Tài liệu Phương pháp nhận biết các chất vô cơ

Giáo viên chúng tôi phải tranh thủ hết sức trong một thời gian ngắn: 1 tiết luyện tập, 10 phút củng cố …để dạy học sinh biết phương pháp giải bài tập.. Vậy đòi hỏi giáo viên phải hệ thốn

MỤC LỤC

Trang

I PHẦN MỞ ĐẦU 2

I.1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI 2

I.2 MỤC TIÊU NHIỆM VỤ CỦA ĐỀ TÀI 2

I.3 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU 3

I.4 GIỚI HẠN PHẠM VI NGHIÊN CỨU 3

I.5 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 3

II PHẦN NỘI DUNG 4

II.1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ 4

II.2 THỰC TRẠNG CỦA VẤN ĐỀ 4

II.3 GIẢI PHÁP, BIỆN PHÁP: 5

II.4: HIỆU QUẢ CỦA SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM ( điểm kiểm tra học kỳ I)32 III: KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ 32

III.1 Kết luận 32

III.2 Kiến nghị 32

TÀI LIỆU THAM KHẢO 34

I PHẦN MỞ ĐẦU

I.1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Khi tôi bước vào lớp học là bắt gặp những ánh mắt lo sợ và những tiếng khe khẽ cất lên “ lại giờ hoá”, “sao môn Hoá khó quá cô ơi” Không phải tại tôi là giáo viên “khét tiếng” vì hung dữ, không phải vì tôi là giáo viên luôn gây

áp lực của học sinh Mà bởi vì các em sợ môn Hoá, khó khăn khi học môn Hoá,

sợ kiểm tra bài cũ mà không biết cách làm bài tập cũng bởi vì môn hoá khó Môn Hoá “khó” thì đi đâu tôi cũng nghe, nghiên cứu đề tài nào của giáo viên cũng thấy chữ “khó” là đi đầu tiên Đã có rất nhiều giáo viên trăn trở, suy nghĩ viết sáng kiến kinh nghiệm nhằm cho môn Hoá bớt khó Tôi cũng vậy là giáo viên dạy Hoá mà khi nhìn các em nhăn mặt ngao ngán với môn Hoá tôi cũng trăn trở vô cùng Trong đầu tôi luôn đặt ra câu hỏi: “ làm sao để các em học sinh hiểu Hoá dễ hơn, yêu Hoá nhiều hơn và thực sự giỏi Hoá hơn”

Với môn Hoá đặc thù là giờ học trên lớp học toàn là lý thuyết nhưng khi kiểm tra định kỳ hay bất cứ cuộc thi nào thì đa số là bài tập Vậy thời gian đâu

mà giáo viên có thể truyền thụ cho học sinh phương pháp giải bài tập? Giáo viên chúng tôi phải tranh thủ hết sức trong một thời gian ngắn: 1 tiết luyện tập, 10 phút củng cố …để dạy học sinh biết phương pháp giải bài tập Vậy đòi hỏi giáo viên phải hệ thống kiến thức đầy đủ, phương pháp giải nhanh nhất, dễ nhớ nhất

để truyền đạt cho học sinh

Với những lý do trên đủ để tôi thấy rằng tôi phải nghiên cứu từng vấn đề thật tốt và thật kỹ để làm sao học sinh dễ học nhất và dễ nhớ nhất, để khi tôi hỏi các em là: “ môn Hoá có khó không?” các em sẽ trả lời tôi rằng : “ thưa cô môn Hoá khó nhưng chúng em đã có cách học nên môn Hoá dễ”

Bài tập môn Hoá rất đa dạng và phong phú về các dạng bài tập Và tôi cũng biết rằng rất nhiều giáo viên đã nghiên cứu, đã viết sang kiến kinh nghiệm về các dạng bài tập Tôi nghĩ rằng đề tài của tôi cũng không mới mẻ, sẽ có nhiều giáo viên đã nghiên cứu đã viết Nhưng tôi thấy rằng học sinh của mỗi trường là khác nhau, mỗi giáo viên có cách nghiên cứu khác nhau Tôi sẽ phải học hỏi của những giáo viên đi trước và kết hợp với những kinh nghiệm của mình để hoàn thành tốt hơn và áp dụng thật tốt đối với học sinh trường tôi Nên tôi sẽ vẫn viết

đề tài nhỏ “ PHƯƠNG PHÁP NHẬN BIẾT CÁC CHẤT VÔ CƠ” chỉ với một mong ước giản đơn là : học trò của tôi sẽ yêu môn hoá và sẽ giỏi môn Hoá

