HỒ CHÍMINH Lê Thị Tú Trinh HIỆN TƯỢNG EPIPHANY TRONG TẬP TRUYỆN NGẮN “NGƯỜI DUBLIN” CỦA JAMES JOYCE LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC Thành phố Hồ Chí Minh - 2011... HỒ CHÍ MINH Lê Thị Tú Trinh H
Trang 1BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ
MINH
Lê Thị Tú Trinh
HIỆN TƯỢNG EPIPHANY TRONG TẬP
TRUYỆN NGẮN “NGƯỜI DUBLIN” CỦA
JAMES JOYCE
LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC
Thành phố Hồ Chí Minh - 2011
Trang 2BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH
Lê Thị Tú Trinh
HIỆN TƯỢNG EPIPHANY TRONG TẬP
TRUYỆN NGẮN “NGƯỜI DUBLIN” CỦA
JAMES JOYCE
Chuyên ngành: Văn học nước ngoài
LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
PGS.TS ĐÀO NGỌC CHƯƠNG
Thành phố Hồ Chí Minh - 2011
Trang 3LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi
Các số liệu khảo sát, kết quả trong luận văn này là trung thực và chưa từng công
bố ở các công trình khác
Người viết luận văn
Lê Thị Tú Trinh
Lớp Cao học Văn học nước ngoài K19
Trang 4LỜI CẢM ƠN
Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc với PSG.TS Đào Ngọc Chương _ người thầy hướng dẫn đã tận tình giúp đỡ và động viên tôi trong quá trình thực hiện luận văn Xin cảm ơn các thầy cô tổ Văn học nước ngoài, các thầy cô khoa Ngữ văn, phòng Sau Đại học trường ĐHSP Tp HCM, gia đình và bạn bè đã góp ý, giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu.
Tp Hồ Chí Minh ngày 25 tháng 11 năm 2011
Người viết
Lê Thị Tú Trinh
Lớp Cao học Văn học nước ngoài K19
Trang 5MỤC LỤC
Trang bìa phụ
Lời cam đoan
Lời cảm ơn
Mục lục
Mở đầu 1
CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ HIỆN TƯỢNG EPIPHANY VÀ “NGƯỜI DUBLIN” CỦA JAMES JOYCE 1.1. Epiphany- từ tôn giáo đến nghệthuật 15
1.2. Về tập truyệnngắn“NgườiDublin” 31
1.2.1 “Người Dublin” – tập truyện bộc lộ tâm hồn người nghệ sĩ James Joyce 31
1.2.2. “Người Dublin” và thể loại truyện ngắn hiện đại 34
1.2.3 Vị trí của “Người Dublin” trong sự nghiệp sáng tác của James Joyce 37
Tiểukết chương 1 40
CHƯƠNG 2: EPIPHANY VÀ THẾ GIỚI NHÂN VẬT CỦA “NGƯỜI DUBLIN” 2.1. Đặc trưng của những nhân vật liên quan đến hiện tượng epiphany trong “Người Dublin” 43
2.1.1 Nhân vật bị giam cầm trong nhà tù cuộc sống 43
2.1.2.Những nhân vật với khát vọng vượt thoát khỏi nhà tù cuộc sống 53
2.2 Hiệntượng epiphanycủa các nhânvật trong “Người Dublin” 58
2.2.1 Thời gian của hiện tượng epiphany 58
2.2.2 Không gian của những khoảnh khắc Epiphany 63
2.2.3. Điểm rơi epiphany của nhân vật 70
Tiểukết chương 2 78
CHƯƠNG 3: ĐỘC GIẢ “NGƯỜI DUBLIN” VÀ HIỆN TƯỢNG PIPHANY 3.1 Vài nét về mỹ học tiếp nhận 81
3.2 Lối viết khơi gợiepiphanycho độc giả “Người Dublin” 85
Trang 63.2.1 Độc giả và điểm rơi epiphany của nhân vật 85
3.2.2. “Người Dublin” với cách kiến tạo các epiphany hướng về độc giả 88
