Mở đầu bài thơ, bức tranh mùa thu hiện lên với những hình ảnh quen thuộc của làng quê Bắc Bộ: Ao thu lạnh lẽo nước trong veo, Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo. Trước hết, cảnh thu được miêu tả thông qua điểm nhìn từ gần đến xa, từ xa đến gần kết hợp với biện pháp liệt kê những hình ảnh giản dị, quen thuộc và đặc trưng của làng quê Bắc Bộ: ao thu, nước, chiếc thuyền, sóng, lá vàng, gió, mây, trời, ngõ trúc, cá, bèo. Hình ảnh “ao thu” gợi ra một không gian nhỏ kết hợp sử dụng từ láy “ lạnh lẽo” được cảm nhận bằng xúc giác đã diễn tả không khí dìu dịu, mát mẻ, se lạnh đã gợi hồn cho bức tranh mùa thu. Tính từ “trong veo” được cảm nhận bằng thị giác, gợi ra sự tĩnh lặng của mặt ao. Trong không gian lạnh lẽo ấy xuất hiện “một chiếc thuyền cây bé tẻo teo” đã tạo điểm nhấn cho không gian. Số từ chỉ số ít “một chiếc” kết hợp với từ láy “tẻo teo” khiến cho chiếc thuyền càng nhỏ bé hơn, như co lại thành một nét chấm trên nền ao. Kết hợp sử dụng số từ “một” và từ láy “tẻo teo” không chỉ cho thấy sự nhỏ bé của con thuyền mà còn cho thấy sự cô đơn, nhỏ bé đến mặc cảm, tội nghiệp. Vần “eo” có trong 2 câu thơ liên tiếp đã cho thấy cảnh vật xung quanh như co lại, nhỏ bé lại trước cái lạnh của mùa thu. Có thể thấy, cách Nguyễn Khuyến dẫn dắt người đọc vào bài thơ của mình là rất đặc biệt. Không nhất thiết là những hình ảnh to lớn, hoành tráng mà chỉ cần một không gian ao thu nhỏ xinh, một chiếc thuyền câu be bé như cũng muốn thu lại trong cảnh là đủ để thấy được hình ảnh bình dị, gần gũi của quê hương đang đắm mình trong mùa thu.
Trang 1Nhà thơ Xuân Diệu viết: “Nguyễn Khuyến mặc dầu không cầm gươm chiến đấu dưới
lá cờ phấn nghĩa Cần Vương, vẫn đáng được xếp vào hàng những nhà thơ yêu nước” Nguyễn Khuyến không chỉ là một nhà văn, nhà thơ lớn ông còn là người có cốt cách thanh cao, có lòng yêu nước thương dân Thơ của ông nói lên tình yêu quê hương, đất nước, gia đình, bè bạn; phản ánh cuộc sống của những con người khổ cực, thuần hậu, chất phác; châm biếm, đả kích thực dân xâm lược, tầng lớp thống trị Nổi bật là bài thơ “Câu cá mùa thu” đã khắc họa thành công cảnh sắc mùa thu đồng bằng Bắc Bộ, đồng thời cho thấy tình yêu quê hương đất nước, tâm trạng thời thế của tác giả
Mặc dù phải làm quan dưới thời kì nước ta bị thực dân Pháp xâm lược nhưng Nguyễn Khuyến nổi tiếng là thanh liêm, chính trực, có lòng yêu nước, thương dân Vì vậy, ông đã bày
tỏ thái độ kiên quyết không hợp tác với chính quyền thực dân Pháp và lui về ở ẩn tại quê nhà
“Câu cá mùa thu” nằm trong chùm 3 bài thơ thu của Nguyễn Khuyến: Thu điếu, Thu ẩm, Thu vịnh Bài thơ được viết khi Nguyễn Khuyến về ở ẩn tại quê nhà, đã bộc lộ tình cảm yêu nước kính đáo và tâm trạng thời thế của tác giả Bài thơ được viết theo thể thơ thất ngôn bát cù đường luật với bố cục gồm 4 phần: đề, thực, luận, kết Đề tài hết sức quen thuộc và gần gũi là viết về mùa thu làng cảnh Việt Nam
Mở đầu bài thơ, bức tranh mùa thu hiện lên với những hình ảnh quen thuộc của làng quê Bắc Bộ:
Ao thu lạnh lẽo nước trong veo, Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo.