I.2 MỤC TIÊU NHIỆM VỤ CỦA ĐỀ TÀI

Bài tập hoá học là một trong những phần không thể thiếu trong môn hoá học Làm bài tập giúp các em củng cố khắc sâu thêm kiến thức đồng thời rèn luyện

óc tư duy của các em Bài tập phân biệt rất quan trong trong các dạng bài tập tôi

nhận thấy trong sách giáo khoa, sách bài tập hầu như không có chuyên đề về nhận biết Nên mục tiêu của tôi khi làm đề tài này là hệ thống lại toàn bộ các dấu hiệu nhận biết, các hiện tượng đặc trưng của các chất khi tham gia phản ứng hoá học đồng thời hệ thống lại các chất chỉ thị các thuốc thử để dùng nhận biết các chất Khi đã hệ thống lại toàn bộ dấu hiệu phản ứng đặc trưng thì sắp xếp theo từng loại, từng hợp chất thành các bảng để khi tìm để dễ dàng tìm thấy, nhận biết và so sánh

Các dạng bài tập của bài toán nhận biết học sinh sẽ dựa vào bảng dấu hiệu, phản ứng đặc trưng để tìm ra các cách nhận biết khi đã có dạng bài tập sẽ tìm ra phương pháp giải bài toán đó nhanh nhất và khoa học nhất

- Nhiệm vụ của đề tài:

Khảo sát các bài tập lên lớp của học sinh trường THCS Hoàng Hoa Thám Thực trạng và phân tích thực trạng

Đánh gia rút kinh nghiệm

Đề ra các giải pháp và đề xuất nhằm nâng cao hiệu quả làm bài tập nhận biết của học sinh

I.3 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

Các dấu hiệu nhận biết các chât vô cơ và các phương pháp giải các dạng bài tập nhận biết

I.4 GIỚI HẠN PHẠM VI NGHIÊN CỨU

Để học sinh học giỏi phần nhận biết môn Hoá hơn tôi chọn đề tài nghiên cứu giới hạn trong phạm vi học sinh khối 8, 9 trường THCS Nguyễn Lân _ Quận Thanh Xuân

I.5 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Nghiên cứu tư liệu và sản phẩm hoạt động sư phạm Phương pháp quan sát thực tế: quan sát các cách làm phân biệt của học sinh

Phương pháp hỏi đáp: trao đổi trực tiếp với giáo viên, học sinh về những vấn đề liên quan đến nội dung đề tài

Phương pháp thống kê, phân tích số liệu

II PHẦN NỘI DUNG

II.1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ

Bài toán về nhận biết các chất là phải dựa vào các phản ứng hoá học đặc trưng để nhận biết nghĩa là phản ứng mà dùng để nhận biết phải là những phản ứng gây ra các hiện tượng bên ngoài mà giác quan con người có thể cảm nhận

và cảm thụ được Cụ thể là dùng mắt để nhận biết hiện tượng hoà tan; kết tủa; mất màu; tạo màu hay đổi màu Dùng mũi để nhận biết các mùi vị đặc trưng như

không đặc trưng Vậy đòi hỏi học sinh phải nắm vững lý thuyết về tính chất hoá học và biết phản ứng nào là đặc trưng từ đó vận dụng làm bài tập Nhưng để nhớ được tính chất hoá học đặc trưng của vô số chất thì quả là khó khăn

II.2 THỰC TRẠNG CỦA VẤN ĐỀ

a.Thuận lợi – khó khăn

Thuận lợi: - Được sự quan tâm chỉ đạo sâu sát của Đảng ủy, uỷ ban nhân

dân, sự hỗ trợ nhiệt tình các ban ngành đoàn thể địa phương Được sự quan tâm chỉ đạo kịp thời của Phòng giáo dục và đào tạo huyện Thanh Xuân Trong những năm gần đây, vấn đề dạy và học môn hoá học đã và đang đổi mới và là một trong những môn có chuyển biến mạnh mẽ về đổi mới phương pháp dạy học Chương trình Sách giáo khoa hoá học mới có nhiều đổi mới về mục tiêu, cấu trúc, sự đổi mới này rất thích hợp cho giáo viên giảng dạy bộ môn hoá học cho học sinh Thông qua bài học học sinh có thể tự hoạt động tích cực, chủ động sáng tạo tìm tòi phát hiện và chiếm lĩnh nội dung bài học

Được sự đồng tình của xã hội, nhất là các bậc cha mẹ học sinh tích cực phối hợp cùng với nhà trường trong công tác giáo dục đạo đức cho học sinh -Khó khăn:

