2;0]

Ta có: u’ = 2 (x +1)

Bảng biến thiên:

Như vậy với x[-2;0] thì u [ 0;1]

Dựa vào bảng biến thiên ta suy ra: I =  dx =





0 2

2

) 1











1 2 1

2

2 ( 1 ) )

1 (

x - -2 -1 0  u’ - 0 +

u 1 0 1

= =

u

du u u

du

u

2 2

1 0

0

2

1 2

1 2

1

1 0

0 1





Tuy nhiên, ở cách giải sau đã khắc phục được sai lầm khi đổi cận nhưng phép biến đổi mới, hàm số không xác định tại u = 0

* Lời giải đúng : I =  dx = d(x + 1) =





0 2

2

) 1





0 2

2

) 1

3

2 2

1 1 3

2

3













x

Vậy đáp án đúng là D

* Chú ý đối với học sinh: Khi đổi biến số t = u (x) thì phải lưu ý u(x) phải xác định

trên [a;b]

Bài 4: Tính tích phân: [5]

2

2 2

dx I

(x 1)









A 4 B

3

3

C 2 D Tích phân trên không tồn tại

3

* Sai lầm thường gặp

2

2

I



* Nguyên nhân sai lầm: Hàm số y 1 2 không xác định tại suy

(x 1)



ra hàm số không liên tục trên 2; 2 nên không sử dụng được công thức Newton-

Leibnitz như cách giải trên

* Lời giải đúng: Hàm số y 1 2 không xác định tại suy ra

(x 1)



hàm số không liên tục trên 2; 2 do đó tích phân trên không tồn tại.

Vậy đáp án đúng là D

* Chú ý đối với học sinh: Khi tính b cần chú ý xem hàm số có

a f (x)dx

liên tục trên  a;b không? Nếu có thì áp dụng phương pháp đã học để tính tích phân

đã cho, nếu không thì kết luận ngay tích phân này không tồn tại

Bài 5: Tính tích phân [1]

0

dx

1 sinx







A 2 B -2 C 1 D -1.

* Sai lầm thường gặp: Đặt

2



Đổi cận: Khi x   thì t tan không xác định Do đó tích phân trên không tồn

2





tại

* Nguyên nhân sai lầm: Khi x   thì t tan không xác định

2





* Lời giải đúng:

2

x d

x



Vậy đáp án đúng là A

* Chú ý đối với học sinh: Khi tính b cần chú ý xem hàm số có

a f (x)dx

liên tục trên  a;b không? Nếu có thì áp dụng phương pháp đã học để tính tích phân

đã cho, nếu không thì tìm cách biến đổi khác

Bài 6: Tính tích phân 4 2 [5]

0

I x 6x 9dx

A -4 B -2 C -5 D 5

*Sai lầm thường gặp:

       

4 2

0

x 3

2



* Nguyên nhân sai lầm:

Phép biến đổi  2 với là không tương đương

x 3  x 3 x 0;4

I x 3dx  3 x dx  x 3 dx

0 3 x d 3 x 3 x 3 d x 3 5

Vậy đáp án đúng là D

* Chú ý đối với học sinh:    2n   với

2n f x  f x n 1; n N 

ta phải xét dấu hàm số trên rồi dùng

 

2n

tính chất tích phân tách I thành tổng các tích phân không chứa dấu giá trị tuyệt đối

Bài 7: Tính tích phân I 2 x  x dx [3]

0

2 2 1

A.-1 B 1 C.0 D 2

2

0

2 2

0





















 x dx x x I

* Nguyên nhân sai lầm: x2  2x 1  x 1

* Lời giải đúng:

2 2

1 1

1 1

1

2 1

0

2 2

1

1

0

2

0

2

0















































I

Vậy đáp án đúng là B

* Chú ý đối với học sinh: Khi biến đổi hàm số ta phải để ý xem phép biến đổi có

tương đương trên đoạn đang xét hay không

Bài 8: Tính tích phân: I = [5]

0

1 sin x dx







A.4 2 4 B 0 C 4 4 2 D 2 2 2

* Sai lầm thường gặp: Đặt t =  - x  dt = - dx

Ta có: sint = sin (  - x) = sinx

I =   t dt    t dt  I = 0

0

sin 1 )

( sin 1

* Nguyên nhân sai lầm: Vì x[0;] thì t [ ;0]

* Lời giải đúng: I =    













0 0

2

2

cos 2

sin 2

cos 2 sin x x dx x x dx

Vì

2 2

x 0 nên x

0   

























2

2

0 cos2 sin 2 sin2 cos2 dx

x x

dx x x







2

0

2

0sin2 2 2 sin2 2 2 cos2 2

2 2 2 cos





2 2

2 0

2 0

2 sin 2 2

cos 2 2

cos 2 2

sin

Vậy đáp án đúng là A

* Chú ý đối với học sinh: Khi đổi biến phải đổi cận.

