Một số phương pháp giáo dục kĩ năng sống cho học sinh thông qua tiết sinh hoạt lớp của giáo viên chủ nhiệm

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆMMỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP GIÁO DỤC KĨ NĂNG SỐNG CHO HỌC SINH THÔNG QUA TIẾT SINH HOẠT LỚP CỦA GIÁO VIÊN CHỦ NHIỆM... LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI Mục tiêu của giáo dục phổ thông ở nướ

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP GIÁO DỤC KĨ NĂNG SỐNG CHO HỌC SINH THÔNG QUA TIẾT SINH HOẠT LỚP

CỦA GIÁO VIÊN CHỦ NHIỆM

A ĐẶT VẤN ĐỀ

I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Mục tiêu của giáo dục phổ thông ở nước ta đang được chuyển hướng từ

trang bị kiến thức sang trang bị năng lực cần thiết cho các em học sinh.Trong

tiến trình đổi mới ấy, giáo dục kĩ năng sống cho học sinh là một trong nhữngquan điểm giáo dục đã trở thành xu thế trong việc xác định nội dung dạy họctrong nhà trường phổ thông và trong chương trình xây dựng môn học

Hiện nay, đã có trên 155 nước và vùng lãnh thổ quan tâm đến việc đưa kỹnăng sống (KNS) vào nhà trường, trong đó có 143 quốc gia đã đưa vào chươngtrình chính khóa ở bậc tiểu học và trung học Việc giáo dục KNS ở các nướcđược đưa vào dạy học cho học sinh trong các trường phổ thông, dưới nhiều hìnhthức khác nhau Ở nước ta, giáo dục kĩ năng sống đã được định hướng triển khaitrong nhà trường Công văn số 463/BGDĐT-GDTX ngày 28 tháng 01 năm 2015của Bộ GDĐT về việc hướng dẫn triển khai thực hiện giáo dục KNS tại các cơ

sở GDMN, GDPT và GDTX yêu cầu “…đẩy mạnh hoạt động giáo dục KNS cho học sinh theo định hướng phát triển toàn diện phẩm chất, năng lực của học sinh gắn với định hướng nghề nghiệp…”

KNS giữ vai trò quan trọng đối với cá nhân và xã hội KNS chính là nhữngnhịp cầu giúp con người biến kiến thức thành thái độ, hành vi, thói quen tíchcực, lành mạnh Người có KNS phù hợp sẽ luôn vững vàng trước những khókhăn, thử thách; biết ứng xử, giải quyết vấn đề một cách tích cực và phù hợp; họthường thành công hơn trong cuộc sống, luôn yêu đời và làm chủ cuộc sống củachính mình.Không những thúc đẩy sự phát triển của cá nhân, KNS còn góp phầnthúc đẩy sự phát triển của xã hội, giúp ngăn ngừa các tệ nạn xã hội và bảo vệquyền con người Việc giáo dục KNS sẽ thúc đẩy những hành vi mang tính xãhội tích cực, giúp nâng cao chất lượng cuộc sống xã hội và giảm các tệ nạn.Mặt khác, thế hệ trẻ chính là những chủ nhân tương lai của đất nước, lànhững người sẽ quyết định sự phát triển của đất nước trong những năm tới Nếukhông có KNS, các em sẽ không thể thực hiện tốt trách nhiệm đối với bản thân,gia đình, cộng đồng và đất nước Lứa tuổi học sinh là lứa tuổi đang hình thànhgiá trị nhân cách, giàu ước mơ, ham hiểu biết, thích tìm tòi, khám phá song cònthiếu hiểu biết sâu sắc về xã hội, còn thiếu kinh nghiệm sống, dễ bị lôi kéo, kíchđộng Vì vậy việc giáo dục KNS cho học sinh, thế hệ trẻ là rất cần thiết, giúpcác em rèn luyện hành vi có trách nhiệm đối với bản thân, gia đình, cộng đồng

và Tổ quốc; giúp các em có khả năng ứng phó tích cực trước các tình huống của

cuộc sống, xây dựng mối quan hệ tốt đẹp với gia đình, bạn bè và mọi người,sống tích cực, chủ động, an toàn, hài hoà và lành mạnh Sau thời gian tìm tòi,nghiên cứu và áp dụng thực tiễn, tôi thực hiện sáng kiến: “ Một số phương phápgiáo dục kĩ năng sống cho học sinh thông qua tiết sinh hoạt lớp của giáo viênchủ nhiệm”.

