TẠP CHÍ KINH TÉ - CÔNG NGHIỆP Số 29 + 30 - Tháng 01/2022Some cultural features expressed in locations in place name of Tan An city, Long An province Đồ Thành Hưng Phó hiệu ưưởng, Giáo vi
Trang 1TẠP CHÍ KINH TÉ - CÔNG NGHIỆP Số 29 + 30 - Tháng 01/2022
Some cultural features expressed in locations in place name of
Tan An city, Long An province
Đồ Thành Hưng Phó hiệu ưưởng, Giáo viên ngữ văn Trường THPT Hùng Vương, Long An, Việt Nam
dothanhhung.c3hungvuong@longan.edu.vn
Tóm tắt — Trong địa danh thành phố Tân An, ứng với mỗi loại hình địa danh người ta sẽ dùng các phương thức, các chất liệu ngôn ngữ khác nhau đe định danh Trên cơ sở tiếp cận lý thuyết nghiên cứu địa danh, chức năng nhiệm vụ của địa danh, lý thuyết phân loại địa danh với phương pháp điều ưa điền
dã, phòng vấn, Tác giả tìm hiếu một số nét đặc ưưng văn hóa biểu hiện trong địa danh ờ thành phố Tân
An, tinh Long An Các loại hình địa danh được khảo sát frong địa danh thành phô Tân An đã biêu hiện những khía cạnh khác nhau của văn hoá địa bàn như đời sổng kinh tế, sinh hoạt, tín ngưỡng Thông qua những yếu tố có liên quan như địa lí, lịch sử, tôn giáo, tín ngưỡng, tâm lí, nguyện vọng của con người và ngôn ngữ Trong đó, ngôn ngữ với những đặc trưng riêng biệt của phương ngữ Nam Bộ, là thành tố trực tiêp cùa văn hoá, đã được truyền tải vào địa danh hết sức sinh động.
Abstract — In place name of Tan An city, for each type of place name, people will use different methods and linguistic materials to identify On the basis of the theoretical approach to place research, the functions and tasks of the place, the theory of place name classification with fieldwork investigation methods, interviews, The author research some cultural features expressed in place name in Tan An city, Long An province The types of place names surveyed in Tan An city have expressed different aspects of the local culture such as economic life, activities, beliefs Through related factors such as geography, history, religion, beliefs, psychology, human aspirations and language In particular, the language with distinct characteristics of the Southern dialect, which is a direct element of culture, has been conveyed to the place name very vividly.
Từ khóa — Đặc ưưng văn hoá, địa danh, Tan An city, place name.
1 Giới thiệu
Sự đa dạng của văn hoá thành phố Tân An được thể hiện khá rõ qua sự đa dạng của địa danh Nói khác đi, địa danh nhưlà một địachỉ tin cậy ghi lạidấu ấn văn hoá vật thể cũng như
vănhoá phi vật thê Nghiên cứu địa danh dướigóc độ vănhoá cho thấysự ảnh hưởng củavãn hoá đối với ngôn ngữ là rấtrõ Vì thế chúng ta có thể khẳng định địa danh là nhân tố bảo tồn
các giátrị văn hoá
Trong địa danh thành phố Tân An có sựgiao lưu, cộng hưởng của các nềnvăn hoá: Văn
hoá Việt, văn hoá An và văn hoá Trung Hoa Qua địa danh, những phong tục tập quán, tín
ngưỡng dân gian được thể hiện một cách chân thực, sinh động Đó là sức sống tiềm tàng của