Đối với học sinh trung học cơ sở thì chương trình học nặng về cả số môn học và với cả lượng kiến thức khổng lồ Môn Hoá học cũng thế kiến thức nhiều

mà đòi hỏi các em phải học nhớ rất kỹ thì mới có thể làm bất cứ dạng bài tập nào

Phòng thiết bị tuy đã có, nhưng số lượng hoá chất và dụng cụ hiện tại chưa

đủ nên không thể chia nhiều nhóm cho học sinh trực tiếp quan sát và làm thí nghiệm qua đó giúp học sinh dễ nhớ và tiếp thu kiến thức hơn Mà chỉ học lý thuyết khiến các em khó nhớ hơn

- Tâm lý chung của mọi người trong đó có Cha mẹ học sinh cho rằng đây

là môn học phụ, kết quả học tập không quan trọng lắm, vì chưa chú ý động viên con em tích cực học tập

b Thành công – hạn chế

Thành công: Đa số các em vẫn thích học môn Hoá và cố gắng chăm học môn hoá Học sinh vẫn nhớ được các dấu hiệu nhận biết 1 số chất cơ bản

Hạn chế: Nhiều học sinh không thể phân biệt được các dạng bài tập và không nhớ nổi các phương pháp giải bài toán Học sinh thường học rất kém môn hoá đặc biệt phần nhận biết do lười học

c Mặt mạnh – mặt yếu

Mặt mạnh: Các em học sinh đa số đều chăm ngoan và có ý thức học tập Luôn chịu khó học bài cũ, làm bài tập hoá học và đọc trước bài mới một số em còn tham khảo nhiều loại sách và rèn luyện làm bài tập

Mặt yếu: Các em chưa biết cách học tập hiệu quả, học tập máy móc không

tự tìm hiểu nghiên cứu tìm tòi sáng tạo

Học sinh không thể nhớ nổi các phản ứng đặc trưng của vô số chất

d Các nguyên nhân , các yếu tố tác động

- Lượng kiến thức môn hoá 8,9 là quá nhiều, thời gian dạy trên lớp đều là dạy lý thuyết, hầu như không có tiết luyện tập làm bài tập

- Hoàn cảnh gia đình một số học sinh còn khó khăn, cha mẹ chưa quan tâm đến việc học hành của con

- Ý thức học tập các em chưa cao

- Cơ sở vật chất còn thiếu thốn, hoá chất và dụng cụ hiện không đủ

II.3 GIẢI PHÁP, BIỆN PHÁP:

a Mục tiêu của giải pháp, biện pháp

- Đưa ra được các phương pháp giải bài tập nhận biết truyền đạt tới học sinh để khi học sinh gặp bất kỳ bài tập phân biệt nào cũng biết nhận dạng

và nhớ phản ứng đặc trưng của các chất để làm

b Nội dung và cách thức thực hiện giải pháp, biện pháp

Trước tiên phải dạy cho các em biết về : Phương pháp trình bày một lời

giải về nhận biết

* Bước 1: Lấy mẫu thử

* Bước 2: Chọn thuốc thử (tuỳ thuộc yêu cầu đề bài yêu cầu: Thuốc thử

tuỳ chọn, hay hạn chế, hay không dùng thuốc thử bên ngoài, )

* Bước 3: Cho thuốc thử vào mẫu, trình bày hiện tượng quan sát được (mô tả

hiện tượng) rút ra kết luận đã nhận được hoá chất nào

* Bước 4: Viết phương trình phản ứng minh hoạ

Ta thấy rằng bước 2 là quan trong nhất học sinh phải xác định được phải dùng thuốc thử nào, cách làm nào để phân biệt được Muốn vậy các em phải nắm rõ phản ứng đặc trưng mà các em có thể tìm hiểu qua các bảng mà tôi cung cấp sau:

► MỘT SỐ THUỐC THỬ DÀNH CHO HỢP CHẤT VÔ CƠ BẢNG 1 TRẠNG THÁI, MÀU SẮC CỦA CÁC ĐƠN CHẤT VÀ

CuO Rắn màu đen

Tóm tắt một số màu giống nhau:

BẢNG 2 MỘT SỐ MUỐI KHI ĐỐT THÌ CHÁY VỚI CÁC NGỌN LỬA

MÀU KHÁC NHAU

BẢNG 3.NHẬN BIẾT MỘT SỐ CHẤT KHÍ

cho nước vôi trong bị vẩn đục

diêm tắt

Nitơ không duy trì sự cháy

Dung dịch phenolphtalein từ không màu thành màu tím hồng

- Quỳ tím: Làm xanh giấy quỳ tím

- Giấy tẩm dung dịch HCl: Có khói trắng xuất hiện

dung dịch có màu trắng xanh do

thụ -dd amoniac làm CuO (đen)

