Bài viêt tập trung vào phân tích 3 nhóm chính sách an sinh xã hội bao gôm: chính sách vê hô trợ việc làm, BHXH'và trợ giúp xã hội ứng phó trước những tác động tiêu cực cùa đại dịch Covid
Trang 1DIỄN ĐÀN GIÁO DỤC VÀ TRAO ĐỔI KINH NGHIỆM
CHÍNH SÁCH AN SINH XẪ HỘI
ở VIỆT NAM TRƯỚC TÁC ĐỘNG TlÉu cực CỦA ĐẠI DỊCH COVID-19 VÀ MỘT số KHUYÊN NGHỊ
NGUYỄN THỊ HOA *
Ngày nhận bài: 24/01/2022 Nhận kết quả phản biện: 10/02/2022 Duyệt đăng: 11/3/2022
Tóm tắt: Đại dịch COVID-19 đã và đang có những tác động tiêu cực đến nhiều mặt của đời sống kinh tế, văn hóa
- xã hội dân đên hàng triệu lao động bị thiếu hoặc mất việc làm, thu nhập bị giảm sâu, đời sống nhân dàn bị ảnh hưởng Bài viêt tập trung vào phân tích 3 nhóm chính sách an sinh xã hội bao gôm: chính sách vê hô trợ việc làm, BHXH'và trợ giúp xã hội ứng phó trước những tác động tiêu cực cùa đại dịch Covid-19 trên cơ sở đó đưa ra các khuyến nghị chính sách.
Từ khóa: An sinh xã hội; chính sách an sinh xã hội, COVID-19; Việt Nam.
TA ặtvấnđể
Một trong những biện pháp quan
trọng đã được Việt Nam tích cực triển khai
nhằm thích ứng linh hoạt với đại dịch chính là
kịp thời ban hành và tổ chức thực hiện an sinh
xã hội (ASXH) nhằm thực hiện “mục tiêu
kép” phòng, chống COVID-19 và phục hôi,
phát triển kinh tế - xã hội Tổ chức thực hiện
các chính sách ASXH nhằm thích ứng linh
hoạt và hiệu quả trong và sau đại dịch
COVID-19 bảo đảm đời sống kinh tế - xã hội
cho người dân trong bất kỳ tình huống tương
tự, hướng tới sự phát triển bền vững là một
đòi hỏi bức thiết được đặt ra
1 Chính sách an sinh xã hội của
Việt Nam
Theo Tổ chức Lao động quốc tế (ILO):
ASXH là một sự bảo vệ mà xã hội cung cấp
cho các thành viên của mình thông qua một
số biện pháp được áp dụng rộng rãi để đương
đẩu với những khó khăn, các cú sốc vể kinh tế
và xã hội làm mất hoặc suy giảm nghiêm trọng
thu nhập do ốm đau, thai sản, thương tật do
lao động, mất sức lao động hoặc tử vong
Học viện Chính trị khu vực I.
Cung cấp chăm sóc y tê' và trợ cấp cho các gia đình nạn nhân có trẻ em [2, tr.3j
Chính sách ASXH là các chính sách do Nhà nước ban hành và thực hiện là chính, bên cạnh đó có sự tham gia của các tổ chức xã hội, cộng đổng và thị trường trong việc tổ chức thực hiện và cung cấp dịch vụ ASXH Các chính sách này hướng đến mọi thành viên trong xã hội, bảo đảm cho mọi thành viên được bình đẳng về tiếp cận, tuy nhiên, nhấn mạnh đến nhóm đối tượng yếu thế
Theo tài liệu Phát triển hệ thống ASXH ở Việt Nam đến năm 2020 của Viện Khoa học lao động và xã hội (ILSSA) thuộc Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, hệ thống ASXH của Việt Nam nhằm thực hiện các chức năng cơ bản sau: Một là, quản lý rủi ro thông qua 3 nhóm phòng ngừa rủi ro, giảm thiểu rủi ro và khấc phục rủi ro; Hai là, phân
phối lại thu nhập; Ba là, gắn kết xã hội, bảo đảm sự chia sẻ giữa các thành viên trong xã hội[4, tr.13-16]
Với chức năng như vậy, mục tiêu của ASXH
là bảo đảm thu nhập đủ để duy trì chát lượng tối thiểu cuộc sống của người dần, tạo điểu kiện tiếp cận với các dịch vụ xã hội cơ bản và bảo đảm việc làm bền vững Tại Việt Nam hệ
Trang 2NGUYỄN THỊ HOA
thống ASXH gồm 4 nhóm chính sách cơ bản
sau đầy:
(1) Nhóm chính sách hỗ trợ việc làm đảm
bảo thu nhập tối thiểu và giảm nghèo: Nhằm hỗ
trợ người dân chủ động phòng ngừa các rủi ro