II CƠ SỞ PHƯƠNG PHÁP LUẬN, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN

CỨU 1-Cơ sở phương pháp luận

Đề tài được nghiên cứu trên quan điểm tư tưởng của chủ nghĩa Mác –Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm của Đảng và Nhà nước ta về vấn đềgiáo dục

2-Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp logic khi nghiên cứu, sưu tầm ,chọn lọc tài liệu có liên quanđến đề tài, tiến hành thực nghiệm sư phạm

III-ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU, PHẠM VI NGHIÊN CỨU 1-Đối tượng nghiên cứu

Các phương pháp giáo dục kĩ năng sống cho học sinh thông qua tiết sinh

hoạt lớp

2-Phạm vi nghiên cứu đề tài:

- Giáo dục kĩ năng sống cho học sinh thông qua tiết sinh hoạt lớp của giáo viên chủ nhiệm.

Đề tài được áp dụng vào thực tế lớp chủ nhiệm 10A1 kì I năm học 2019 2020

-IV. KHẢO SÁT THỰC TẾ TRƯỚC KHI THỰC HIỆN ĐỀ TÀI

Trong năm học 2019-2020, tôi được phân công chủ nhiệm lớp 10A1 Đầu

năm học, tôi đã thực hiện phỏng vấn kết hợp điều tra qua phiếu sự quan tâm vàhứng thú với tiết sinh hoạt của học sinh 2 lớp 10A1 và 10A2 thì thấy rằng cònnhiều em chưa hứng thú với tiết sinh

Mức độ hứng thú

Lớp

Rấtthích

Thích

Bìn

h thường

Khô

ng thích10A1 (40 HS)

từ cấp THCS lên THPT việc giao tiếp với bạn bè còn rụt rè, tự ti, ít nói, khảnăng diễn đạt kém…Các em chưa thật sự hứng thú với tiết sinh hoạt lớp một

phần vì kĩ năng sống còn hạn chế, một phần vì chính sự nhàm chán về nội dung

và hình thức tổ chức các buổi sinh hoạt Chính điều này đã thúc đẩy tôi đổi mớitiết sinh hoạt lớp nhằm tăng cường giáo dục kĩ năng sống cho các em

có học sinh vi phạm thì giờ sinh hoạt lớp như vậy sẽ nhàm chán, nặng nề vì họcsinh trong lớp cho rằng phải đối phó với những sai phạm trong tuần qua và tâm

lý chung sẽ là mắc cỡ, e ngại, tự ti Với những em thường xuyên vi phạm thìnảy sinh tâm lý bất cần các em có thể trở nên lì hơn, “cứng đầu” hơn, khó bảohơn Thầy cô sẽ dễ dàng rơi vào trạng thái bực tức, nóng nảy và đẩy không khílớp trở lên căng thẳng

Chính vì vậy cần thay đổi giờ sinh hoạt ở lớp chủ nhiệm sao chotăng tính chủ động của học sinh nhiều hơn nữa, nâng cao vai trò của tập thể lớpchứ không phải vai trò của giáo viên chủ nhiệm, của một lớp trưởng hay bí thưchi đoàn Một buổi sinh hoạt mà trong đó các em đóng vai trò chính yếu, vàgiáo viên chỉ là người hỗ trợ, tư vấn và định hướng cho các em để không chệchmục tiêu Biến giờ sinh hoạt lớp thành một buổi chơi với nhiều trò chơi khácnhau mang đầy tính giáo dục mà ý định lồng ghép giáo dục KNS cho học sinh

