Thực trạng và những phương pháp rèn luyện kĩ năng sống cho học sinh trung học phổ thông ở bộ môn ngữ văn

Cơ sở thực tế Trước yêu cầu mới của thời đại và xu hướng phát triển nguồn nhân lực phục vụ cho đất nước – xã hội, nền giáo dục Việt Nam đang từng bước đi từ trang bị kiếnthức sang trang

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

THỰC TRẠNG VÀ NHỮNG PHƯƠNG PHÁP RÈN LUYỆN KĨ NĂNG SỐNG CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG Ở

BỘ MÔN NGỮ VĂN

ĐỀ TÀI

“Thực trạng và những phương pháp rèn luyện kĩ năng sống cho học

sinh Trung học phổ thông ở bộ môn Ngữ Văn.”

I Lời mở đầu:

Mỗi năm một lần khi “gồng mình” để viết đề tài, chuyên đề, sáng kiến kinhnghiệm giữa bao nhiêu bộn bề công việc phải lo toan, đã có lúc tôi thấy muốn nghỉngơi và “bỏ cuộc” trong hành trình phấn đấu để đạt danh hiệu “Chiến sĩ thi đua”hàng năm

Thế nhưng rất tình cờ, ngày 06/5/2012, trong một chương trình thời sự củaĐài truyền hình Việt Nam, tôi được xem một phóng sự nhỏ bàn về “Giáo dục kĩnăng sống – Hiệu quả sau 2 năm và những bất cập của nó” Bất chợt, tôi nảy sinh ýđịnh chọn ngày vấn đề này cho đề tài năm 2012 mà trước đó tôi đã tiến hành thểnghiệm

Từ thực tế đã được tham dự đợt tập huấn do Sở GD Đồng Nai tổ chức trong 2ngày 06 và 07/11/2010 tại Biên Hòa và quá trình 2 năm áp dụng giáo dục lồng ghép

kĩ năng sống cho học sinh THPT , tôi nhận thấy có nhiều vấn đề đáng quan tâm, trăntrở và bàn bạc Nay trong phạm vi nhỏ hẹp của đề tài, tôi chỉ xin được trao đổi cùngđồng nghiệp: “Thực trạng và những phương pháp rèn luyện kĩ năng sống cho họcsinh THPT ở bộ môn Ngữ Văn”

II Nội dung đề tài:

1 Cơ sở thực tế

Trước yêu cầu mới của thời đại và xu hướng phát triển nguồn nhân lực phục

vụ cho đất nước – xã hội, nền giáo dục Việt Nam đang từng bước đi từ trang bị kiếnthức sang trang bị những năng lực, kỹ năng sống cần thiết cho học sinh để các em cóthể thực hiện tốt hơn vai trò, khả năng làm việc, học tập, giao tiếp và nâng cao nănglực áp dụng kiến thức học được ở trường lớp vào thực tiễn cuộc sống một cách linhhoạt, sáng tạo, chủ động và tích cực, tạo sự hứng thú học tập cho học sinh

Trong những năm gần đây, ngoài các chương trình Giáo dục bảo vệ môitrường; Giáo dục phòng chống HIV/AIDS; Giáo dục phòng chống ma túy; Giáo dụcdân số sức khỏe – sinh sản vị thành niên… Ngành Giáo dục tiếp tục đẩy mạnh triểnkhai thêm việc rèn luyện kĩ năng sống cho học sinh

Tất cả các chương trình trên đã được Sở GD–ĐT Đồng Nai chúng ta triển khaiđồng bộ thông qua các đợt tập huấn ngắn ngày cho các Phòng GD–ĐT và các trườngTHPT trên địa bàn tỉnh tham gia

PAGE 10

Thực hiện : Nguyễn Thị Hồng – THPT Thanh Bình

2 Thực trạng của vấn đề

Thực tế khi tham gia chương trình tập huấn này, dù đã rất nhiệt tình nghiêncứu tài liệu, thảo luận nhóm, lên trình bày trước đồng nghiệp… nhưng tôi vẫn thấytình hình chung nó như là những buổi “cưỡi ngựa xem hoa” vậy

Có nhiều đồng nghiệp hưởng ứng rất nhiệt tình, say mê nghiên cứu, góp ý,phối hợp soạn giáo án, thảo luận nhóm, bộc lộ những kỹ năng ứng xử sư phạm dídỏm, hài hước, thông minh rất nhạy bén Những câu chuyện “nghề nghiệp”, những