thông qua tham gia thị trường lao động để có
được việc làm tốt, thu nhập tối thiểu và giảm
nghèo bển vững Trong khuôn khổ ASXH,
các chính sách hỗ trợ đối tượng yếu thê' bao
gồm: Các chính sách hỗ trợ tạo việc làm, tăng
cường đào tạo, thông tin việc làm, tín dụng
Đổi tượng chủ yếu gổm: Thanh niên mới bước
vào thị trường lao động, người thất nghiệp,
thiêu việc làm và cả những người đang có nhu
cầu tìm việc làm tốt hơn; lao động trong khu
vực phi chính thức, lao động nữ, lao động
nghèo và các nhóm dễ bị tổn thương khác
(2) Nhóm chính sách bảo hiểm xã hội:
Nhằm hỗ trợ người dân giảm thiểu rủi ro khi
bị ốm đau, tai nạn lao động, tuổi già thông
qua tham gia vào hệ thống bảo hiểm xã hội
(BHXH) để chủ động bù dấp phần thu nhập
bị suy giảm hoặc bị mất do các rủi ro trên
Chính sách bảo hiểm tốt đóng vai trò tích cực
cho sự ổn định kinh tế - xã hội, mang đến
trạng thái an toàn vể tinh thần, giảm bớt sự lo
âu trước rủi ro, bất trắc cho người được bảo
hiểm; giảm sức ép đối với hệ thống phúc lợi xã
hội Nhóm chính sách này bao gôm các chính
sách liên quan đến: (i) Bảo hiểm y tế, (ii)
BHXH tự nguyện, (iii) BHXH bắt buộc, (iv)
Bảo hiểm thất nghiệp
(3) Nhóm chính sách trợ giúp xã hội: Bao
gổm chính sách thường xuyên và đột xuất
nhằm hỏ trợ người dân khắc phục các rủi ro
không lường trước hoặc vượt quá khả năng
kiểm soát (dịch bệnh, thiên tai, mất mùa,
đói nghèo )
(4) Nhóm chính sách dịch vụ xã hội cơ bản
nhắm tăng cường cho người dân tiếp cận hệ
thống dịch vụ cơ bản ờ mức tối thiểu: Bao gốm
Chính sách an sinh
giáo dục tối thiểu, y tê tối thiểu, nhà ở tối thiểu, nước sạch và thông tin truyền thông Bài viết này tập trung vào phân tích 3 nhóm chính sách an sinh xã hội bao gồm: chính sách vể hỗ trợ việc làm, BHXH và trợ giúp xã hội ứng phó trước những tác động tiêu cực của đại dịch Covid-19 trên cơ sở đó đưa
ra các khuyến nghị chính sách phù hợp
2 Chính sách an sinh xã hội của Việt Nam ứng phó trước những tác động tiêu cực của đại dịch COVID -19
Thứ nhất, tình hĩnh lao động việc làm và bảo đảm thu nhập ở mức tối thiểu
Báo cáo tổng kết năm 2022 của Cục Việc làm, Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội cho thấy, năm 2021, tỷ lệ thất nghiệp tăng đột biên, vượt mốc 4%, cao nhất 10 năm qua Cụ thể, hàng chục triệu lao động bị mất việc làm, phải nghỉ giãn việc hoặc nghỉ luân phiên, giảm giờ làm, giảm thu nhập, đời sống công nhân - lao động gặp nhiểu khó khăn Có tới 68,9% người lao động bị giảm thu nhập (ở mức nhẹ), số người bị giảm giờ làm/nghỉ giãn cách/nghỉ luân phiên chiếm tới 40% người tham gia lao động, và số người buộc phải tạm nghỉ hoặc tạm ngừng sản xuất kinh doanh chiếm tới 14%[8] Như vậy, người lao động phải chấp nhận thực tê mức lương tối thiểu do giảm giờ làm việc, nghỉ việc luân phiên tới không đủ số giờ làm việc trong tháng, và hơn thê nữa là một bộ phận người lao động bị mất thu nhập
Đại dịch COVID-19 cũng phần nào tác động đến tâm lý hoang mang, lo sợ của người lao động khi đời sống của họ không được bảo đảm và sẽ ảnh hưởng ít nhiều đến việc quay trở lại làm việc, điểu này cũng được dự báo là nguyên nhân gây nên thiếu hụt nguồn lao động làm việc tại các khu công nghiệp, khu chế xuất trong thời gian tới
Trang 3NGUYÊN THỊ HOA Chính sách an sinh
Thứ hai, chính sách bảo hiểm xã hội chưa