đờisông tâm linh mà người dân Long An đã gửi găm qua các tên gọi
2 Nội dung
2.1 Mối quan hệ giữa ngôn ngữ và văn hoá
Các nhà nghiêncứu đã khẳng định ràng: Ngôn ngữ và văn hoá có mối quan hệ gắn bó mật thiết với nhau Ngôn ngữ ra đờiđể đảm nhiệm vai trò là phương tiện giao tiếp, tư duy, nhưng đông thời là công cụ đê bảo tôn, lưu giữ, sáng tạo và phát triên văn hoá Ngôn ngữ phản ánh
những thuộc tính, bản chất và sự tồntại cúa văn hoá vấn đề này Nguyễn Đức Tồn(2002) cho
rằng: “Là mộtthành tố của văn hoá tinh thần, ngônngữ giữ vị trí đặc biệt của nó Bởi vì ngôn
ngữ là phươngtiện tât yêu và là điều kiện cho sự nảy sinh, pháttriên hoạt động của những thành
tố khác trong văn hoá Ngôn ngữ là một trong những thành tố đặc trưng nhất của bất cứ nền văn
Trang 2TẠP CHÍ KINH TÉ - CÔNG NGHIỆP Số 29 + 30 - Tháng 01/2022
hoá dân tộc nào, chínhtrong ngôn ngừ, đặc điểm của nềnvănhoá dân tộc được lưu giữ lại rõ ràng nhất”
Nhưvậy, văn hoá được cấu thành từ nhiều yếu tố Trongđó,ngôn ngữ làmộtyếutổ có vai
tròvô cùng quantrọng Nó vừa thể hiện ở bề nổilại vừa thể hiện ở chiều sâucủa các tầng văn
hoá Đồng thời nó còn làđịa hạtmà con người quasự tưduy, giao tiếp, ứng xử của mình đãcó thê bộc lộ những nét đặc điếm của văn hoá như tâm lí, nguyện vọng, quan điểm, tínngưỡng, nhận thứcvà nhân cách Bêncạnhđó, văn hoá phát triển góp phần bảo tồn và lưugiữngôn ngữ
trong cộng đông dân tộc
2.2 Một sổ nét đặc trưng văn hoá biểu hiện trong địa danh thành phố Tân An
2.2.1 Đặc điếm văn hoá trong địa danh thành phổ Tân An qua hiện tượng phản ánh sự
tổn tại cùa các di sản vật thê:
Địadanh thành phố Tân An phản ánh rõ nét sự tồn tại các disản văn hoá vậtthể thông qua các yểu tố chỉ công trình xây dựng như nhà thờ, chùa, đền, đình, miếu, Cụ thểcó 21 phức thể địa danh chứa yếu tố “chùa” như: Chùa Nguyên Thỉ, chùa Long An Tự (Phường 1); chùa Quan
Âm, chùa Bồ Đe (Phường 2); chùa ThiênLong, chùa ThiênChâu, chùa Long Phước (Phường 3); chùa Thiên Khánh, chùa Thiền Tông, chùa BồĐề (Phường 4); chùaTịnhĐộ, chùa ÂnThọ, chùa Tịnh An (Phường 5); chùa HộiNguyên (Phường 6); chùa Diệu Quang, chùaThiên Phước (Phường KhánhHậu); chùa LongChâu (Xã An Vĩnh Ngãi); chùa Hội Long,chùa Tịnh An (Xã Nhơn Thạnh Trung); chùa Vĩnh Phú (Xã Lợi Bình Nhem)
Phức thể địa danhchứayếutố “đền” với 02 phức thể đền thờ và lăng mộ Nguyễn Huỳnh Đức (Phường Khánh Hậu); đền thờ Châu ThịKim (Phường 7) Phức thể địa danh chứayếu tố
“nhà thờ” là 03 phức thê là nhà thờ Tin lành TânAn (Phường 3);nhà thờ Tân An (Phường4); nhà thờ Bình Quân (Phường 4)
Có 09 phức thể địa danh chứa yếu tố “miếu” là: Long Hiệp miếu (Phường 1); miếu thờ bà Thiên Hậu (Phường 2); miếu Ba Cô (Phường3); miếu Ông Phủ (Phường 4); miếu CôHồ,miếu
Ông Hổ; miếu Nhơn Bình (Phường 6); miếu NgũHành (Phường 7); miếu thờ Thánh Mầu (Xã Lợi Bình Nhơn)
Ngoàira với 21 phức thể địa danh chứa yếu tố “đình” như: Đình thần Bình Lập (Phường