được dd màu đỏ thẩm

tím hóa đỏ trong nước khi sục

cho nước vôi trong bị vẩn đục

- đưa que diêm đỏ vào thì que diêm tắt

- tạo kết tủa vàng với HNO3 (loãng)

- Tạo bột màu vàng với dung dịch SO2

- làm mất màu dung dịch Br2 hoặc KMnO4

nhạt kèm theo tiếng nổ nhỏ Cho

2H2 + O2 → 2H2

khan không màu chuyển thành màu xanh

- Chuyển CuO (đen) thành Cu (đỏ)

đặc biệt, rất độc Là chất oxi hóa mạnh, tác dụng hầu hết với các kim loại và phi kim tạo thành oxit và florua

(khan, màu trắng) chuyển sang màu xanh

- khi đun nóng, iốt thăng hoa tạo hơi màu tím

- Iot tạo thành với hồ tinh bột một chất có màu xanh

K: Ngọn lửa màu tím Ba: Ngọn lửa màu lục

Zn, Cr phân biệt Al với Zn và Cr +2H2O

→ Al làm CuO (đen) thành Cu (đỏ) đây là phản ứng nhiệt nhôm

Cu + HNO3 ->Cu(NO3)2 +2NO2 +H2O

→ tan + dd xanh + ↓ trắng bạc bám lên

1:3 (nước cường toan)

→ tan + NO↑ hóa nâu ngoài không khí

CuO + dd axit HCl, HNO3, H2SO4

dung dịch có màu xanh lam

BẢNG 8 NHẬN BIẾT KIM LOẠI TRONG MUỐI

→ Na+ cháy với ngọn lửa màu vàng

→ K+ cháy với ngọn lửa màu tím

→ Rb+ cháy với ngọn lửa màu đỏ huyết

→ Cs+ cháy với ngọn lửa màu xanh da trời

- Pb2+ Dd Na2S hoặc dd H2S PbS↓ đen, PbCl2 ↓ trắng

- Cu2+,

Cu+

+ dd S2- hoặc dd Cl- + dd OH-

→ CuOH↓ vàng

+ dd Br2 (Cl2, H2O2) và OH-

→ tạo kết tủa sau đó tan dần

→ dd chuyển sang màu vàng cam 2Cr3+ + 16OH- + 3Br2 → 2CrO42- +6Br

của bazơ yếu

- dd bazơ, muối tạo bởi gốc axit yếu và cation của bazơ mạnh

- tan tạo dd làm hồng

phenolphtalein, riêng CaO tạo dd đục

- tan tạo dd làm đỏ quì tím

- tan + C2H2

(axetilen) bay lên

kiềm

- kim loại Al, Zn, Cr, Pb (lưỡng tính)

- Al2O3, ZnO, PbO, Al(OH)3, Zn(OH)2,

- Ba, BaO, muối Ba

- Fe, FeO, Fe3O4, FeS, FeS2, FeCO3, CuS, Cu2S

- tan + CO2↑,

SO2↑, H2S↑

- tan + H2↑

+ tan tạo Cl2↑ + AgCl↓

- CdS↓ vàng

vàng

- HgI2↓ đỏ CHÚ Ý KHI DÙNG QUỲ TÍM PHÂN BIỆT MUỐI

Kim loại M với gốc axit X

+Quỳ đổi màu xanh nếu: M là kim loại mạnh nằm ở nhóm I A thuộc nhóm kim loại kiềm của bảng tuần hoàn: Li ; Na ; K ; Rb ; Cs ; Fr (trừ H) cách học : " lâu nay không rảnh ĐI coi phố" hoặc nhóm II A là nhóm kim loại kiềm thổ: Be ; Mg

; Ca ; Sr ; Ba ; Ra cách học : " Bởi mãi còn say CHIẾM bảng rồng" gắn với nhóm axit yếu như SO3, CO3,

+Quỳ hoá đỏ nếu ngược lại: M là kim loại hoạt động yếu không phải các kim loại ở phía trên gắn vơi X gốc axit mạnh như : Cl ; Br ; I ; SO4 ; NO3 + Quỳ không đổi màu : X là kim loại mạnh gắn với axit mạnh! CHÚ Ý : Các kim loại kìêm thổ nhóm II A chỉ có 1 số là được phù hợp với quỳ hoá xanh

- Giáo viên cho các em tiếp xúc với các bài tập nhận biết qua các bài tập mẫu

Tôi nhận thấy rằng sau khi đưa ra các dạng làm hướng dẫn các bước hoàn chỉnh của một bài phân biệt tôi sử dụng bản đồ tư duy thấy rằng các em có thể tiếp thu rất nhanh

Câu1: Nêu cách phân biệt CaO, Na2O, MgO, P2O5, đều là chất bột trắng

Bài làm: Cách trình bày của một bài nhận biết như sau:

+ Bước 1: Trích mỗi chất một ít làm mẫu thử + Bước 2: Cho cả 4 mẫu hoà tan vào nước

- Thấy mẫu nào không tan là: MgO, mẫu nào ít tan tạo dd đục là CaO

Phương trình: H2SO4 + BaCl2 -> BaSO4 + 2HCl

HCl + AgNO3 -> AgCl + HNO3

Câu 3: Bằng phương pháp hoá học làm thế nào để nhận ra sự có mặt của mỗi

CO, CO2, SO2, SO3

+ BaCl2 ↓ trắng

+ dd Brôm Mất màu

Al Cu, Fe, S, Ag

+ dd HCl Tan

Câu 5: Có 8 dung dịch chứa : NaNO3, Mg(NO3)2, Fe(NO3)2, Cu(NO3)2, Na2SO4,

8 dd nói trên

NaNO3, Mg(NO3)2, Fe(NO3)2, Cu(NO3)2, Na2SO4, MgSO4, FeSO4, CuSO4

+ BaCl2

Kết tủa Không kết tủa

Na2SO4, MgSO4, FeSO4, CuSO4 NaNO3, Mg(NO3)2, Fe(NO3)2, Cu(NO3)2,

CuSO4 + NaOH -> Cu(OH)2 + Na2SO4

FeSO4 + NaOH -> Fe(OH)2 + Na2SO4

Fe(OH)2 + O2 + 2 H2O -> 4Fe(OH)3 ↓nâu đỏ

Cu(NO3)2 + 2NaOH -> Cu(OH)2 + 2NaNO3

Fe(NO3)2 +2 NaOH -> Fe(OH)2 + 2NaNO3

Câu 6: Có 4 ống nghiệm mỗi ống chứa 1 dd muối ( không trùng kim loại cũng

như gốc axit) là: clorua, sunfat, nitrat, cacbonnat của các kim loại Ba, Mg, K, Pb

a Hỏi mỗi ống nghiệm chứa dung dịch của muối nào

b Nêu phương pháp nhận biết mỗi ống nghiệm đó

Hướng dẫn:

Kim loại Pb đều tạo kết tủa với gốc SO4, Cl -> dd Pb(NO3)2

Bari tạo kết tủa với SO4 -> dd BaCl2

K2CO3 BaCl2

Na2S + Pb(NO3)2 -> PbS + 2NaNO3

2HCl + K2CO3 -> 2KCl + CO2 + H2O

DẠNG 2: NHẬN BIẾT CHỈ BẰNG THUỐC THỬ QUY ĐỊNH

Đối với dạng này, nếu đề bài không yêu cầu sử dụng thuốc thử cho trước thì

ta chọn thuốc thử sao cho có thể phân biệt (nhận biết) được nhiều chất nhất nếu đề bài yêu cầu thuốc thử thì ta sử dụng thuốc thử đó trước

Khi đã sử dụng hết lượng thuốc thử cho phép ta sử dụng chất vừa nhận được hoặc sản phẩm của chất sau phản ứng nào đó làm thuốc thử để phân biệt các chất còn lại

Câu 1: Nhận biết các dung dịch mất nhãn sau chỉ bằng dung dịch

phenolphthalein

a 5 dung dịch: Na2SO4, H2SO4, MgCl2, BaCl2, NaOH

Hướng dẫn:

+ phenolphthalein Màu hồng

NaOH H2SO4, MgCl2, BaCl2, Na2SO4

+ NaOH màu hồng

Lấy 1 dung dịch nhóm 1 đổ vào 2 lọ dung dịch nhóm 2: Nếu có kết tủa thì nhận

Nếu không có kết tủa thì dung dịch đã dùng nhóm 1 là HCl -> H2SO4 sẽ nhận

Câu 2: Nhận biết các chất sau chỉ bằng quỳ tím

b NaHSO4, Na2CO3, Na2SO3, BaCl2, Na2S Hướng dẫn cho học sinh

+ quỳ tím

Đỏ không hiện tượng

Na2S + 2NaHSO4 -> 2Na2SO4 + H2S (mùi thối)

Na2SO3 + 2NaHSO4 -> 2Na2SO4 + SO2 (mùi hắc ) + H2O

Na2CO3 + 2 NaHSO4 -> 2 Na2SO4 + CO2 (không mùi ) + H2O