Trước hết, cảnh thu được miêu tả thông qua điểm nhìn từ gần đến xa, từ xa đến gần kết hợp với biện pháp liệt kê những hình ảnh giản dị, quen thuộc và đặc trưng của làng quê Bắc Bộ: ao thu, nước, chiếc thuyền, sóng, lá vàng, gió, mây, trời, ngõ trúc, cá, bèo Hình ảnh “ao thu” gợi
ra một không gian nhỏ kết hợp sử dụng từ láy “ lạnh lẽo” được cảm nhận bằng xúc giác đã diễn tả không khí dìu dịu, mát mẻ, se lạnh đã gợi hồn cho bức tranh mùa thu Tính từ “trong veo” được cảm nhận bằng thị giác, gợi ra sự tĩnh lặng của mặt ao Trong không gian lạnh lẽo
ấy xuất hiện “một chiếc thuyền cây bé tẻo teo” đã tạo điểm nhấn cho không gian Số từ chỉ số
ít “một chiếc” kết hợp với từ láy “tẻo teo” khiến cho chiếc thuyền càng nhỏ bé hơn, như co lại thành một nét chấm trên nền ao Kết hợp sử dụng số từ “một” và từ láy “tẻo teo” không chỉ cho thấy sự nhỏ bé của con thuyền mà còn cho thấy sự cô đơn, nhỏ bé đến mặc cảm, tội
nghiệp Vần “eo” có trong 2 câu thơ liên tiếp đã cho thấy cảnh vật xung quanh như co lại, nhỏ
bé lại trước cái lạnh của mùa thu Có thể thấy, cách Nguyễn Khuyến dẫn dắt người đọc vào bài thơ của mình là rất đặc biệt Không nhất thiết là những hình ảnh to lớn, hoành tráng mà chỉ cần một không gian ao thu nhỏ xinh, một chiếc thuyền câu be bé như cũng muốn thu lại trong cảnh là đủ để thấy được hình ảnh bình dị, gần gũi của quê hương đang đắm mình trong mùa thu
Mùa thu tiếp tục hiện lên với hình ảnh “sóng biếc”, “lá vàng” với chuyển động một cách khẽ khàng:
Sóng biếc theo làn hơi gợn tí
Lá vàng trước gió khẽ đưa vèo
Tác giả đã rất nhạy cảm, tinh tế khi chớp được những biến động tinh vi của tạo vật Đó là sự chuyển động “ hơi gợn tí” của sóng, là sự đưa nhẹ, khẽ khàng của chiếc lá vàng, là sự mong
Trang 2manh uốn lượn của hơi nước mờ ảo trên mặt ảo Các sự vật có mối liên hệ chặt chẽ với nhau, gió thổi làm sóng gợn, làm lá rơi Các tính từ, trạng từ “biếc” , ‘tí’ , “vàng”, “khẽ” ,”vèo” được
sử dụng một cách hợp lí, giàu chất tạo hình, vừa tạo ra bức tranh màu sắc thanh nhã, có xanh
có vàng, vừa gợi được sự uyển chuyển, sinh động của tạo vật Cảnh được miêu tả trong hai câu thực, mặc dù là động, nhưng vì động khẽ khàng quá nên thực chất là lấy động để tả cái tĩnh lặng của mùa thu trong không gian của một chiếc ao quê nhà Qua đó, ta thấy những hình ảnh thơ bình dị, thân thuộc, không chỉ thể hiện cái hồn của cảnh thu mà còn thể hiện cái hồn của cuộc sống ở nông thôn xưa
Không gian cảnh vật trong hai câu luận không chỉ dừng lại ở bề mặt chiếc ao mà còn mở rộng thêm chiều cao, chiều sâu:
Tầng mây lơ lửng trời xanh ngắt Ngõ trúc quanh co khách vắng teo
Chiều sâu của không gian được cụ thể bằng độ “ quanh co” uốn lượn của bờ trúc Không gian trong hai câu luận đậm đặc một màu xanh, màu xanh bao trùm cả trên cao và chiều rộng Chiều cao được cụ thể bằng sự “lơ lửng” của tầng mây và độ thăm thẳm của da trời xanh ngắt Nguyên từ “vắng” đã nói rõ sự tĩnh lặng rồi nhưng “vắng teo” thì có nghĩa là cảnh vắng tanh vắng ngắt, không chút cử động, không chút âm thanh, không một bóng người Qua đó, thông qua các cụm từ “hơi gợn tí, gió khẽ đưa, tầng mây lơ lửng, ngõ trúc quanh co” mà ta thấy được những đường nét, những chuyển động nhẹ nhàng, mềm mại trong bức tranh cảnh thu và thấy được bao trùm lên bức tranh mùa thu là màu xanh của ao thu, của nước và của mây trời Điểm xuyến trên đó là màu vàng ước lệ của “lá vàng” Bức tranh mùa thu hiện lên vừa hiện thực, giàu sự sống, vừa ước lệ, phù hợp với bút pháp của văn học trung đại, có sự kết hợp hài hòa của hình ảnh, không khí, đường nét, màu sắc Qua 6 câu thơ đầu, Nguyễn Khuyến đã khắc họa bức tranh đẹp, nên thơ với những nét đặc trưng nhất của mùa thu làng quê đồng bằng Bắc Bộ
Bức tranh thu đã hé mở tình thu của người trong cảnh Đó là tâm trạng u hoài, một tâm hồn yên tĩnh, một cõi lòng vắng lặng mênh mang thăm thẳm và một nỗi cô đơn trống vắng Tình thu ấy được thể hiện qua:
Tựa gối buông cần, lâu chẳng được
Cá đâu đớp động dưới chân bèo.