3); đình Bình Quân (Phường 4); đình Thọ Cang, đình Bình Phú (Phường 5); đình Bình Cư 1, đình thần Hòa An, đình Xuân Sanh thôn (Phường 6); đìnhthầnAn Trị (Phường 7); đình thần
Bình Tâm (Xã Bình Tâm); đình Tân Khánh, đình Nhơn Hậu (Phường Tân Khánh); đình Ngãi Lợi, đình Bình Yên (Xã LợiBình Nhơn); đình Ấp 2, đình Đạo Thạnh, đình Hướng Bình (Xã
Hướng Thọ Phú); đình thần Làng (Xã An Vĩnh Ngãi); đình thần Bình Trung, đìnhNhơn Thuận, đình Kim Cang (XãNhơnThạnh Trung)
Tấtcả những địa danhtrên là những công trình kiếntrúc gắn với đờisốngvăn hoá và tâm linh củanhân dân thành phố TânAn
2.2.2 Đặc điểm văn hoả trong địa danh thành phổ Tân An qua hiện tượng phản ánh sự tôn tại của các di sản phi vật thê:
Thứnhất, đặc điểm văn hoá thể hiện qua dấu ấn của tôn giáotrongđịa danh.Cũng như hầu
hết các địabàntrên cả nước, địa bàn thành phố TânAnghi dấu ấn của hai tôn giáo: Đạo Phật
vàThiên Chúagiáo Đây là haitôngiáo lớn có vai tròvà tầm ảnh hưởng ngay từ khi xuất hiện
Nói tới Phật giáo là nóitới hệ thống chùa chiền Một thành phố duy nhất của tỉnh Long An, là trung tâm kinh tế vănhoáxã hội của tình nên có tới 21 chùa tập trung ở thành phố đãthể hiện rất rõ sự phát triển của đạo Phật nơi đây Bên cạnh đó cũng cho thấy đời sống tâm linh của
người dân thật là phongphú Khoảng đầu công nguyên, Phật giáođãcó mặt tại Việt Nam
Trang 3TẠP CHÍ KINH TÉ - CÔNG NGHIỆP Số 29 + 30 - Tháng 01/2022
Ở thànhphố Tân An, dù chưa có số liệu chính thức nhưng theo các nhà nghiên cứu, Phật
giáo có mặt ở đây đã vài trăm năm Việc xây dựng chùa trước hết là đểthờ Phật, song cũng có khi Phật được gọi là Bụt Thực ra Phật cũng là Bụt dù tên gọi có khác nhau Phật và Bụt đêu được phiênâm từ chữ Buddha(tiếng Phạn) Mặt khác, đình chùa ở Việt Nam nói chung và ở
thành phố Tân An nói riêng không chỉ là nơi thờ Phật mà còn đê thờ các vị vua, các bà phi, các
công chúa, các vị thần Ví dụ: Đình Xuân Sanh (Phường 6), đình thần Khánh Hậu (Phường
Khánh Hậu) thờ thành hoàng, Hơn nữa,đình chùa còn là nơisinh hoạt vănhoá, làbến đồ để nương tựa tâm hồn Người dânLong An nói chung, thành phố TânAn nói riêng khi vào chùa chưa hăn đã hiêu sâu săc vê tôn giáo này, không hiêu Đại thừa và Tiêu thừa là gì nhưng chăc
chắn đi lễ Phật, thờ Phật là cầu xin ông Bụt cửu giúp những người gặp hoạn nạn, khó khăn, đem lại công lí và sự công bằng cho mọi người hay ít ra cũng là để thanh tịnh tinh thần Như
vậy, dù nơi đâychưa phải là trung tâm cùa Phật giáo nhưng qua các địa danh là những ngôi chùa mà chúng tôi đã trình bày ở trêncho phépchúng tôikhăng định răng Phật giáo đã có một
vị trí không thể thiếu trong đời sống của nhân dân nơi đâyvà là một nét vănhoá tâm linhquý
báu
Bên cạnh Phậtgiáo, Thiên Chúa giáo cũng là mộttrong những tôn giáo cótầm ảnh hưởng khá lớn đối với ngườidân thành phố Tân An Sự hiện diện vàảnh hưởng của tôn giáo này trên địa bàn khá đậm nét Điều này phản ánhquacác phức thê địa danhchứa nhà thờ như: Nhà thờ Tin lành Tân An (Phường 3); nhà thờ Tân An (Phường 4); nhà thờ Bình Quân (Phường4) Từ