được thực thi một cách nghiêm minh, thiết thực,
hiệu quả phát huy được vai trò phòng ngừa rủi ro
Tình trạng trốn đóng, nợ BHXH được nói
đến nhiểu năm qua làm cho hệ thống ASXH
không phát huy được vai trò của mình hoặc
phát huy chưa hiệu quả khi COVID-19 xảy ra
Rất nhiều người lao động trở thành nạn nhân
khi mất việc mà không được hưởng các chế
độ từ BHXH Hơn nữa chính sách BHXH bắt
buộc hiện chỉ áp dụng cho đối tượng có hợp
đổng lao động, hợp đổng làm việc từ 1 tháng
trở lên nhưng rất nhiều người lao động làm
việc không có hợp đổng Theo một nghiên
cứu do ILO phát hành, có khoảng 5,4 triệu
người làm việc mà không có hợp đổng làm
việc hoặc không được BHXH bao phủ trong
khu vực chính thức[5, tr.25]
Thứ ba, việc triển khai thực hiện các gói hỗ trợ
người dân và doanh nghiệp ổn định đời sống
phục hổi sản xuất kinh doanh
Trong bổi cảnh đại dịch COVID-19 tác
động mạnh, gây nhiểu thiệt hại về tính mạng,
sức khỏe và kinh tế - xã hội, Đảng và Nhà
nước đâ ban hành nhiều chủ trương, chính
sách, biện pháp tổng thể nhâm kịp thời ứng
phó với dịch bệnh Cụ thể, ngày 9/4/2020,
Chính phủ ban hành Nghị quyết số 42/NQ;
CP vể các biện pháp hỗ trợ người dân gặp khó
khăn do đại dịch COVID-19 và Nghị quyết số
154/NQ;CP ngày 19/10/2020 Sửa đổi, bổ
sung Nghị quyết số 42/NQjCP ngày 09
tháng 4 năm 2020 của Chính phủ vể các biện
pháp hỗ trợ người dần gặp khó khăn do đại
dịch COVID-19; ngày 1/7/2021 Chính phủ
tiếp tục ban hành Nghị quyết số 68/NQ;CP
vể một số chính sách hỏ trợ người lao động và
người sử dụng lao động gặp khó khăn do đại
dịch COVID-19; ngày 24/9/2021, Chính
phủ ban hành Nghị quyết số 116/NQ;CP vể
chính sách hỏ trợ người lao động và người sử
dụng lao động bị ảnh hưởng bởi đại dịch COVID-19 từ quỹ bảo hiểm thất nghiệp Việc ban hành và tổ chức thực hiện 3 gói
hỗ trợ ASXH khẩn cấp với nhiều chính sách
hỗ trợ người dần, doanh nghiệp, người lao động Tiêu biểu là gói hỗ trợ 62 nghìn tỷ vào tháng 4/2020: Người lao động khu vực chính thức được hỗ trợ 1,8 triệu đổng/tháng/người; người lao động phi chính thức được hỗ trợ 1 triệu đổng/tháng/người Tuy nhiên, việc người lao động tiếp cận với gói hỗ trợ này còn gặp khó khăn đặc biệt là người lao động ở khu vực phi chính thức, với thủ tục còn rườm rà, phức tạp
Thứ tư, vấn để gắn kết xã hội
COVID-19 cho thấy sự gắn kết xã hội thông qua việc người dân cũng như các tổ chức tương thân, tương ái, đồng lòng và cùng nhau vượt qua đại dịch góp phần củng cố thêm sức mạnh chống dịch của toàn Đảng, toàn dân Tinh thần “chống dịch như chống giặc” mà nguyên Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc kêu gọi khi đại dịch bắt đẩu bùng phát đã lan tỏa trong toàn xã hội, mọi tầng lớp nhân dần, những giá trị tốt đẹp nhất của từng con người, từng cộng đổng, từng dần tộc đang được nhân lên
3 Một số khuyên nghị chính sách
Thứ nhất, Chính phủ cần nghiên cứu thay đổi công thức tính lương tối thiểu để bảo đảm lương tối thiểu đủ sống theo nghĩa người lao động sẽ có cuộc sống dựa trên đông lương họ kiếm được trong giờ làm việc tiêu chuẩn cộng với khoản phòng ngừa rủi ro; tham khảo công thức tính lương tối thiểu phù hợp với cách tính chung của quốc tế, từ
đó có lộ trình tăng lương tối thiểu phù hợp, vừa bảo đảm phát triển kinh tế, vừa bảo đảm cải thiện đời sống của người lao động, hướng tới người lao động có thể tự ứng phó với các rủi ro trong tương lai
Trang 4NGUYỄN THỊ HOA Chính sách an sinh
Thứ hai, để bảo đảm các chính sách lao
động nói chung và chính sách BHXH nói
riêng được xây dựng linh hoạt và thực thi
nghiêm túc thì trước hết, cần xử lý nghiêm các
trường hợp vi phạm đóng BHXH để bảo đảm
người tham gia BHXH được hỗ trợ khi gặp rủi
ro bằng công tác thanh tra, kiểm tra các tổ
chức, cơ sở hoạt động kinh doanh về chê' độ
hợp đồng lao động
Thứ ha, nghiên cứu và sửa đổi các quy định
về quy trình, thủ tục và điểu kiện để người dần
tiếp cận các gói hỗ trợ của Nhà nước khi gặp
sự cố bất, ngờ xảy ra Cẩn đánh giá, rút kinh
nghiệm từ sự cố COVID-19 với 02 gói hỗ trợ
62 nghìn tỷ và 26 nghìn tỷ để xây dựng chính
sách hỗ trợ cho phù hợp và hiệu quả, thiết
thực hơn Quan tâm bổi dưỡng cán bộ và đào
tạo đội ngũ làm công tác ASXH, tránh tình
trạng gặp khó khăn vế nhân lực khi xảy ra tình
huống bất thường, khủng hoảng
Thứ tư, phát huy vai trò của cộng đóng, Mặt
trận tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội
trong thực hiện chính sách an sinh xã hội
Đặc biệt là khơi dậy tinh thần tương thân,
tương ái, lá lành đùm lá rách giúp đỡ nhau
để cùng nhau vượt qua đại dịch Covid-19
Đặc biệt là Việt Nam là quốc gia chịu nhiểu ảnh hưởng của biến đổi khí hậu, dịch bệnh, bão lũ, hạn hán, sạt lở đất V.V thường xuyên xảy ra nên rất cẩn sự chung tay của cả cộng đồng, người dân trong thực hiện chính sách
an sinh xã hội với tinh thần “không để ai bị
bỏ lại phía sau”
Kết luận
Việc ban hành và tổ chức thực hiện các chính sách ASXH ứng phó với đại dịch Covid-19 là rất cần thiết, đặc biệt là trong giai đoạn tình hình dịch bệnh COVID - 19 đang diễn ra hết sức phức tạp, chưa có dấu hiệu chấm dứt Trên cơ sở phần tích thực trạng 3 nhóm chính sách an sinh xã hội bao gôm: chính sách về hỏ trợ việc làm, BHXH và trợ giúp xã hội ứng phó trước những tác động tiêu cực của đại dịch Covid-19 trên cơ sở đó đưa
ra các khuyên nghị chính sách ứng phó linh hoạt và phù hợp hơn Các chính sách an sinh
xã hội được triển khai kịp thời, hiệu quả sẽ góp phẩn củng cố niềm tin của người dân đối với sự lãnh đạo của Đảng, sự quản lý của Nhà nước thực hiện mục tiêu “dân giàu, nước mạnh dần chủ, công bằng, văn minh”
Tài liệu tham kháo:
[1] Báo điện tử Đảng Cộng sản Việt Nam (2015), Chiến lược phát triên kinh tế - xã hội 2011 - 2020, Https://tulieuvankien.dangcongsan.vn
[2] Beyond HEPR (2005): A framework for intergrated national system of Social security in Vietnam UNDP-DF1D
[3] Đảng Cộng sản Việt Nam (2021), Văn kiện Đại hội đại biếu toàn quốc lần thứ XIII, tập I, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.
[4] ILSSA hợp tác với Đức (2013), Phát triển hệ thống an sinh xã hội ở Việt Nam đến năm 2020, Nxb Giz
[5] Ippei T.Nuno Meira và Quỳnh Anh (2019), Báo cáo tóm lược các phương án xây dựng hệ thống hưu trí đa tầng ờ Việt Nam, https://www.ilo.org
[6] G.Nam (2022), Ti lệ thất nghiệp đang ở mức cao nhất trong 10 năm qua, https://nld.com.vn
[7]Tổng cục Thống kê (2021), Thông cáo báo chí tình hình lao động việc làm quý III và 9 tháng năm 2021, https://www.gso.gov.vn
[8] Nguyễn Thị Thanh Hương - Nguyễn Thị Hương Giang (2021), Đại dịch Covid-19 tác động đến lao động việc làm ở
Việt Nam qua phân tích so liệu thống kê, https://vass.gov.vn