đã được giáo viên chủ nhiệm chuẩn bị trước Các trò chơi này phải được lựachọn và có chủ đích nhằm giáo dục KNS tương ứng cho học sinh Nhấn mạnhvai trò của tập thể, để học sinh thấy được và từ đó luôn ý thức được tinh thầncũng như kĩ năng làm việc nhóm trong quá trình giải quyết các vấn đề chung.Tóm lại, Giáo dục KNS trong tiết sinh hoạt của chủ nhiệm sẽ đem đến nhiềuhình thức sinh hoạt, tạo cho bầu khí buổi sinh hoạt chủ nhiệm trở nên hấp dẫn,sinh động; làm cho tiết sinh hoạt chủ nhiệm trở nên bổ ích, thiết thực với họcsinh;giúp gia tăng sự hiểu biết giữa giáo viên và học sinh, cũng như giữa họcsinh với nhau

II MỘT SỐ NỘI DUNG CƠ BẢN VỀ GIÁO DỤC KĨ NĂNG

SỐNG 1.Kỹ năng sống là gì?

KNS chính là năng lực của mỗi người giúp giải quyết những nhu

cầu và thách thức của cuộc sống một cách có hiệu quả

Theo WHO “KNS là khả năng thể hiện, thực thi năng lực tâm lý xã hội Nănglực tâm lý xã hội là khả năng ứng phó một cách có hiệu quả với những

yêu cầu và thách thức của cuộc sống Đó cũng là khả năng của một cá nhân đểduy trì một trạng thái khỏe mạnh về mặt tinh thần, biểu hiện qua hành vi phùhợp và tích cực khi tương tác với người khác, với nền văn hóa và môi trườngxung quanh.”

Theo UNICEF, giáo dục dựa trên KNS cơ bản là sự thay đổi trong hành vihay một sự phát triển hành vi nhằm tạo sự cân bằng giữa kiến thức, thái độ vàhành vi Ngắn gọn nhất đó là khả năng chuyển đổi kiến thức (phải làm gì) vàthái độ (ta đang nghĩ gì, cảm xúc như thế nào, hãy tin tưởng vào giá trị nào)thành hành động (làm gì và làm như thế nào)

KNS chính là những kỹ năng tinh thần hay những kỹ năng tâm lý, xãhội giúp cho cá nhân tồn tại và thích ứng trong cuộc sống KNS còn được xemnhư một biểu hiện quan trọng của năng lực tâm lý xã hội giúp cho cá nhân vữngvàng trong cuộc sống có nhiều thách thức nhưng cũng nhiều cơ hội trong thựctại

- KN tư duy phê phán

- KN tư duy sáng tạo

2 Giáo dục kỹ năng sống là gì?

Giáo dục KNS là trang bị những kiến thức, thái độ, hành động giúp chongười học hình thành được những KNS cần thiết, phù hợp với từng lứa tuổi,điều kiện kinh tế-xã hội, môi trường sống, Giáo dục KNS cho học sinh là việclàm rất quan trọng, ảnh hưởng tới quá trình hình thành và phát triển nhân cáchcủa các em Giáo dục KNS cần được tiến hành càng sớm càng tốt và có thể bắtđầu ngay từ bậc tiểu học, thậm chí còn có thể ở tuổi mầm non Bởi vì lứa tuổinày những hành vi cá nhân, tính cách và nhân cách đang dần được hình thành

3 Nguyên tắc giáo dục KNS

Năm nguyên tắc cơ bản của giáo dục kĩ năng sống:

- Tương tác: KNS không thể hình thành chỉ qua việc nghe giảng và tự đọc

tài liệu mà phải thông qua các hoạt động tương tác với người khác

- Trải nghiệm: KNS được hình thành khi người học được trải nghiệm quá

các tình huống thực tế Học sinh chỉ có kĩ năng khi các em được tự làm việc đó,chứ không chỉ nói về việc đó Kinh nghiệm có được khi học sinh được hànhđộng trong các tình huống đa dạng giúp các em dễ dàng sử dụng và điều chỉnhcác kỹ năng phù hợp với điều kiện thực tế

- Tiến trình: Giáo dục KNS không thể hình thành trong “ngày một, ngày

hai” mà đòi hỏi phải có cả quá trình: nhận thức - hình thành thái độ - thay đổi hành vi.