“sự cố” ngoài ý muốn, những tình huống dở khóc dở cười, những cách ứng xử vàhành vi của học sinh được một số đồng nghiệp hồi tưởng lại và chia sẻ thật thú vị.Cũng chính vì thế mà ta cảm thấy cái nghề giáo của mình thật không đơn giản vàhọc trò của mình có lúc gây ra lắm phiền toái, rắc rối nhưng cũng dễ thương biết baonhiêu Rồi từ đó nhận thấy rằng, vai trò của người thầy trong việc giáo dục kĩ năngsống cho học sinh là vô cùng cần thiết

Tuy nhiên, bên cạnh đó cũng còn một bộ phận giáo viên đi tập huấn chỉ là

“lấy lệ”, góp cho đủ mặt để điểm danh Giờ giải lao xong tạm “rút lui” vì nhiều lý

do khác nhau, để lại “hậu trường” việc ai người nấy lo Có người còn đàm tiếu: “Ôidào ! Ngành Giáo dục chỉ vẽ chuyện, mấy ông ngồi trên không có việc gì để làmnữa nên bày ra lắm trò”… Có thể đó là những lời thái quá, vô trách nhiệm của một

số người nhưng không thể không làm người khác chạnh lòng

Đã vậy, khi về tới mỗi trường, mỗi tổ lại triển khai theo một cách Trong đợtthanh tra toàn diện một số trường : THPT Tân Phú, THPT Định Quán, THPT PhúNgọc, THPT Điểu Cải… thiện dịp tôi tìm hiểu biết được rằng: đa phần truyền tải hờihợt, phát tài liệu là xong hoặc phổ biến tranh thủ trong khoảng thời gian ngắn, “giảmtải” hết cỡ, không được tiến hành áp dụng thực tế cho một tiết dạy nào cụ thể

Về phía giáo viên đứng lớp, một số người chưa thấy hết ý nghĩa của nó, tỏ rathờ ơ và lại nói rằng: “Việc đó ai chẳng đã làm mà phải tập huấn?” Vô hình trung,một việc quan trọng , cần thiết lại bị xem nhẹ Ngay từ đầu, việc triển khai thực hiện

ở các trường và các giáo viên đã không có sự thống nhất và đồng bộ

Thực trạng qua 2 năm giảng dạy tích hợp, lồng ghép kĩ năng sống cho họcsinh vào trong bài học cũng còn nhiều bất cập Bởi nó bao gồm vấn đề đạo đức, kỹnăng ứng xử nhưng phải tích hợp trong một thời gian rất ít nên tác động chưa nhiều

Có những lúc giáo viên thực hiện chiếu lệ hoặc chưa khéo léo, chưa nhanh nhạy,giáo điều, hình thức, dẫn đến tính thuyết phục không cao

3 Ý nghĩa, tầm quan trọng của việc giáo dục lồng ghép kĩ năng sống cho HS:

phó với căng thẳng, kiểm soát cảm xúc, tự nhận thức, tự tin…); học để làm (gồm kỹnăng thực hiện công việc và nhiệm vụ như: kĩ năng đặt mục tiêu,

đảm nhận trách nhiệm…); học để chung sống (gồm các kỹ năng xã hội như: giaotiếp, thương lượng, tự khẳng định, hợp tác, làm việc theo nhóm, thể hiện sự cảmthông…)

Như vậy, kĩ năng sống bao gồm một loạt các kỹ năng cụ thể cần thiết chocuộc sống hàng ngày của con người Bản chất của kỹ năng sống là kỹ năng tự quản

lý bản thân và kỹ năng xã hội cần thiết để cá nhân tự lực trong cuộc sống, học tập vàlàm việc hiệu quả Nói cách khác, kĩ năng sống là khả năng làm chủ bản thân củamỗi người, khả năng ứng xử phù hợp với những người xung quanh và ngoài xã hội,khả năng ứng phó với các tình huống xảy ra trong cuộc sống

Việc giáo dục kĩ năng sống góp phần giải quyết tình trạng học sinh thụ động,không biết ứng phó trong những hoàn cảnh nguy cấp, không biết tự bảo vệ bản thântrước nguy hiểm, thậm chí không biết tìm kiếm sự giúp đỡ Các bài học về kỹ năngsống thông qua việc học tập và rèn luyện, các em sẽ dần dần thấu hiểu, cảm nhận,biết ứng xử phù hợp Điều này rất cần thiết và quan trọng