Bài 9: Tính diện tích hình phẳng giới hạn bởi 9 2

  





* Sai lầm thường gặp: Diện tích hình phẳng là:

1

4 1

1 3

S x dx x x  



* Nguyên nhân sai lầm: Áp dụng sai công thức

tính diện tích

* Lời giải đúng: Diện tích hình phẳng là:

3 2

1

9

S x dx

Bài 10:

Tính diện tích hình giới hạn bởi: 2 0; 1







* Sai lầm thường gặp: y2     x 1 y x 1

0 1

  

  

Vậy diện tích hình phẳng cần tìm là:

2  3

1

2

1

S x dx x 

* Nguyên nhân sai lầm: Xác định sai hình cần tính diện tích do không vẽ đường

giới hạn

* Lời giải đúng: Vẽ hình giới hạn:

Vậy diện tích hình giới hạn là:

SS1S2 với :

2

1 1 1

S  

2   3

2 1

2

1

4 3

S



Bài 11:

Tìm diện tích hình giới hạn bởi:

O

y

1 3 4 x

 

 

2

1 2

2

2 1

6 9

;













[6]

* Sai lầm thường gặp: C1 I C2  2;1

Vậy diện tích của hình giới hạn là:

5

2

      

* Nguyên nhân sai lầm: Xác định sai hình

cần tính giới hạn y=(x-1)2 y=(x-3)2

* Lời giải đúng: C1 C2  2;1

Diện tích hình giới hạn là:

S S1S2

2

1 3 2

2 3

2 1

2 2

     





5

2 2 5

2 2

5 1 2

4 8 (2 8 )

2 2

     





Vậy S = 1 1 1

2 2  

Bài 12:

Tính thể tích hình xuyến gây bởi hình tròn 2  2 2  

0

x  y b a  a b quay quanh trục Ox

3 2

5 2

* Sai lầm thường gặp:

Phương trình đường tròn (C): 2  2 2

x  y b a có thể viết

2 2

2 2

2





Vậy thể tích của hình xuyến là:   2 2

a

a



* Nguyên nhân sai lầm: Mặc dù kết quả đúng nhưng sai công thức thể tích:

 2 2

1 2

b

a

Vox y y dx mà 2 2

1 2

b

a

Vox y y dx

a

a



Bài 13:

Tính Voy của hình

2 1 2

y x x x

 

 



 



* Sai lầm thường gặp: 2 4 5

1

2 31 1

x Voy x dx  



* Nguyên nhân sai lầm: Đã sử dụng công thức b 2

a

Voyy dx đây là công thức tính diện tích Vox Vậy nên lời giải bị sai

* Lời giải đúng: 2 2

1

15

2

Voy  x x dx 



2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo dục, với bản thân, đồng nghiệp và nhà trường

Sáng kiến kinh nghiệm được thực hiện trong năm 2018 – 2019 trên các lớp 12A5, 12A8

1 2

y

 b

O

x

Trước khi áp dụng SKKN tôi cho học sinh 2 lớp 12A5, 12A8 làm bài kiểm tra

số 1 Sau khi áp dụng SKKN tôi cho học sinh 2 lớp trên làm bài kiểm tra số 2 ( 2 bài kiểm tra này tương đương về kiến thức )

Kết quả thu được như sau:

Kết quả học tập môn Toán đầu năm 2017-2018

Khá - giỏi Trung bình Yếu - kém Lớp Sĩ số

Số học sinh Tỉ lệ %

Số học sinh Tỉ lệ %

Số học sinh Tỉ lệ %

Sau khi tiến hành nghiên cứu trên lớp 12A5 còn lớp 12A8 để đối chứng, khi kiểm tra số 2 tôi đã thu được kết quả sau:

Kết quả làm bài kiểm tra đánh giá

Khá - giỏi Trung bình Yếu - kém Lớp Sĩ số

Số học sinh Tỉ lệ %

Số học sinh Tỉ lệ %

Số học sinh Tỉ lệ %

III KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ 3.1 Kết luận

Như vậy, bằng việc phân tích tỉ mỉ một số sai lầm của học sinh khi vận dụng các phương pháp tích phân để giải các bài toán tích phân, tôi đã thu được kết quả sau:

+ Nâng cao được kỹ thuật giải bài toán tích phân của học sinh lớp thực

nghiệm

+ Giúp học sinh có những hiểu biết thấu đáo về vấn đề này Qua đó các em

đã tránh được những sai lầm đáng tiếc khi tính tích phân, đưa ra phương án đúng cho bài toán trắc nghiệm tích phân, góp phần nâng cao kết quả học tập của mình

3.2 Kiến nghị

+ Trong quá trình dạy học sinh về phần tích phân, giáo viên nên lưu ý những sai lầm mà học sinh hay mắc phải trong quá trình giải bài toán trắc nghiệm tích phân Từ đó giúp học sinh tránh được những suy luận sai, lời giải sai khi làm những bài tập loại này

XÁC NHẬN CỦA ĐƠN VỊ

Phó Hiệu trưởng

Đỗ Duy Thành

Thanh Hóa, ngày 17 tháng 5 năm 2019

Tôi xin cam đoan đây là SKKN của mình viết, không sao chép nội dung của

người khác

Ngô Thị Duyên

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Phương pháp giải toán tích phân (Trần Đức Huyên - Trần Chí Trung- NXB Giáo Dục

[2] Sách giáo khoa Giải tích 12 - Ngô Thúc Lanh chủ biên - NXB Giáo Dục- 2000 [3] Sai lầm thường gặp và các sáng tạo khi giải toán - Trần Phương- Lê Bích Ngọc- NXB Hà Nội- 2005

[4] https://www.slideshare.net/megabookvn/11-sai-lm-thng-gp-khi-tnh-tch-phn-megabookvn

[5] https://sites.google.com/site/toanhoctoantap/kien-thuc-toan/nhung-sai-lam-khi-giai-toan-tich-phan

[6] http://giaoducthoidai.vn/trao-doi/khac-phuc-loi-sai-thuong-gap-khi-giai-toan-tich-phan-82386.html

DANH MỤC CÁC ĐỀ TÀI SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM ĐÃ ĐƯỢC HỘI ĐỒNG ĐÁNH GIÁ XẾP LOẠI CẤP PHÒNG GD&ĐT, CẤP SỞ GD&ĐT VÀ CÁC CẤP

CAO HƠN XẾP LOẠI TỪ C TRỞ LÊN

Họ và tên tác giả: Ngô Thị Duyên

Chức vụ và đơn vị công tác: Trường THPT Thạch Thành 3

TT Tên đề tài SKKN

Cấp đánh giá xếp loại (Phòng, Sở, Tỉnh )

Kết quả đánh giá xếp loại (A, B, hoặc C)

Năm học đánh giá xếp loại

1

Phát triển tư duy qua việc giải

bài tập dựng hình bằng phép

đối xứng trục trong mặt phẳng

Sở GD&ĐT C 2013 - 2014

1

Một vài kinh nghiệm đưa các

bài toán có nội dung thực tiễn

và liên môn vào dạy chương

phương trình, hệ phương trình

Đại số 10 – THPT

Sở GD&ĐT C 2015 - 2016

PHỤ LỤC

Đề kiểm tra đánh giá số 1: ( Bài kiểm tra 15 phút )

1 Tính tích phân sau: 3 

0

2

) 1

(x

dx I

2

2

1 2



2 Tính tích phân sau:  

0 1 cosx

dx I

3 Tính tích phân sau: I   x dx

0

2 sin 1

4 Tính tích phân sau: I 4 x  x dx

0

2 6 9

5 Tính tích phân sau: 1  

0

2 2x 2

x

dx I

4



4



2



2



6 Tính tích phân sau:

5

4 0

dx (x 4)



192

65 192

64

7 Tính tích phân sau:

3

0

x 2x xdx



5

5

8 Tính tích phân sau:

0

1 sin 2xdx







9 Tích phân 1  có giá trị bằng:

0 1 x x

I  e dx

2

2 3

10 Tích phân có giá trị bằng:

1

3

0 2 2 1

x

x







6

1

7 6

Đề kiểm tra đánh giá số 2: ( Bài kiểm tra 15 phút )

1 Tính tích phân sau: 2 

1(x 1 )

dx I

2 Tính tích phân sau: 

0 2

cos x

dx I

2



3 Tính tích phân sau: I  x x dx

0

2

sin 2 cos

4 Tính tích phân sau: I  x x dx







 0

3

2 4 4

2

2

3 2

2

5 Tính tích phân sau: 

 1

2

2 4x 5

x

dx I

4



4





2



6 Tích phân 2 2 có giá trị bằng:

3

x

x







3

3 4

7 Tích phân 3 3 có giá trị bằng:

2 0

os os

 



ln

ln

ln 2

8 Tích phân 1  2 2 có giá trị bằng:

I  x x x dx

30

1 2

2 15

1 2

2 15 