- Thay đổi hành vi: Mục đích cao nhất của giáo dục KNS là giúp người

học thay đổi hành vi theo hướng tích cực Giáo dục KNS thúc đẩy người họcthay đổi hay định hướng lại các giá trị, thái độ và hành động của mình sao chođúng chuẩn

- Môi trường giáo dục: Giáo dục KNS cần được thực hiện mọi nơi, mọi

lúc và thực hiện càng sớm càng tốt đối với trẻ em Được thực hiện trong giađình, nhà trường và cộng đồng, người tổ chức giáo dục KNS có thể là bố mẹ,thầy cô hoặc bạn cùng học hay các thành viên khác trong cộng đồng

III Một số phương pháp giáo dục KNS trong tiết sinh hoạt lớp

Tiết sinh hoạt lớp theo chủ đề giáo dục kĩ năng sống bao gồm các bước cơ

bản:

- Phần1: Sơ kết hoạt động tuần đã qua

- Phần 2: Xây dựng kế hoạch hoạt động tuần mới

Ở phần 1 và 2: cán bộ lớp tiến hành nhanh, tổng kết trên bảng tin của lớp

4 Nội dung 1: Đặt câu hỏi: ( 5 phút)

5 Nội dung 2: Xác định các kỹ năng giải quyết vấn đề

6 Nội dung 3: Thực hành vấn đề trên (15->20 phút)

7 Đúc kết các ý chính và gợi ý áp dụng ý nghĩa của chủ đề vào sinh hoạt

lớp: (5 phút)

1. Phương pháp trò chơi:

Phương pháp tổ chức trò chơi cũng là một phương pháp hiệu quả, là sự tổchức cho học sinh chơi một trò chơi nào đó mà tìm hiểu một vấn đề, biểu hiện

thái độ hay hành động, việc làm.

Sử dụng phương pháp trò chơi trong khởi động tiết sinh hoạt:

-Mục đích nhằm tạo bầu khí tích cực, giúp học sinh tham gia nhiệt tình, chủđộng vào chủ đề Hoạt động không nhất thiết đúng với chủ đề, nếu gần với chủ

Nghe và đoán tên bài hát, tác giả của những bài hát sau:

- Rừng núi dang tay ….; Ngày đầu tiên đi học……; Ngày đầu tiên đihọc……; Khi thầy viết bảng …

- Một đoạn ngắn bài hát được chọn chính là “Hopeful”, trình diễn bởi nhómnhạc Bars and Melody – bộ đôi ngôi sao nhí của chương trình Britain’s GotTalent (Tài năng Anh Quốc) mùa 8 để học sinh đoán tác giả bài hát là Leondre(cậu bé 14 tuổi đến từ Anh)

“Hopeful” có nội dung về chống bạo lực trong môi trường học đường vàhướng tới niềm hi vọng âm nhạc sẽ làm xoa dịu tất cả Âm nhạc là thứ dễ đi vàolòng người, tạo cảm xúc,giúp người học dễ dàng liên tưởng đến nội dung tíchcực Đoạn nhạc ngắn nhưng chuyển tải thông điệp sâu sắc, ý nghĩa

Sử dụng phương pháp trò chơi trong giới thiệu chủ đề-mục tiêu của tiết sinh hoạt.

Thông điệp có thể từ trò chơi :từ khóa; hình ảnh; hoạt động mang ý nghĩa;GameShow, …

Các hoạt động nhằm tiếp cận vấn đề cách tự nhiên, người học cảm thấythích thú

Trong quá trình khám phá, người học được mời gọi tham gia theo nhữngcách thế khác nhau, giúp cho việc học mang tính chủ động

Sử dụng phương pháp trò chơi trong nêu vấn đề cần đề cập đến trong tiết sinh hoạt chủ đề:

Ví dụ nêu vấn đề qua trò chơi: Mỗi nhóm được phát cho 5 trái bóng bàn và

một số ống hút nhỏ, nhiệm vụ của nhóm là không dùng bất cứ vật nào tác động

vào những trái banh này, chỉ sử dụng ống hút, nhưng phải đưa được nó từ vị tríđiểm A 🡪 điểm B là 3,5 mét Thời gian càng nhanh càng tốt.

-Đặt câu hỏi:Hành động không dùng tay, hay bất cứ vật nào tác động đểđưa vật về đích, cho ta suy nghĩ gì về sự tự lập?