Có một số ý kiến cho rằng: Việc giảng dạy của nhà trường hiện nay vẫn cònnặng nề về truyền thụ kiến thức, chưa chú trọng giáo dục, rèn luyện kĩ năng sốngcho học sinh Điều đó cũng không hoàn toàn sai Bởi thật sự đối với học sinh THPT,việc các em đến trường, thời gian chủ yếu vẫn là học kiến thức văn hóa Khoảng thờigian để các em vui chơi, giao tiếp và các hoạt động để được trải nghiệm thực tếkhông nhiều Nhất là khi các em đang ở tuổi mới lớn, tâm sinh lí có những thay đổi,

sự tự nhận thức còn non nớt, kỹ năng giao tiếp hạn chế, chưa kiểm soát hết đượchành vi của mình trước những sự việc xảy ra trong cuộc sống thì việc lồng ghép giáodục kĩ năng sống cho học sinh THPT là rất cần thiết

Hoạt động cắm trại 26/3 của Trường THPT Thanh Bình

4 Một số vấn đề trong việc rèn luyện kĩ năng sống cho học sinh THPT khi dạy – học Ngữ Văn

Với bộ môn Ngữ Văn, giáo dục lồng ghép kĩ năng sống cho học sinh cũngđồng thời song song với sự đổi mới phương pháp giảng dạy theo hướng tích cực

Ngoài việc truyền thụ những kiến thức cơ bản về nội dung và nghệ thuật của tácphẩm văn chương, giáo viên còn rèn luyện cho học sinh phát huy tính tích cực, chủđộng trong một số hoạt động: thảo luận nhóm, trả lời câu hỏi, tìm kiếm thông tin, xử

lý – bình luận tình huống thông qua các kỹ năng: động não, thấu cảm, tư duy sángtạo, xử lý tình huống…

Theo tài liệu hướng dẫn của Bộ GD&ĐT, có 21 kỹ năng sống cơ bản và cầnthiết rèn luyện cho học sinh Bao gồm:

Tự nhận thức; Xác định giá trị; Kiểm soát cảm xúc; Ứng phó với căng thẳng;Tìm kiếm sự hỗ trợ; Thể hiện sự tự tin; Giao tiếp; Lắng nghe tích cực; Thể hiện sựcảm thông; Thương lượng; Giải quyết mâu thuẫn; Hợp tác; Tư duy phê phán; Tưduy sáng tạo; Ra quyết định; Giải quyết vấn đề; Kiên định; Đảm nhận trách nhiệm;Đặt mục tiêu; Quản lý thời gian; Tìm kiếm, xử lí thông tin

Như vậy với tính chất và đặc trưng của môn học, môn Ngữ Văn có những khảnăng đặc biệt trong việc giáo dục kĩ năng sống cho học sinh Nhiều bài học, tácphẩm, giáo viên có thể lồng ghép tích hợp giáo dục kĩ năng sống cho học sinh mộtcách khéo léo, hiệu quả mà không làm nặng thêm bài giảng Thông qua bài học,giúp học sinh nhận thức được thêm các giá trị trong cuộc sống, hình thành cách ứng

xử có văn hóa hơn

Việc giáo dục kĩ năng sống cho học sinh trong môn Ngữ Văn được tiếp cậntheo hai phương diện:

- Thứ nhất: Từ nội dung bài học

Mỗi tác phẩm văn học sẽ đem đến cho các em một bài học về cuộc sống xungquanh mình trong những khoảng thời gian và không gian khác nhau Đó chính làquá trình nhận thức văn học Ngoài ra văn học còn có chức năng và giá trị giáo dục;đem đến cho chúng ta những bài học quý giá về lẽ sống để từ đó các em rèn luyệnbản thân mình trở nên tốt đẹp hơn Hình thành ở các em tư tưởng, thái độ, quanđiểm đúng đắn về cuộc sống Văn học giáo dục con người bằng con đường từ tiếpxúc với nhận thức thông qua những hình tượng sinh động, những hình ảnh chi tiết ấntượng, nó gián tiếp đưa ra những bài học về cách sống và làm người Như vậy vănhọc chính là một phương tiện để tạo nên ở con người những giá trị nhân bản

- Thứ hai: Từ phương pháp triển khai nội dung các bài học

Các kỹ năng sống còn được thông qua phương pháp và kĩ thuật tích cực dựatrên sự tương tác giữa người học với nhau như: Thảo luận nhóm để rèn luyện chohọc sinh kĩ năng hợp tác, kỹ năng giao tiếp, kỹ năng ra quyết định Hoặc yêu cầuhọc sinh tìm kiếm thông tin và các nguồn tư liệu học tập, từ đó rèn kĩ năng tìm kiếm,

xử lí thông tin Giáo viên cũng có thể đặt ra tình huống có vấn đề nhằm rèn luyệncho học sinh kĩ năng ứng phó hoặc giải quyết mâu thuẫn…

Những năm gần đây, yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học theo hướng pháthuy vai trò chủ thể của học sinh cùng với việc thực hiện chuẩn kiến thức, kĩ năng trở

thành một yêu cầu bắt buộc và đa số giáo viên đã tiến hành khá thuần thục, nhẹnhàng, tự nhiên Tiết học Văn có sự lồng ghép các nội dung khác trong

đó có kĩ năng sống không làm cho giờ dạy trở nên nặng nề mà thực tế lại sinh độnghơn Học sinh tiếp thu bài nhanh chóng, giảm đi sự ức chế và khuôn mẫu củaphương pháp truyền thống đọc – chép.

Từ thực tế trường, lớp và đối tượng học sinh của mình mà giáo viên có thể lựachọn phương pháp, kĩ thuật lồng ghép sao cho phù hợp và hiệu quả Có thể bằngnhiều hình thức phong phú: Đặt câu hỏi tình huống, Thiết kế bài tập tư duy, Tổ chứctrò chơi, Xây dựng hoạt cảnh, Thuyết trình, Đóng vai, Chủ động trình bày một vấnđề…

Tóm lại, việc giảng dạy lồng ghép kĩ năng sống khi dạy học nói chung và mônNgữ Văn nói riêng là điều phải làm và cần làm có hiệu quả bằng cách tiếp cận mộtcách phù hợp những nội dung, phương pháp dạy học tích cực nhằm làm cho các giờhọc và hoạt động giáo dục trở nên nhẹ nhàng, thiết thực và bổ ích hơn đối với họcsinh

Thuyết trình về kỹ năng sống của học sinh trường THPT Thanh Bình

a- ADV là người có công hay có

tội? Việc Rùa Vàng giúp ADV

soát cảm xúc, ứng phó với hoàn

cảnh, giải quyết mâu thuẫn…

=> HS trình bày ý kiến GV

phân tích để HS hiểu thấu tình,

đạt lý

Cổng thành Cổ Loa

II Đọc hiểu văn bản:

1 Nhân vật An Dương Vương:

nàng quỳ gối, không phải để xin

Vua cha tha chết mà khấn “chết

biến thành châu ngọc”

Nhóm 3: Chi tiết “ngọc

trai-giếng nước” thể hiện tình cảm gì

của nhân dân ta đối với Mị

Châu?

Nhóm 4: Theo em, trong các

hành động của Trọng Thủy, hành

động nào là nghĩa vụ, hành động

nào là của một tên gián điệp?

Trọng Thủy có yêu thương Mị

Châu thực lòng không?

* GV hướng dẫn HS: Khi đánh

giá một vấn đề, cần phải đứng

trên một lập trường quan điểm

nào đấy để phán đoán đúng/sai

=> Biết suy luận tư duy, chủ

động,tự tin trình bày quan điểm

Có lập trường, bản lĩnh, biết cảm

thông nhân ái

Luyện kỹ năng giao tiếp, nói

trước tập thể Kỹ năng phối hợp

làm việc nhóm, hỗ trợ, đóng góp

ý kiến

4.Rèn kĩ năng nhận thức, đánh

giá vấn đề có tình, có lý

Bài học về giải quyết vấn đề

giữa tình nhà, nợ nước, giữa

phút cuối cùng của hai cha con

ADV và MC trên bờ biển

=>Rèn kĩ năng sáng tạo, thiết kế,

dàn dựng, phối hợp, đảm nhận

trách nhiệm để giờ học sôi nổi,

hiệu quả tiếp nhận cao

+ Năm 938: Ngô Quyền đánh tan quân NamHán; 981: Lê Hoàn chống quân Tống

+ 1288: Trần Quốc Tuấn đánh tan quân MôngNguyên

– Trình bày cảm nhận về truyền thống đấu tranhchống giặc ngoại xâm của cha ông ta trong lịch

sử qua những thông tin, hình ảnh đã xem

Bãi cọc sông Bạch Đằng

3- Hoạt động động

não 4- Động não –

tư duy

5- Thảo luận nhóm

II Đọc - hiểu văn bản

1 Nhân vật “khách” trong tác phẩm là ngườinhư thế nào?

– Học sinh đọc từ đầu đến “thuyền bơi mộtchiều” rồi trả lời câu hỏi trên

2 Cảm xúc lịch sử của “khách” trước cảnh sắcsông Bạch Đằng như thế nào ? Hãy tìm những

từ ngữ thể hiện cảm xúc ấy ? Giọng điệu ở đoạnvăn bản này có gì đặc biệt ?

– Học sinh đọc từ “Bát ngát sóng kình muôndặm… luống còn lưu”

3 Hồi tưởng lại chiến thắng trên sông BạchĐằng qua lời kể của các bô lão, nhân vật khách

đã tái hiện lại bằng những hình ảnh ấn tượngnào ? Nghệ

thuật đặc sắc của đoạn văn bản này ?-Ren Kỹ năng hợp tác đưa ý

kiến- Tư duy

6- Hướng học sinh tự nhận

thức, giáo dục tư tưởng, tình

cảm yêu nước tự hào dân tộc

Bài 3: Đại cáo bình Ngô (Nguyễn Trãi) – Tiết 59 – Tuần 21

Các kỹ năng vận dụng,

rèn luyện

Nội dung được vận dụng tích hợp – Hoạt

động cụ thể

1 Tìm kiếm, xử lí thông tin.

người, một danh nhân

4 Rèn kĩ năng tư duy Nêu

vấn đề

5 GD HS kĩ năng tự nhận

thức về chữ NHÂN- NGHĨA

trong cuộc sống.Biết sống có

nhân, có nghĩa, biết ứng phó

linh hoạt trong cuộc sống Từ

đó, hiểu được quan niệm mới

mẻ của Nguyễn Trãi.Và nhận

thức được rằng: Kẻ nào gây

ra điều bạo ngược, làm trái

với chính nghĩa sẽ bị trừng

trị

6 Rèn kĩ năng hợp tác, góp ý

kiến

GV khơi gợi, truyền cho HS

lòng căm thù giặc, căm phẫn

trước những tội ác dã man,

tàn

I Tác giả:

–Thuyết minh về Nguyễn Trãi:

+ Cuộc đời,con người (Nhóm 1)+ Sự nghiệp thơ văn (Nhóm 2)+ Vụ án Lệ Chi Viên (Nhóm 3)

Nguyễn Trãi (1380 – 1442)

–Thông qua phần thuyết minh, hãy nhận xét, đánh giá về con người, cuộc đời Nguyễn Trãi

II Giới thiệu tác phẩm:

Trình bày hoàn cảnh sáng tác; giá trị ý nghĩa của tác phẩm “ĐCBN” ?

III Đọc hiểu văn bản:

1- Tư tưởng nhân nghĩa:

Theo em hiểu nhân nghĩa là gì?

bạo của kẻ thù Từ đó, có

nhận thức đúng đắn về lòng

yêu nước

GV đưa tình huống: Nếu giả

sử, đất nước giờ đây có giặc

giã hoành hành như vậy, em

sẽ làm gì khi tuổi còn nhỏ?

GV cho HS phát biểu , uốn

nắn, chỉ dẫn để không đi lạc

vấn đề Từ đó, thấy được việc

Lê Lợi phất cờ khởi nghĩa là

hành động hợp lòng dân,

được lòng người, đúng đạo

nghĩa

7 Qua bài giảng, Giáo dục

HS tư tưởng: khó khăn không

chùn bước, trở ngại không là

gì khi ta có quyết tâm, đồng

sức, đồng lòng Phải biết ứng

phó với hoàn cảnh, tùy cơ

ứng biến, thiên biến vạn hóa

độ lượng của người Việt

Nam “Đánh kẻ chạy đi

không đánh người chạy lại”.

Tư tưởng đó về sau, trong

“Tuyên ngôn độc lập”, Bác

Hồ có viết “…Tuy vậy, đối

với người Pháp, đồng bào ta

vẫn giữ một thái độ khoan

2- Tố cáo tội ác giặc:

Nếu gọi “ĐCBN” là một bản cáo trạng về tội

ác của giặc Minh, em thấy có đúng không?Tội ác ấy được phơi bày cụ thể như thế nào?Thủ pháp nghệ thuật nào làm tăng hiệu quảdiễn đạt? (HS làm việc theo nhóm)

- Quá trình phản công:

*Tìm các thủ pháp nghệ thuật đặc sắc góp phầntái hiện thành công toàn cảnh cuộc khởi nghĩaLam Sơn? Những yếu tố nào đã tạo nên những