Cảm nhận vẻ đẹp dòng sông Hương ở góc nhìn địa lí qua đoạn trích “Ai đã đặt tên cho dòng sông” của Hoàng Phủ Ngọc Tường I Mở bài Giới thiệu về HPNT và bài kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông” + Hoàng Phủ.
Trang 1Cảm nhận vẻ đẹp dòng sông Hương ở góc nhìn địa lí qua đoạn trích “Ai đã đặt tên cho dòng sông” của Hoàng Phủ Ngọc Tường
I Mở bài:
- Giới thiệu về HPNT và bài kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông”:
+ Hoàng Phủ Ngọc Tường là nhà văn nặng lòng với xứ Huế mộng mơ, với dòng sông Hương hiền hòa chảy Có lẽ ông có duyên với mảnh đất và con người nơi đây nên những gì ông viết thường rất bình dị, mộc mạc nhưng lãng mạn và trữ tình
+ Bài kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông” được xem là thành công của Hoàng Phủ Ngọc Tường khi khắc họa rõ ràng từng đường nét và vẻ đẹp đa chiều của dòng sông Hương, một vẻ đẹp trầm lắng, dịu dàng, nên thơ và rất mực cổ kính
+ Ở góc nhìn địa lí, sông Hương được cảm nhận theo đúng thủy trình của nó: sông Hương ở thượng nguồn, SH ở ngoại vi TP và SH khi chảy trong lòng thành phố Huế
II Thân bài:
1 Giới thiệu chung:
- “Ai đã đặt tên cho dòng sông” được viết theo thể kí, một thể loại có thể ghi chép lại cảm xúc, tâm tư tình cảm, những dòng cảm xúc bất chợt, suy nghĩ bất chợt một cách sâu sắc nhất Có lẽ chính thể loại này
đã khiến cho bài kí đi vào lòng người đọc một cách chân thành như vậy Vẻ đẹp của dòng sông Hương theo ngòi bút của Hoàng Phủ Ngọc Tường hiện lên một cách đầy ấn tượng, một vẻ đẹp khiến cho người đọc ngỡ ngàng, sửng sốt
- Nếu nhắc tới thủ đô Pari hoa lệ, người ta không thể không nhắc tới dòng sống Xen nổi tiếng đã đi vào biết bao trang văn, trang thơ đặc sắc của nhân loại, là để tài của những tác phẩm điện ảnh kinh điển thế giới thì nhắc đến cố đô Huế, người ta cũng không thể quên dòng Hương giang chảy lững lờ giữa lòng thành phố Nói về dòng sông này, câu mở đầu đoạn trích bài bút kí Hoàng Phủ Ngọc Tường đã viết:
“Trong những dòng sông đẹp ở các nước mà tôi thường nghe nói đến, hình như chỉ sông hương là thuộc
về một thành phố duy nhất” - một nhận xét mang đậm tính chủ quan của nhà văn không chỉ thể hiện niềm
tự hào, kiêu hãnh của tác giả khi đặt con sông Hương ngang hàng với vẻ đẹp những dòng sông nổi tiếng trên thế giới
- Bằng ngôn từ mĩ lệ, giàu sức biểu đạt, cùng trí tưởng tượng phong phú và sự hiểu biết uyên bác về địa
lí, lịch sử, văn hóa, văn học… Nhà văn đã tái hiện thành công vẻ đẹp của sông Hương như một biểu tượng cho văn hóa và tâm hồn con người xứ Huế
2 Sông Hương được nhìn ở góc độ địa lí:
a) Sông Hương ở vùng thượng nguồn:
* Sông Hương - bản trường ca của rừng già:
- SH ở vùng thượng lưu mang vẻ đẹp của một sức sống mãnh liệt, hoang dại, bí ẩn, sâu thắm, hùng tráng như "bản trường ca" bất tận của thiên nhiên: "rầm rộ giữa những bóng cây đại ngàn, mãnh liệt qua những ghềnh thác, cuộn xoáy như những cơn lốc vào đáy vực bí ẩn"