Sử dụng phương pháp trò chơi trong giải quyết vấn đề thực hành trong tiết sinh hoạt theo chủ đề:

- GV có thể sử dụng kết hợp phương pháp trò chơi, phương pháp hoạt độngnhóm, phương pháp thuyết trình, phương pháp nghiên cứu tình huống…ở giảiquyết vấn đề và thực hành trong tiết sinh hoạt theo chủ đề

-Đố vui : Đố vui ca dao tục ngữ, đoán ca dao tục ngữ bằng hình ảnh,đoán từ khóa (Keyword),đoán và bổ sung từ khuyết.

Ví dụ nhìn hình đoán ca dao tục ngữ trong sinh hoạt lớp chủ đề Văn hóa ứng

xử học đường

Gợi ý: là một câu tục ngữ, hàm ý so sánh giá trị của lời nói

Ví dụ về đoán từ khoá trong sinh hoạt chủ đề Phòng chống bạo lực học đường:

Gợi ý đây là cụm gồm 14 chữ cái , chỉ về một hình thức bạo lực với học sinh?

• Giúp đỡ người gặp (4)_ , bị nạn

• Tôn trọng tín (5) giao thông

• (6) bảo hiểm khi tham gia giao

-Mỗi người nhận 1 phiếu A5

- Cách chơi: Mỗi lượt, giáo viên thổi còi, người chơi di chuyển ghép mỗi

nhóm 3 người hình thành ngôi nhà, (Cha, Mẹ, Con) và họ có 1 phút tìm ra điểmchung giữa họ Ví dụ: cùng thích 1 loại nhạc, cùng thích ăn hải sản; cùng thích

đi du lịch, cùng thích đọc sách,

-Sau vài lượt, Giáo viên thổi còi, cho dừng lại, Giáo viên mời một ngườibất kỳ, họ cho biết gia đình của họ là những ai, có đặc điểm chung nào?

Ý nghĩa qua trò chơi :

- Rèn luyện kỹ năng lắng nghe, một trong những kỹ năng quan trọng nhất

để làm việc nhóm hiệu quả, phản ánh sự tôn trọng hay xây dựng ý kiến lẫn nhaugiữa các thành viên Khi chịu lắng nghe, chắc chắn bạn sẽ có nhiều thông tin đểgiải quyết vấn đề hiệu quả hơn

-Biết tìm ra chuỗi logic của nó và xâu chuỗi các sự kiện thành một vấn đề

- Qua trò chơi, HS được hình thành năng lực quan sát, rèn luyện kĩ năngnhận xét

2. Phương pháp thuyết trình

Phương pháp thuyết trình sử dụng có hiệu quả khi kết hợp với các phươngpháp khác.Ví dụ phương pháp thuyết trình sử dụng trong tiết sinh hoạt chủ đềXây dựng kế hoạch đường đời

Các em sau khi thực hiện bốc thăm chủ đề sẽ có thời gian tự chuẩn bị,người dẫn chương trình sẽ bốc thăm chọn ngẫu nhiên tên các bạn lên thuyếttrình về những nội dung, ý tưởng, thái độ, cách hành động của mình GV có quyđịnh về thời gian thuyết trình

chọn nghề của em.

Phiếu 3:

Hãy phác họa bản thân em trong

tương lai 10- 15 năm sau về hiểu

biết, về năng lực hay giá trị xã hội

Phiếu 4:

Hãy trình bày một số cách trải qua khó khăn trong học tập và cuộc sống

Ý nghĩa hoạt động thuyết trình: Thuyết trình được kết hợp với các

phương pháp khác Qua thuyết trình, giúp các em khả năng trình bày vấn đề,hình thành kĩ năng thể hiện sự tự tin, kỹ năng đặt mục tiêu…

3. Phương pháp nghiên cứu tình huống

Nghiên cứu tình huống có thể kết hợp với thảo luận nhóm để đạt hiệu quảcao Tình huống có thể là đọc một câu chuyện có chọn lọc, xem một video….Thông qua hoạt động như: chuyện kể, nêu tình huống, trò chơi, … sau đógiáo viên sẽ đặt cho các em những câu hỏi làm nảy sinh nhiều ý tưởng, giả định

về một vấn đề Người dẫn chương trình nêu ra tình huống giả định, tình huốngnày gần với hoạt động của lớp, của trường Qua tình huống giả định, học sinhnhận ra vấn đề đang được đề cập đến

Ví dụ 1: tình huống xung đột trong giao thông nhằm cung cấp cho các em 1

sự kiện, qua đó cho thấy thái độ, cách hành xử của nhân vật trong câu chuyện.Đặt vấn đề: Vậy đối với em, em có suy nghĩ và hành động thế nào nếu sựviệc đó xảy ra với em?