Trước hết, ta thấy được tình yêu thiên nhiên của tác giả khi cảm nhận bức tranh mùa thu ở mức tuyệt đối nhất: xanh ngắt, trong veo, khe khẽ, Với thủ pháp lấy động tả tĩnh tác giả đã khiến cho mùa thu có hồn, có thanh âm khiến người đọc rung động Ngoài ra, ẩn chứa đằng sau bức tranh mùa thu rực rỡ ấy là nỗi lòng trĩu nặng của Nguyễn Khuyến về thời thế Thông qua động từ “vèo” không những chỉ tốc độ của lá thu rơi mà còn cho thấy sự thay đổi chóng vánh của thời cuộc – đất nước có giặc xâm lược Cùng với biện pháp ẩn dụ “trúc” để chỉ người quân tử, người anh hùng và cho thấy khát vọng mong chờ khách nơi ngõ trúc, chờ người tài đứng ra cứu nước cứu dân Từ đó, ta thấy được tâm trạng lo âu, nặng lòng trước thế sự và yêu nước kín đáo của tác giả Nói chuyện câu cá nhưng thực ra tác giả không chú ý vào việc câu
cá, việc câu cá chỉ là cái cớ để tác giả bộc bạch tâm sự Nguyễn Khuyến rút lui khỏi chốn quan trường về quê định làm một ẩn sĩ giữa thời buổi dất nước đang bị giặc Pháp xâm lược nhưng ông không thể ung dung đi câu như một ẩn sĩ thực thụ Tiếng động nhỏ của cá đớp động dưới
Trang 3chân bèo, tiếng động duy nhất của toàn bài thơ, đã phá tan không gian vắng vẻ của cảnh thu Chịu sự tác động của thời cuộc, lòng ông vẫn như những lớp sóng mà xôn xao, khuấy động Câu thơ cuối tạo được một tiếng động duy nhất: “Cá đâu đớp động dưới chân bèo” không phá
vỡ cái tĩnh lặng, mà ngược lại nó càng làm tăng sự yên ắng, tĩnh mịch của cảnh vật.Qua đó, ta thấy được tâm trạng luôn nặng lòng trước thời cuộc, tấm lòng yêu nước kín đáo và giúp bài thơ mang cảm hứng yêu nước
Bài thơ “Câu cá mùa thu” đã thể hiện thành công bức tranh cảnh sắc mùa thu đồng bằng Bắc Bộ, đồng thời cho thấy tình yêu thiên nhiên, đất nước, tâm trạng thời thế và tài thơ Nôm của tác giả Bài thơ được viết theo thể thơ thất ngôn bát cú đường luật theo xu hướng bình bị vớigiọng điệu nhẹ nhàng và mang nặng tâm sự về thời thế Việc sử dụng các bút pháp
tả cảnh ngụ tình, lấy động tả tĩnh “cá đâu đớp động” cùng các biện pháp nghệ thuật:ẩn dụ
“trúc”, Kết hợp sử dụng ngôn ngữ tinh tế, điêu luyện: tài năng ngôn ngữ bậc thầy và các hình ảnh quen thuộc, đặc trưng của dồng bằng Bắc Bộ đã diễn tả những biểu hiện tinh tế của cảnh vật, những uẩn khúc thầm kín khó giãi bày của tâm trạng Tất cả đã góp phần làm nên cảm hứng yêu nước cho tác phẩm
Tóm lại, bài thơ “Câu cá mùa thu” đã thể hiện thành công bức tranh cảnh sắc mùa thu đồng bằng Bắc Bộ, đồng thời cho thấy tình yêu thiên nhiên, đất nước, tâm trạng thời thế và tài thơ Nôm của tác giả