Trang 2+ Gợi ra một dóng sông với chiều dài hùng vĩ, với dòng chảy mãnh liệt Bởi "trường ca' là áng văn chương đồ sộ, có dung lượng lớn, mang đậm sắc thái ngợi ca Còn "rừng già" lại là hình ảnh gợi ra những cánh rừng đại ngàn hoang sơ bí ẩn, mênh mông
+ Động từ "cuộn xoáy" kết hợp với những tính từ gợi tả "rầm rộ", "mãnh liệt": Nhà văn đã thể hiện rất rõ sức mạnh man dại của dòng sông mang vẻ đẹp vốn có của thiên nhiên đại ngàn hùng vĩ Chi tiết này đã gây ấn tượng manh với bạn đọc bởi nhà văn đã cho bạn đọc được khám phá tính cách mới mẻ của sông Hương mà nếu chỉ ngắm khuôn mặt kinh thành của nó sẽ không nhận ra được: đó là sức mạnh hùng vĩ, man dại của dòng sông
- Bên cạnh vẻ đẹp mãnh liệt đó Hương giang vẫn giữ được nét dịu dàng, duyên dáng của dòng sông ở
xứ mơ màng “dịu dàng và say đắm giữa những dặm dài chói lọi màu đỏ của hoa đỗ quyên rừng” Hoàng
Phủ Ngọc Tường có đôi bàn tay của người họa sĩ tài hoa khi ông phối hai màu xanh - đỏ trong bức tranh của sông Hương Vậy là trong cái lạnh lẽo, âm u đã xuất hiện ngọn lửa ấm nóng của hoa đỗ quyên rừng khiến con sông rực rỡ, lung linh, tỏa sáng
=> Câu văn dài được chia nhiều vế liên tục như gọi dậy cái dư vang của trường ca Thủ pháp điệp cấu trúc, với những động từ mạnh, tự nó đã tạo nên âm hưởng hùng tráng, mạnh mẽ và duyên dáng của con sông giữa rừng già
* Sông Hương - "cô gái Di gan phóng khoáng và man dại"
- Đến giữa lòng trường Sơn sông Hương đã sống một nửa cuộc đời của mình "như một cô gái Di gan phóng khoáng và man dại, rừng già đã hun đúc cho nó một bản lĩnh gan dạ, nột tâm hồn tự do và trong sáng”
+ Sông Hương được nhân hóa như một cô gái Di gan – cô gái của một bộ tộc người ưa sống tự do, phóng
khoáng, mạnh mẽ khiến dòng sông không còn là sinh vật vô tri, vô giác mà trở thành một sinh thể đầy cá tính, mạnh mẽ, quyến rũ, mê say
+ Ví sông Hương như cô gái Di gan là HPNT muốn khắc sâu vào tâm trí ng đọc ấn tượng về vẻ đẹp hoang dại những cũng rất tình tứ của con sông
* Sông Hương - "người mẹ phù sa của một vùng văn hóa xứ sở"
- Khi ra khỏi rừng “sông Hương nhanh chóng mang một màu sắc đẹp dịu dàng và trí tuệ, trở thành người
mẹ phù sa của một vùng văn hóa xứ sở” Từ “cô gái”, sông Hương được nâng lên thành người mẹ gợi ra
sự đằm thắm phì nhiêu, màu mỡ của đồng bằng châu thổ Tác giả tỏ ra là người am hiểu dòng sông Hương khi ông nhắc nhở “nếu chỉ mải mê ngắm nhìn khuôn mặt kinh thành của nó tôi nghĩ rằng người ta
sẽ không hiểu một cách đầy đủ bản chất của sông Hương…núi Kim Phụng”
- Từ lời nhắc nhở của nhà văn ta nhận thấy: vậy là có một dòng sông ở phía bên kia cửa rừng và một dòng sông ở kinh thành Sông Hương trở nên sâu sắc, kín đáo và giàu tâm trạng biết bao Đây chính là chiều sâu "nhân cách" của dòng sông, là nét tính cách đáng trân trọng của Hương giang mà HPNT muốn khắc họa
b Sông Hương khi ở ngoại vi thành phố Huế:
* Sông Hương - “người gái đẹp nằm ngủ mơ màng giữa cánh đồng châu hóa đầy hoa dại”:
Trang 3- Trong hành trình xuôi về đồng bằng, nhà văn đã nhận ra sự thay đổi về tính cách của sông Hương Bởi