Tiểukết chương 3 116
KẾT LUẬN 118
TÀI LIỆU THAM KHẢO 120
PHỤ LỤC
1 Lí do chọn đề tài PHẦN MỞ ĐẦU
1.1 Văn học thế giới từ cuối thế kỉ XIX đến đầu thế kỉ XX đã chứng kiến một bước ngoặc quan trọng để lại tên tuổi những nhà cách tân vĩ đại như James Joyce (1882-1941), Marcel Proust (1871-1922), Franz Kafka(1883- 1924), Virginia Woolf (1882-1941) Một trong những tên tuổi ấy, nhà văn Ai-len, James Joyce nổi lên như một hiện tượng, một cây bút tiên phong của văn học chủ nghĩa hiện đại Nghiên cứu các sáng tác của James Joyce là một trong những bước tiếp cận nền văn học hiện đại thế giới, kéo gần lại khoảng cách giữa nền văn học dân tộc và nhân loại
1.2 Con đường sáng tạo của James Joyce đi từ những thể nghiệm ban đầu tới những bước đột phá càng về sau càng đa dạng, phức tạp, càng đòi hỏi người tiếp nhận
sự kiên nhẫn và đam mê cao độ Joyce thể hiện tài năng của mình trên nhiều lĩnh vực: truyện ngắn, thơ, kịch và tiểu thuyết Tuy các nhà nghiên cứu trên thế giới đánh giá rất cao những cách tân của James Joyce ở thể loại tiểu thuyết nhưng không vì thế mà
truyện ngắn của ông bị xem nhẹ “Người Dublin” được xem là tập truyện ngắn góp
phần tạo nên diện mạo truyện ngắn hiện đại Nếu nghiên cứu dưới góc nhìn liên văn bản thì những đề tài truyện ngắn còn trở lại và phát triển hơn trong các kiệt tác tiểu thuyết của Joyce sau này Điều này gợi ý người viết bắt đầu đi vào thế giới nghệ thuật
của James Joyce từ “Người Dublin”, tập truyện ngắn duy nhất của ông.
1.3 Khi sáng tác “Người Dublin” Joyce muốn tạo ra một chuỗi epiphany nhằm
thức tỉnh tinh thần dân tộc ông cho nên epiphany chính là hiện tượng chi phối tư tưởng và nghệ thuật của nhà văn trong toàn tập truyện Epiphany còn là chìa khóa của toàn bộ thế giới nghệ thuật James Joyce hơn nữa cũng là hiện tượng chi phối sáng tác của nhiều nhà văn khác như là một lối viết, một mục đích sáng tác của các nhà văn
hiện đại chủ nghĩa Hiện tượng Epiphany trong “Người Dublin” là vấn đề nhiều gợi
mở cho người muốn tìm hiểu về những cách tân của James Joyce ở lĩnh vực truyện
Trang 7ngắn Epiphany sẽ hé lộ cho chúng ta cái tôi sáng tạo của nhà văn, những bí ẩn tâm hồn của người Dublin nói riêng và con người hiện đại nói chung Người viết sẽ dùng
khái niệm epiphany như chìa khóa bước vào thế giới nghệ thuật “Người Dublin” hi
Trang 8vọng tiếp cận được với một cách tân truyện ngắn hiện đại nhằm phục vụ cho việc tìm hiểu, giới thiệu một bậc thầy văn chương thế giới trong bối cảnh nền văn học phương Tây hiện đại đang ngày càng hấp dẫn độc giả và giới nghiên cứu Việt Nam
2 Lịch sử vấn đề
2.1 Chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài này dựa trên phát biểu của chính James Joyce về tập truyện ngắn của mình Trong một bức thư gửi cho một người bạn