Ví dụ 2 : về phương pháp nghiên cứu tình huống áp dụng trong sinh hoạtchủ đề Kỹ năng hỗ trợ bạn bè khi bị bạo lực

HS được cung cấp tình huống qua một đoạn video có nội dung như sau:Bắc là một bạn trai có lực học tốt và khá hiền lành nhưng hay bị các bạntrai nghịch ngợm khác ở lớp chế giễu là “đồ mọt sách” cũng như thường trởthành đối tượng cho mấy trò tiêu khiển oái oăm của chúng Trước hôm lớp cóbài kiểm tra Toán một tiết, Bắc đã nhận được tin nhắn là hôm sau phải cho mấycậu kia nhìn bài Bắc cảm thấy rất mệt mỏi, nhưng em nghĩ “Có một bài kiểm trathôi, cho bọn nó nhìn một tí cho yên chuyện đi” Nhưng hôm đó, một bạn tronglớp bị ốm nên xin nghỉ, cô giáo bảo Bắc lên ngồi chỗ bạn vì chỗ của Bắc chậtquá Cũng vì vậy mà Bắc tự nhiên được tách ra khỏi nhóm kia Đến chiều, trênđường đi học về, Bắc bất chợt bị nhóm kia chặn đánh Chúng chửi bới và bảo

em đã nói với cô giáo để được chuyển chỗ Chúng đá và thụi vào bụng em để

“cảnh cáo”, còn dọa nếu nói thêm điều gì với cô giáo thì sẽ tiếp tục bị đánh đauhơn để khỏi phải đi học nữa

Học sinh tự trả lời các câu hỏi và nộp lại phiếu trả lời, giáo viên bốc thămmột vài phiếu ngẫu nhiên để trao đổi trước lớp( giáo viên không nêu tên họcsinh)

- Nếu chứng kiến Bắc bị đánh như vậy, em sẽ làm gì?

- Bắc đang phải chịu hình thức bạo lực gì? (Bạo lực tinh thần và bạo lựcthân thể)

- Sự hỗ trợ (về thái độ hoặc hành động) của người bạn đang chứng kiến có

ý nghĩa gì đối với Bắc trong lúc này?(Sự hỗ trợ đó dù là thái độ (sự thông cảmvới nạn nhân, sự bất bình, phản đối kẻ gây bạo lực; thái độ nhiệt tình, không nề

hà tìm hết cách này đến cách khác để giúp đỡ) hay hành động giúp đỡ cụ thể đềutrở nên cực kỳ đáng quý trong lúc này Vì nếu được trợ giúp, nạn nhân sẽ cảmthấy mình không bị cô độc; có hy vọng sẽ thoát ra được khỏi tình trạng bạo lực;cảm thấy mình được trân trọng, đáng được chia sẻ, giúp đỡ và bảo vệ; nhận thấyrằng sự công bằng luôn tồn tại, có niềm tin vào những điều tốt đẹp trong quan hệgiữa mọi người với nhau

Ý nghĩa của phương pháp nghiên cứu tình huống:

-Hs hình thành tư duy phê phán, kĩ năng lựa chọn và đưa ra quyết định, kĩnăng thể hiện sự cảm thông…

Trong khi làm việc nhóm, có thể tích hợp việc thảo luận nhóm

Ví dụ câu hỏi thảo luận sinh hoạt chủ đề “Phòng chống bạo lực học đường” Các bước tiến hành:

Bước 1: Chia lớp học thành các nhóm (5 đến 10 học sinh/nhóm, tùy theo sĩ

số của lớp học);