lẽ, trước khi trở thành người tình chung thủy của cố đô, sông Hương đã trải qua một hành trình đầy gian truân và nhiều thử thách Xuôi theo dòng Hương giang về vùng đồng bằng và ngoại vi thành phố Huế ta bắt gặp nét đẹp khác của dòng sông “người gái đẹp nằm ngủ mơ màng giữa cánh đồng châu hóa đầy hoa dại” – hình tượng người con gái đẹp gợi mở cho người đọc về vẻ đẹp mới mẻ của dòng sông hứa hẹn nhiều điều thú vị, hấp dẫn và đem đến cho ta một liên tưởng đẹp đẽ đến một huyền thoại cổ tích: nàng công chúa ngủ trong rừng
- Ra khỏi Trường Sơn đại ngàn, SH bừng thức trẻ trung và đầy sức sống: khi "chuyển dòng một cách liên tục", khi "vòng đột ngột" khi “…uốn mình theo những đường cong thật mềm…” Sự hiểu biết về địa lý cùng
năng lực quan sát tinh tế nhà văn gợi ra thật đẹp dáng hình của sông Hương Những từ “liên tục”, “đột ngột” là những trạng từ miêu tả sự đổi dòng đầy bất ngờ thể hiện sự trăn trở của dòng sông khi chưa gặp người tình cố đô
- Sông Hương khi chảy xuôi về đồng bằng vẫn đi trong dư vang của Trường Sơn Nó trôi đi giữa hai dãy đồi sừng sững như thành quách Nếu cái sừng sững của núi đồi gợi ra sự hùng vĩ, mạnh mẽ thì sông Hương lại trở nên hùng vĩ, duyên dáng, mĩ miều, đặc biệt với sắc nước của dòng sông “sớm xanh, trưa vàng, chiều tím” Màu tím ấy phải chăng là màu tím của:
“Mọc giữa dòng sông xanh
Một bông hoa tím biếc” (Thanh Hải)
Hay màu hoa lục bình trong thơ của Lê Anh Xuân:
“Con sông nhỏ tuổi thơ ta tắm
Vẫn còn đây nước chẳng đổi dòng
Hoa lục bình tím cả bờ sông”
Có lẽ màu “tím” trong chữ “chiều tím” của Hoàng Phủ Ngọc Tường là tím Huế, sắc màu đặc trưng của không gian Huế “mà chẳng nơi nào có được” Đặc biệt đoạn sông Hương chảy vào ngoại vi thành phố Huế được nhà văn diễn tả “giữa đám quần sơn lô xô ấy….bát ngát tiếng gà” Có lẽ, qua tất cả chặng đường đi của mình, đây là lúc duy nhất sông Hương mang vẻ đẹp cổ kính, trầm mặc như những rừng thông u tịch và những lăng tẩm đồ sộ phong kín niềm kiêu hãnh âm u, triết lí – một vẻ đẹp đặc trưng cho miền đất cố đô
=> Có thể thấy, bằng lối hành văn uyển chuyển, ngôn ngữ đa dạng và giàu hình ảnh, HPNT đã diễn tả một cách sinh động và hấp dẫn từng bước đi của sông Hương Mỗi bước đi của sông Hương gắn với một địa danh khác nhau của xứ Huế đã được nhà văn dành cho một lối diễn đạt riêng với một dộng từ phù hợp Nhờ đó mà hành trình về xuôi của SH không đơn điệu nhàm chán mà trái lại nó khiến cho ng đọc đi
từ ngạc nhiên này đến thú vị khác
=> Thủ pháp nhân hóa cugf với hệ thống ngôn từ giàu hình ảnh, cảm xúc cùng góp phần diễn tả một dòng sông thơ mông, trữ tình SH như một người con gái đẹp càng trở nên gợi cảm hấp dẫn, lại như tự biết làm mới mình, trang điểm cho mình đẹp hơn trước khi gặp người tình mà nó mong đợi
* Sông Hương mang vẻ đẹp trầm mặc "như triết lí" "như cổ thi":
- Có lẽ qua tất cả chặng đường đi của mình, đoạn sông này mang vể dệp đặc trưng nhất của Huế, tinh cách Huế Đó là vẻ đẹp trầm mặc "như triết lí" "như cổ thi", một vể đẹp mà một nhạc sĩ đã dùng những ca
từ đẹp nhất để ngợi ca: "vẻ đẹp Huế chẳng nơi nào có được, nét dịu dàng pha lẫn trầm tư."