vào tháng 8 năm 1904, ông đã gọi tập truyện của mình là “một chuỗi epiphany”, cách
gọi như thế còn được lặp lại lần nữa trong bức thư gửi cho anh trai ông sau đó Và cũng chính Joyce thông qua diễn ngôn của Stephan Dedalus, nhân vật trung tâm trong
“Stephen Hero”, tập bản thảo đầu tay mang tính tự thuật của nhà văn đã giải thích:
“Epiphany là một biểu hiện tinh thần bất ngờ trong những lời nói thông tục, trong cử chỉ hoặc một giai đoạn đáng nhớ của tâm trí” [70] Theo đó thì ý tưởng về việc sáng tác một chuỗi epiphany về đời sống Dublin đến với ông khi ông (trong vai Stephen
Dedalus) đi bộ qua một con phố tồi tàn của Dublin và tình cờ nghe được những lời đứt quãng của cuộc trò chuyện giữa một người đàn ông và một người phụ nữ trẻ Cuộc nói chuyện với những lời nói tầm thường, nhát gừng, gãy ra như những mảnh vụn ấy lại bất ngờ tiết lộ bản chất của đối tượng, khiến ông cảm nhận được nó như là tình trạng tê liệt của thành phố này Ông nảy ra ý tưởng mình sẽ là người nghệ sĩ ghi chép lại những thời điểm của những nhận thức đột ngột như thế trong một tập truyện
nghiêm túc mà ông gọi là “một chuỗi epiphany” Nhà nghiên cứu Hofbauer Randy
cho rằng James Joyce sử dụng hiện tượng epiphany để tiếp thêm sức mạnh cho người anh hùng Stephen (hay là chính chàng thanh niên James Joyce) để anh ta đến gần hơn
với ước mơ trở thành một nghệ sĩ Theo Hofbauer, epiphany có thể giúp người nghệ
sĩ thấy được linh hồn , bản chất của đối tượng dù nó chỉ ẩn hiện sau lớp vỏ bề ngoài
Từ những tiết lộ của nhà văn mà các công trình nghiên cứu “Người Dublin”
thường rất chú trọng đến hiện tượng epiphany
Hiện tượng epiphany trong tập truyện ngắn của James Joyce thể hiện ý đồ nghệ thuật của tác giả đồng thời chính nó chi phối cách kể chuyện của ông, do đó các công
trình nghiên cứu “Người Dublin” xem xét hiện tượng epiphany đã chi phối bút pháp
Trang 9kể chuyện của James Joyce như thế nào để từ đó tạo ra những thời khắc bừng ngộ của các nhân vật trong truyện và lôi kéo sự tham gia của độc giả vào việc hoàn thiện chủ
đề tư tưởng của tác phẩm
Mark Bendle trong bài viết “Tê liệt và epiphany trong Người Dublin” (Paralysis and epiphany in Dubliners ) xem epiphany như là một hiện tượng góp phần quan
trọng thể hiện chủ đề của tập truyện – tình trạng tê liệt của các cư dân Dublin qua những khoảnh khắc epiphany của các nhân vật Tác giả bài viết đi phân tích thời điểm
epiphany của một số nhân vật trong “Người Dublin” và rút ra nhận xét rằng tại những
thời khắc ấy họ nhận ra tình cảnh bế tắc của mình nhưng thường là họ không kiên quyết vượt thoát ra khỏi tình trạng ấy, thất vọng nhưng không giải quyết được bế tắc
và cam chịu một cách tê liệt hoặc là trút giận vào con cái chẳng hạn như Little Chandle trong “Một đám mây nhỏ” hoặc Farington trong “Những bản sao”.
Francesca Valente trong công trình “Người Dublin của Joyce như là những epiphany” (Joyce’s Dubliners as Epiphanies)[75] đã nghiên cứu sâu sắc hiện tượng epiphany trong tập truyện ngắn này của Joyce Ông cho rằng không chỉ “Người Dublin” mà toàn bộ các sáng tác của Joyce là một loạt các epiphany Francesca chú ý
đến thủ pháp kết cấu các truyện ngắn để tạo thời điểm cho các epiphany xuất hiện
Đó là thời điểm mà các giác quan của nhân vật có sự tương tác với nhau như là mắt nhìn thấy và tai cùng lắng nghe Các chuỗi epiphany của nhân vật góp phần thể hiện chủ đề của tập truyện là tình trạng tù túng, tê liệt mà các cư dân thành phố đang phải chịu đựng Qua đó có thể thấy được thấp thoáng cái tôi James Joyce cũng bị mắc kẹt đâu đó giữa những ràng buộc gia đình, tôn giáo hay chính trị của xã hội Ailen Theo nhà nghiên cứu này, epiphany của nhân vật cũng là epiphany của người nghệ sĩ James Joyce Công trình này chưa chú ý đến vai trò của người đọc nhưng nó quan
tâm đến dụng ý của nhà văn trong việc “viết một chương trong lịch sử đạo đức của dân tộc mình”.
Trong khi đó thì Garry Martin Leonard lại cho rằng “ Cuốn Người Dublin là một chương quan trọng trong sự phát triển ngòi bút của người nghệ sĩ Joyce hơn là một chương trong lịch sử xã hôi Dublin” [71] Bởi vì theo Garry, epiphany đã trở
Trang 10thành một kĩ thuật giúp tác giả “Người Dublin” thiết lập một liên kết thẩm mỹ giữa tác giả, văn bản và người đọc Có thể nói công trình nghiên cứu “ Đọc lại Dubliner: Dưới cái nhìn của Lacan” (Reading Dubliners again: a Lacanian perspectiev) [71] của Garry Martin Leonard đã xem xét hiện tượng epiphany trong “Người Dublin”
của James Joyce dưới những phương pháp luận nghiên cứu văn học rất hiện đại Ông đánh giá cao khái niệm ephiphany và cho rằng không chỉ của riêng Joyce, epiphany còn phát triển thành một phương thức sáng tác của văn học hiện đại và đương đại
Thêm một điều thú vị nữa là Garry còn chú ý đến hiện tượng tương đồng của hiện tượng epiphany trong văn học hiện đại phương Tây với quan niệm sáng tác “ý tại ngôn ngoại” của văn học phương Đông Từ đó ông đề cao vai trò của epiphany trong
việc kêu gọi người đọc tham gia bằng trí tưởng tượng, bằng trải nghiệm của mình
trong việc tiếp nhận “Người Dublin” Garry tán đồng quan niệm của Beja khi cho rằng epiphany của Jamemes Joyce thường hướng đến người đọc hơn là nhân vật.
Những ý kiến của Garry Martin Leonard thực sự là những gợi ý rất thú vị để chúng
tôi tìm hiểu epiphany trong “Người Dublin” của James Joyce dưới quan niệm của mỹ
học tiếp nhận
Cũng đồng quan điểm về vai trò của người đọc, Wallace Gray trong một bài giới thiệu tập truyện “Người Dublin” đã đưa ra nhận định “ Ý định khởi đầu của nhà văn không được diễn tả như một thông báo cuối cùng Chính người đọc sẽ quyết định xem mỗi câu chuyện sẽ phát ra một ý mỉa mai hay đồng cảm” [78] Chính vì thế mà
James Joyce sử dụng lối viết giản lược (style of scrupulous meanness) và tập
truyện ngắn này của ông được cho là điểm khởi đầu của chủ nghĩa hiện đại, chống lại
lối viết của thế kỉ XIX Wallace tiếp cận “Người Dublin” trên cả hai bình diện: một là
phản ánh đời sống đầy thất bại của các cư dân Dublin từ trẻ thơ, phụ nữ, những người
đàn ông trưởng thành; hai là qua các biểu tượng và motip phản ánh bản chất con
người nói chung vào khoảng giao thời hai thế kỉ Nhà nghiên cứu rất chú ý đến phong cách viết của James Joyce nhất là tính chất song đôi vừa hiện thực vừa tượng trưng; các độc thoại tự sự và những câu văn lặp lại những hình ảnh theo khuôn mẫu; lối văn xuôi tự nhiễm lây phong cách của nhân vật, chẳng hạn khi miêu tả cử chỉ và ngôn ngữ của