đó chúng ta có thể khẳng định rằng Thiên Chúa giáo cũng có ảnh hưởng khá lớn đến cư dân trong địa bàn Như vậy, đạo Phật và Thiên Chúa giáo đều cùng tồn tại trên địa bàn thành phố
Tân An quathực tế cũngnhưquacác địa danh mà chúng tôi đã sưutầm được Điều này cũng chứng tỏ rằng đời sống vănhoá và đờisống tâm linh của ngườidân trên địa bàn làkhá phong
phú và đadạng
Thứ hai, đặc điểm văn hoáthành phố Tân An qua dấu ấntínngưỡng trong địa danh Tín ngưỡng là một biểuhiện, một thànhtố của vănhoá dân gian và ở dân tộc nào, vùng miền nào
cũng có tín ngưỡng Tín ngưỡng the hiện niềm tin, sự ngưỡng mộ của người Việt Nam về một
đối tượng tự nhiên hoặc xã hội nào đó mà ngườitacho rằng nếu tônvinh, thờ phụng sẽ đem lại
lợi íchvề vật chất, hoặc tinhthần cho cá nhân, hoặc nhóm, cộng đồng người Trong địa danh,
tínngưỡngđược thể hiện qua việc linh thiêng hoá mộtlực lượng siêu nhiên, một con ngườihào kiệt hay một người có công lao trong công cuộc đấu tranh chống ngoại xâm, xây dựng xóm làng Những địa danh thể hiện tín ngưỡng này như đền thờ và lăng mộ Nguyền Huỳnh Đức (Phường Khánh Hậu); nhà Vuông (Xã Bình Tâm),
Trong địa danh thành phố Tân An, dấu ấn tín ngưỡng được thể hiệnở hai khía cạnh: Thờ
cúng tô tiên và thờ anh hùng dân tộc
Một là, tín ngưỡng thờcúng tố tiên Đãtừ rất lâu, người ta cho rằng chết là về với tổ tiên nơi chín suối và tin ràng ông bà tổ tiên vẫn đi lại phù hộ, giúpđỡ con cháu, từ đó hình thành
nên tín ngưỡng thờ tổ tiên Đây là hoạt động sinh hoạt tínngưỡngcó mặt ởnhiều dân tộc Đông Nam Á và cũng là đặc trưng của vùng văn hoá này Trongtâm thức người Việt, thờ cúng tốtiên
gần như một thứ tôngiáo và hầu như gia đình nào cũng có bànthờ tổ tiên, lớn hơn nữa trong dòng họ có xây dựng nhà thờ họ
Hai là, tín ngưỡng thờ anh hùng dân tộc Đây là tín ngưỡng xuất hiện rất sớm ở Việt Nam, nhằm mục đích ghi công những người có công lao trong công cuộc chống giặc ngoại xâm và xây dựng xóm làng Không những vậy, tín ngưỡng này còn đoàn kết mọi người, mọi tầng lớp
trong sự nghiệpxây dựng và bảo vệ Tổ quốc Trên địa bàn thành phố Tân An, tín ngưỡngthờ anh hùng dân tộc được thể hiện rất rõ qua địa danh chỉ công trình xâydựng như di tích kiến
trúc nghệ thuật quốc gia - lăng mộ Nguyễn Huỳnh Đức
Trang 4TẠP CHÍ KINH TẾ - CÔNG NGHIỆP số 29 + 30 - Tháng 01/2022
2.3 Sự thế hiện cụ thế qua phương diện văn hoá sinh hoạt trong địa danh thành phố Tân An
Trước tiên, các phươngdiệnvăn hoá trongđịa danh thành phốTânAnthể hiện quaphương
diện văn hoá sinh hoạt Yeu tố văn hoá sản xuất, sinh hoạt của người dân Long An thể hiện
trong các ngành nghề Trong các nghềcó mặttrênđịa bàn thành phố Tân An thì nghề làmbánh tráng là nổi tiếng hơn cả, đặc biệt làng nghề bánh tráng Nhơn Hòa (Phường 5) được ủy ban
Nhân dân tỉnh Long An công nhậnlà làng nghề truyềnthống cấp tỉnh
Nằm bên dòng Vàm Cở Tây hiền hòa có làng nghề bánh tráng NhơnHòa, (phường 5 thành
phố Tân An, tỉnh Long An), hàng trăm năm qua đã nức tiếng khắp Nam Bộ với sảnphẩm bánh
tráng truyềnthống
Tiếp theo, đó chính là phương diện văn hoá sản xuất Đặc trưng vănhoá sản xuất của người Việt nói riêng và của cư dân Đông Nam Á nói chunglà nền văn hoá của các cư dân thuộc
nền văn minh nông nghiệp lúa nước với ba yếu tố: Văn hoá núi, văn hoá đồng bàng và văn hoá biển Trong đó, yếu tố đồng bằng tuy có sau nhưng lại đóngvai trò chủ đạo Dấuhiệu để nhận
ra nghề trồnglúanước được thể hiện qua các địa danh chỉ vùng đất nhỏ phi dân cư (đồng), các công trình thuỷ lợi như sông, bến, kênh, đập, rạch, Ngoài ra, yếu tố văn hoá sản xuất còn được thể hiện qua những địa danh có liên quan đến nghề truyền thống, tuy số lượng không nhiều đó là xómLò Rèn (Phường 1) chuyên đúc nhữngdụng cụ làm đồng, làmvườn, xóm Bún
(Phường 3 và Phường 5) chuyênsản xuất loại thực phẩm là bún để sử dụng trong bữa ăn hàng ngày; xóm Đáychuyênlàm nghề đánh bắtcátrên sông bằng phương tiện giăng đáy,
2.4 Sự thể hiện cụ thể qua phương diện văn hoá lịch sử trong địa danh thành phố Tân An
Cuối cùng, phương diện văn hoátrong địadanhthành phố Tân An thề hiện chính là phương diện văn hoálịch sử Là cửa ngõ đồng bàng sông Cửu Long, thành phố TânAn đãghi dấu nhiều
chiếncông oanh liệt trong lịch sử đấutranh dựng nước và giữnước củadân tộc Chính vì thế,
những địa danhthể hiện các phương diện văn hoá lịch sử gắn liền với những di tích lịch sử,
những công trình văn hoá của thành phố Tân An Chẳng hạnditíchlịch sử Đen thờ và lăng mộ Nguyễn Huỳnh Đức, dinh Tổng Thận, nhà Vuông, nhà thuốcMinhXuân Đường, bảo tàng Long
An, đình XuânSanh;đình Khánh Hậu Công trình văn hoá tại Tân An baogồm: Mộ 42 liệt sĩ, nhà bia truyền thống An VĩnhNgãi, tượngđài “LongAn trung dũng, kiên cường, toàn dân đánh giặc’'
Mồi địa danh, mồi nẻo đường nơi đây dườngnhư đều gắnliền với chặngđườngpháttriển lịch sửcủa tỉnh Long An nói chung, đặc biệt là lịch sử Cách mạng củathành phố Tân An nói riêng Mỗi di tích, mỗi địa danh nổi tiếng trên đấtTân Anđều mang vẻ đẹp, sắc thái riêng và
ẩn chứa những câu chuyện ýnghĩa Đây được xem như một phần của những trang sừ hào hùng được viết nênbởi các thế hệ đi trước mà thế hệ trẻ Tân An ngày nay có quyền tự hào vàtrân trọng gìngiữcho muôn đời sau
3 Kết luận
Cho tới nay, các công trìnhđã công bố hên quan đến địadanhLong An như: Địa chí Long
An vớicái nhìn kháiquát về Long An hay những công trình nghiên cứuvềnhững nét văn hoá
được gìn giữ trong các lễ hội, các làng nghề, các di tích lịch sử là: Nhà Trăm Cột, chùa Tôn Thạnh, đồn Rạch Cát, làng nghề trống Bình An, lễ hội làm chay đìnhDương Xuân Hội, Đã
đem đến những hình ảnh vàcáinhìn cụ thể về nét vănhoá dân gian của tỉnh Long An Đặc biệt
công trìnhcác tên đường tại thành phố Tân An, tỉnhLong An đãliệtkê một cách đầyđủ nhất
về tên đườngvới những câu chuyện lịch sử đằng sau nó
Như vậy, có thể thấychưa có một công trìnhnào nghiên cứu địa danh thành phố Tân An,
Trang 5TẠP CHÍ KINH TÉ - CÔNG NGHIỆP số 29 + 30 - Tháng 01/2022
Quabước đầukhảo sát địa danh ở thành phố Tân An, trong đó có những nét văn hoáđặc
trưng thể hiện qua địa danh, bên cạnhnhững thuận lợi, tác giả gặp không ít những khó khăn, trở ngại để giải quyết được rốt ráo vấn đề tưởng như đơn giản này Bắt tay vào nghiêncứu địa danh, một lĩnh vực cũ mà lạimới, bởi lẽ địadanh ra đời, tồn tại, biến đổi và phát triển qua từng
thời kỳ khác nhau, gắn với một vùng đấtnhất định, phản ánh nétđặc trưng của địa phương Vì
vậy, công việc của tác giả làlàm thế nào phản ánh được những đặc điểm chung của địa danh
Việt Nam, trên cơ sở đó lộttảđược những nét rất riêngmàđịa danh phản ánh trên vùngđất Tân
Annày
Sự đa dạng của văn hoá thành phố Tân An được thể hiện khá rõ qua sựđa dạng của địa danh Nói khác đi, địa danh như là một địa chỉ tincậy ghilại dấu ấn văn hoá vật thể cũng như văn hoá phivật thể Nghiên cứu địa danhdưới góc độ văn hoá chothấy sựảnh hưởng của văn hoá đối với ngôn ngữ là rất rõ Vì thế chúng ta có thể khẳng định địa danh là nhân tố bảo tồn
các giá trịvăn hoá Trong địa danh thành phố TânAn có sự giao lưu, cộnghưởng của các nền văn hoá: Văn hoá Việt, văn hoá Ẩn vàvăn hoá Trung Hoa Qua địa danh, nhữngphongtụctập
quán, tín ngưỡng dân gian được thể hiện một cách chân thực, sinh động Đó là sức sống tiềm tang của đời sống tâm linh màngười dân Long An đã gửi gắm quacác têngọi
Mặt khác, trong quá trình phát triển của lịch sử xã hội, người dân thành phố đã không ngừng vươn lên, vượt qua cái khó, cái khố bằng tinh thần và ý chí sắt đá trong công cuộc dựng nước và giữnước Đó cũng làmộtnét văn hoá truyền thống của người Việt nói chungvà người dân thành phố Tân An nói riêng Các địa danh màtác giảđã trình bày ở trênđã phần nào chứng
minh cho điều này
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] Lê Trung Hoa (2006) Địa danh học Việt Nam NXB Khoa học Xã hội.
[2] Nguyễn Tài cẩn (2001) Một so chứng tích ngôn ngừ, văn tự và văn hóa NXB Đại học Quốc gia
Ha Nội.
[3] Nguyễn Đức Tồn (2002) Tìm hiền đặc trưng văn hóa - dân tộc của ngôn ngữ và tư duy cùa người
Việt (trong sự so sánh với những dán tộc khác) NXB Đại học Quốc gia Hà Nội.
[4] Phan Ngọc (2000) Thữxẻt văn hóa, văn học bằng ngôn ngừ học NXB Thanh Niên, Hà Nội [5] Trần Trí Dõi (2001) Ngôn ngữ và sự phát triển vãn hóa xã hội NXB Văn hóa Thông tin, Hà Nội.
[6] Trận Ngọc Thêm (1999), Tìm về bản sắc vãn hóa Việt Nam NXB TPHCM.
[7] Trần Quốc Vượng (chủ biên, 2000), Cơ sở văn hóa Việt Nam NXB Giáo dục, Hà Nội.
[8] Saussure, F.D (1973) Giáo trình Ngôn ngữ học đại cương (Tổ Ngôn ngữ học dịch) Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, NXB Khoa học Xã hội.
Ngày nhận: 21/07/2021
Ngày duyệt đăng: 15/12/2021