Trang 4- Đi giữa thiên nhiên, SH cúng chuyển mình nagỳ đếm bên những lăng tẩm thành quách của vua chúa thời Nguyễn Con sông hiền hòa ở ngoại vi thành phố như đang nép mình bên những giấc ngủ nghìn năm của vua chúa được phong kín trong rừng thông u tịch Chảy bên những di sản ấy, sông Hương như khoác lên mình tấm áo trầm mặc, mang cái triết lí cổ thi của cố nhân
- Tác giả đã nhắc lại một vần thơ cổ gợi lên không khí, khung cảnh u tịch và trầm mặc của rừng thông, của dòng sông, của những núi đồi lô xô ở đây Ai đã một lần đến thăm thú Khiêm Lăng (lăng vua Tự Đức) mới cảm nhận được hết vẻ đẹp mà tác giả muốn nhắc đến;
Bốn bề núi phủ mây phong Mảnh trăng thiên cổ bóng tùng vạn niên
Sắp đến thành phố mến thương, mặt sông Hương trở nên mơ màng, phẳng lặng trong tiếng chuông chùa Thiên Mụ ngân nga, giữa những xoms làng trung du bát ngát tiếng gà
c Sông Hương khi chảy vào lòng thành phố Huế:
* Sông Hương - điệu slow tình cảm dành riêng cho Huế:
- Tài văn chương của tác giả lại được dịp biểu lộ thăng hoa Ta có thể ví đoạn văn giống như một tấm đá hoa cương đủ khắc tên nhà văn làm vẻ vang một đời nghệ sĩ bởi sự khắc họa tài hoa của ông về vẻ đẹp và tính cách của sông Hương Ở đoạn văn này người ta thấy Hoàng Phủ Ngọc Tường không chỉ là một nhà văn mà còn là một nhà hội họa với đôi bàn tay nghệ sĩ tài hoa khi vẽ đường uốn lượn mềm mại duyên dáng của dòng sông Sông Hương khi chảy vào thành phố Huế không còn băn khoăn, trăn trở “đổi dòng, uốn mình” liên tục nữa mà “kéo một nét thẳng thực yên tâm theo hướng Tây Nam, Đông Bắc” Yên tâm bởi nó đã nhìn thấy cây cầu trắng của thành phố Như vậy dưới ngòi bút của Hoàng Phủ Ngọc Tường sông Hương lúc này đã là một cô gái có tâm hồn, ý thức tìm được chính mình, được ôm ấp trong lòng một
cố đô cổ kính Và nổi bật trên nền xanh của dòng Hương giang là “chiếc cầu trắng của tác phẩm in ngần trên nền trời, nhỏ nhắn như vành trăng non” Nói về vẻ đẹp của cầu Tràng Tiền xứ Huế, nhà thơ Nguyễn Bính đã đánh rơi hai câu thơ lục bát tuyệt hay:
“Cầu cong như chiếc lược ngà Sông dài mái tóc cung Nga buông hờ”
Nếu nhà thơ Nguyễn Bính so sánh cầu Tràng Tiền như chiếc lược ngà thì Hoàng Phủ Ngọc Tường lại so sánh với vành trăng non – một hình ảnh so sánh độc đáo gợi ra vấn đề tinh khôi, duyên dáng của cầu Tràng Tiền Khi gặp người yêu, có cô gái nào lại không làm dáng, làm duyên, sông Hương cũng vậy “uốn một cách cũng rất nhẹ…như một tiếng vang không nói ra lời của tình yêu” Cách so sánh trong diễn đạt tinh tế của tác giả về vẻ đẹp tình tứ mà kín đáo của cô gái Huế Sông Hương mang đậm vẻ đẹp tâm hồn con người xứ Huế Và không giống như những con sông khác trên thế giới: Sông xen của Pan, sông Đa-nuýp của Pu-đa-pét, sông Hương nằm giữa lòng tác phẩm yêu quý của mình…Nhà văn đã so sánh sông Hương với những con sông nổi tiếng trên thế giới không chỉ thể hiện sự uyên bác mà còn thể hiện niềm kiêu hãnh tự hào của tác giả về con sông quê hương
- Chất âm nhạc của dòng sông được thể hiện ở nhịp điệu êm đềm của bài bút kí bởi những câu văn dài
nối tiếp miên man, bởi lưu tốc của sông Hương Sông Hương chính là "điệu slow tình cảm dành riêng cho Huế"
Trang 5+ Trong tiếng Anh 'slow' nghĩa là chậm và sông Hương như một giai điệu trữ tình dành riêng cho Huế, dòng sông Hương khi đi qua tác phẩm đã trôi đi thật chậm thực cơ hồ chỉ còn là một mặt hồ yên tĩnh” Để
tô đậm cái dáng vẻ lững lờ của Hương giang, nhà văn đã liên tưởng đến dòng sông Nê va của tác phẩm Lê-nin-grat và nhắc đến tư tưởng triết học của Hê-ra-clit 2000 năm trước có một người khóc suốt đời vì những dòng sông trôi đi quá nhanh” Nhưng sông Hương thì khác, dòng sông êm đềm mà nhà văn gọi đó
là điệu slow tình cảm dành riêng cho Huế Thu Bồn đã viết hai câu thơ đặc sắc:
“Con sông dùng dằng con sông không chảy Sông chảy vào lòng nên Huế rất sâu “
* Sông Hương - người tài nữ đánh đàn lúc đêm khuya
- Hình như SH đang hòa điệu tâm hồn với Huế tôn nên vẻ đẹp thơ mộng của cố đô Đứng trước sông Hương, người ta không chỉ cảm nhận trước một bức tranh sông nước diễm lệ mà còn đứng trước một biểu tượng của Huế, tâm hồn Huế, văn hóa Huế Tác giả gắn sông Hương với âm nhạc cổ điển Huế: “Hình như trong khoảnh khắc trùng lại của sông nước ấy, sông Hương đã trở thành một người tài nữ đánh đàn lúc đêm khuya” Đối với nhà văn, âm nhạc cổ điển Huế phải được trình diễn trong một khoang thuyền nào
đó, giữa những tiếng nước rơi bán âm của những mái chèo khuya mới chinh phục lòng người Bởi tác giả hình dung toàn bộ nền âm nhạc cổ điển Huế được sinh thành trên không gian mặt nước
- Hay nói một cách khác, dòng sông đã sinh thành nên toàn bộ nền âm nhạc cổ điển Huế góp phần làm nên một xứ Huế “trong sáng và thư thái” (UNESCO) Hoàng Phủ Ngọc Tường suy luận rằng chính không gian âm nhạc của sông Hương và cũng chính hình tượng người tài nữ đánh đàn đầy nữ tính ấy đã làm nên bản đàn đầy tâm trạng đi suốt cuộc đời Kiều Bởi Nguyễn Du đã lấy cảm hứng từ bản “Tứ đại cảnh” và thi hào bao lần đã từng lênh đênh trên quãng sông này Nhà văn còn cho rằng có một dòng thi ca về sông Hương nhưng mỗi nhà thơ yêu sông Hương bằng một tình yêu riêng và thể hiện một cách riêng Tác giả rất thú vị trước điều đó “có một dòng thi ca về sông Hương và tôi hy vọng đã nhận xét một cách công bằng về nó khi nói rằng dòng sông ấy không bao giờ từ lặp lại mình trong cảm hứng của các nghệ sĩ” Từ lời nhận xét của nhà văn, ta thấy sông Hương bỗng trở nên lấp lánh, lung linh với vẻ đẹp đa chiều, với nhiều màu sắc cung bậc như sông Hương tinh tế của Tản Đà, sông Hương khí phách của Cao Bá Quát, sông Hương dịu dàng cảu Thu Bồn…Mặc dù mỗi thi sĩ đều khám phá những nét riêng nhưng qua đó ta cảm nhận dược vẻ đẹp của sông Hương không chỉ ở phương diện tự nhiên của khoa học đại lý mà còn là dòng sông của văn hóa, thi ca
* Sông Hương - người tình dịu dàng và chung thủy:
- Rời khỏi kinh thành, sông Hương chếch về hướng chính bắc Tuy nhiên, do đặc điểm địa lí ở đất nước
ta, thủy trình của con sông đã thay đổi Nó chuyển dòng sáng hướng đông và như vậy sẽ lại đi qua một góc của thành phố Huế ở thị trấn bao Vinh xưa cổ Đó là đặc điểm địa lí của dòng sông
- Nhưng trong con mắt của HPPNT, khúc ngoặt ấy là biểu hiện của một "nỗi lòng vương vấn", thậm chí
có "chút lẳng lơ kín đáo" của ng tình dịu dàng và chung thủy
- Nhà văn hình dung Sông Hương như nàng Kiều trở lại tìm Kim Trọng để nói một lời thề trước khi đi xa Đây đúng là một phát hiện, một liên tưởng thú vị độc đáo và đậm màu sắc văn chương của tác giả về dòng sông thân thương của xứ Huế Hương giang vốn đã đẹp, nay lại càng đẹp hơn, trọn vẹn hơn trong cảm nhận của người đọc Một vẻ đẹp hài hòa giữa hình dáng bên ngoài với phần tâm hồn, tâm linh sâu thẳm bên trong
Trang 6Tóm lại, khái quát:
- Bài kí khép lại bằng cách lí giải cái tên của dòng sông “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” – Một câu hỏi nhưng chính thiên bút kí này là một câu trả lời đầy đủ nhất Cho nên câu hỏi này là một cách để nhà văn lưu ý độc giả về cái tên đẹp của dòng sông và bộc lộ cảm xúc đầy ngạc nhiên thú vị của mình trước cái duyên thật đẹp giữa Huế và Hương giang “Hương” là hoa hai bên bờ sông ở thượng nguồn rụng xuống tỏa hương như trong huyền thoại hay người hai bên bở sông đã nấu nước thơm đổ xuống dòng sông, muốn đem cái đẹp và tiếng thơm để xây đắp văn hóa và lịch sử cố đô Đọc tác phẩm ta thấm thía ý nghĩa thâm trầm và ấm cúng trong một khúc đoạn trường ca của Nguyễn Khoa Điềm:
“Ôi những dòng sông bắt nước từ đâu
Mà khi về đất nước mình thì bắt lên câu hát Người đến hát khi chèo đò, kéo thuyền, vượt thác Gợi trăm màu trên trăm dáng sông xuôi”
“Ai đã đặt tên cho dòng sông” là một bài bút kí tài hoa dào dạt cảm xúc và đầy chất thơ về sông Hương.
Nét đặc sắc làm nên sức hấp dẫn của đoạnv ăn là những cảm xúc sâu lắng được tổng hợp từ một văn phong tao nhã, hướng nội, tinh tế tài hoa Tác phẩm đã lôi cuốn và đọng lại trong lòng độc giả bởi một tình yêu say đắm, chân thành cảu nhà văn đối với Huế mộng mơ và vẻ đẹp của sông Hương kiều diễm
Kết bài: