mở bài gián tiếp mà thường chọn cách mở bài trực tiếp với lối viết nhiều khi cẩu thả, dễ dãi khiến cho bài văn kém đi phần hấp dẫn.Về phía giáo viên khi dạy cũng có tâm lý ngại hướng dẫn
Trang 1THÔNG TIN CHUNG VỀ SÁNG KIẾN
1 Tên sáng kiến kinh nghiệm: GIẢI PHÁP THÁO GỠ KHÓ KHĂN KHI DẠY
VÀ HỌC CÁCH MỞ BÀI GIÁN TIẾP TRONG PHÂN MÔN TẬP LÀM VĂN LỚP 4
Nơi thường trú : Phố 3, thị trấn Liễu Đề, Nghĩa Hưng, Nam Định Trình độ chuyên môn: Cao đẳng sư phạm.
Chức vụ công tác : Phó hiệu trưởng Nơi làm việc : Trường Tiểu học TT. Liễu Đề, Nghĩa Hưng, Nam Định.
Trang 2từ loại, về câu và các biện pháp nghệ thuật sử dụng từ ngữ… để tạo nên một tác phẩm văn học của mình. Mỗi tác phẩm văn học đó mang tính cá nhân, biểu thị rõ cái tôi trong từng câu chữ, biểu thị vốn kiến thức về từ loại, khả năng sử dụng từ ngữ, lối tư duy, quan sát, chọn lọc, sắp xếp các ý một cách khoa học, lo gic, biểu lộ cảm xúc, quan điểm về một sự vật hiện tượng… của mỗi em học sinh .
Các thể loại văn ở khối 4 phong phú với các chủ đề: viết thư, kể chuyện,
tả đồ vật, tả cây cối, tả con vật.
Lên lớp 4, các em bắt đầu được học kĩ năng viết một bài văn đầy đủ ba phần: mở bài, thân bài, kết luận. Vì vậy, việc nắm vững kiến thức, yêu cầu về nội dung của từng phần, đặc biệt là phần mở bài, kết bài (đây là kiến thức mới) có tính chất nền tảng để các em thực hành viết bài văn.
Để có một bài văn hay, chân thực, giàu cảm xúc thì đoạn mở bài có một vai trò quan trọng. Đoạn mở bài hay, hấp dẫn sẽ lôi cuốn người đọc muốn khám phá tiếp tác phẩm văn học đó. Nó được ví như một lối đi dẫn vào khu vườn đẹp. Lối đi có đẹp, gây ấn tượng, hay gợi sự tò mò thì mới hấp dẫn người thăm muốn bước vào khám phá tiếp.
Tuy nhiên, thực tế với nhiều học sinh thì phần mở bài luôn khiến các em lúng túng, khó khăn, thậm chí mất nhiều thời gian suy nghĩ về cách dẫn vào bài sao cho đúng yêu cầu, sao cho ấn tượng.
Có hai cách mở bài: mở bài trực tiếp và mở bài gián tiếp. Mở bài trực tiếp ngắn gọn, dễ với mọi đối tượng học sinh, giáo viên cũng dễ dàng trong quá trình hướng dẫn viết. Còn mở bài gián tiếp dễ mang đến ấn tượng, gợi sự
tò mò, lôi cuốn ngay từ đầu cho bài viết thì lại rất khó khăn cho phần lớn học sinh nhất là những học sinh trung bình và yếu. Vì thế rất ít em sử dụng cách
Trang 3mở bài gián tiếp mà thường chọn cách mở bài trực tiếp với lối viết nhiều khi cẩu thả, dễ dãi khiến cho bài văn kém đi phần hấp dẫn.
Về phía giáo viên khi dạy cũng có tâm lý ngại hướng dẫn học sinh cách viết mở bài gián tiếp mà thường định hướng cho các em chọn cách mở bài trực tiếp cho đơn giản, dễ đạt điểm khi làm bài kiểm tra và không mất quá nhiều thời gian. Vì thế, kĩ năng viết mở bài gián tiếp của học sinh rất hạn chế.
Đa phần, các em viết đoạn mở bài đơn điệu, ít sáng tạo, hiệu ứng cảm xúc không tốt.
Với mong muốn tháo gỡ khó khăn cho cả giáo viên và học sinh khi tiến hành dạy và học viết mở bài gián tiếp, nâng cao chất lượng bài viết của học sinh, khơi dạy tiềm năng sáng tạo văn chương cho các em, tôi đã nghiên cứu đề
tài: “Giải pháp tháo gỡ khó khăn khi dạy và học cách mở bài gián tiếp
trong phân môn Tập làm văn lớp 4”.
PHẦN II MÔ TẢ GIẢI PHÁP
1 Mô tả giải pháp trước khi tạo ra sáng kiến
Trong những năm giảng dạy Tiếng việt lớp 4, bản thân tôi hiểu rõ những khó khăn, vướng mắc khi dạy học sinh viết mở bài gián tiếp cho các thể loại văn trong chương trình. Trong ba năm làm cán bộ quản lý, theo dõi chất lượng môn Tiếng việt lớp 4 cụ thể là chất lượng các bài viết văn của học sinh, tôi nhận thấy có đến 80% học sinh làm văn với lối mở bài trực tiếp đơn giản,
ít dụng công, dập khuôn dẫn đến sự đơn điệu, nhàm chán khi bắt đầu đọc bài văn.
Nguyên nhân chắc chắn không phải từ phía học sinh bởi nếu như mở bài trực tiếp được cho rằng rất phù hợp với học sinh trung bình và yếu thì học
Trang 4sinh khá, giỏi hoàn toàn có thể viết được những đoạn mở bài gián tiếp cho bài văn thêm phong phú, hấp dẫn.
Để đánh giá một cách khách quan, tôi tiến hành phỏng vấn giáo viên và học sinh với một số câu hỏi như sau:
* Câu hỏi phỏng vấn giáo viên:
Câu 1: Khi đọc một bài văn, mở bài theo kiểu nào mang lại cảm xúc hơn?
- 100% giáo viên trả lời mở bài gián tiếp
Câu 2: Khi viết văn, bao nhiêu phần trăm học sinh trên lớp viết mở bài gián tiếp?
- 20% học sinh viết mở bài gián tiếp
- 80% học sinh viết mở bài trực tiếp
Câu 3: Vì sao đa phần học sinh chọn cách viết mở bài trực tiếp?
- 100% giáo viên: mở bài trực tiếp ngắn gọn, dễ viết, không mất thời gian, vẫn đạt yêu cầu. Mở bài gián tiếp khó viết, mất thời gian suy nghĩ, chỉ dành cho học sinh giỏi.
Câu 4: Nguyên nhân nào gây khó khăn khi hướng dẫn học sinh cách viết mở bài gián tiếp?
- Nội dung thiết kế trong sách chỉ
có một mở bài mẫu cho mỗi thể loại, phần khái niệm rất chung chung: “nói chuyện khác rồi dẫn vào giới thiệu sự vật định tả”.
- Giáo viên không có tài liệu tham khảo thêm, không có thời gian để
Trang 5Câu hỏi Kết quả trả lời
tìm tòi sáng tạo thêm nên chủ yếu cho học sinh dựa vào một mở bài mẫu trong sách.
* Câu hỏi phỏng vấn học sinh
Câu 1: Trong hai cách mở bài trực tiếp và mở bài gián tiếp, em thấy cách mở bài nào hay hơn?
100% học sinh: mở bài gián tiếp
Câu 2: Khi viết văn em thường chọn cách mở bài nào?
90% chọn mở bài trực tiếp 10% chọn mở bài gián tiếp Câu 3: Mở bài gián tiếp hay hơn
sao các em không viết?
100% học sinh trả lời mở bài gián tiếp khó viết, mất thời gian suy nghĩ Mở bài trực tiếp dễ, ngắn gọn, không mất thời gian suy nghĩ Câu 4: Em hiểu “nói chuyện khác
Trang 6- Về nhận thức của giáo viên: Đa số giáo viên đều cho rằng cách mở bài gián tiếp là cách mở bài khó, chỉ dành cho học sinh giỏi, những em có vốn kiến thức về cuộc sống, khả năng liên tưởng kết nối sự việc, khả năng tư duy ngôn ngữ, tổng hợp kiến thức. Vì thế nên khi dạy, giáo viên chỉ cho học sinh đọc ví dụ trong sách rồi rút ra kết luận theo sách để học sinh làm theo và viết bài làm của mình.
- Về phương pháp: Đa số giáo viên chưa có phương pháp, cách thức tổ chức phù hợp để giúp học sinh nắm được kiến thức và kĩ năng viết mở bài gián tiếp cho học sinh một cách hiệu quả. Giáo viên mới chỉ dừng lại ở việc giúp học sinh viết được mở bài gián tiếp hoàn chỉnh, đúng yêu cầu cho một bài văn để không bị mất điểm khi làm bài kiểm tra.
- Với học sinh: chưa được phân tích để thấy được mở bài gián tiếp tuy mất thời gian hơn một chút nhưng lại mang đến hiệu quả cao về giá trị nghệ thuật cũng như giá trị nội dung tạo nên ấn tượng, sức hấp dẫn cho bài văn ngay từ đầu, góp phần quan trọng tạo nên thành công cho tác phẩm văn học của mình. Hơn nữa, học sinh chưa được bồi dưỡng suy nghĩ tích cực về nhận thức để kích thích sự sáng tạo, tìm thấy niềm vui khi viết văn. Các em chỉ được hướng dẫn viết mở bài đủ nội dung, đúng yêu cầu để đạt điểm khi làm bài kiểm tra.
- Về nội dung sách giáo khoa và sách hướng dẫn: Trong sách chỉ đưa ra một khái niệm chung chung về mở bài gián tiếp sau khi phân tích hai ví dụ cho hai kiểu mở bài: mở bài gián tiếp là nói chuyện khác rồi dẫn vào câu chuyện/ giới thiệu đồ vật/ cây cối… định kể, tả. Cả giáo viên và học sinh đều khó khăn với cụm từ “ nói chuyện khác” trong phần ghi nhớ. Cách nói đó rất chung chung, mơ hồ, gây khó khăn cho cả giáo viên và học sinh khi dạy và học.
Trang 7về nội dung được thiết kế trong sách nên khi tổ chức dạy học, giáo viên chỉ có một giải pháp là cho học sinh đọc hai dạng mở bài mẫu trong sách hướng dẫn, phân tích điểm khác nhau giữa hai cách mở bài, rút ra quy tắc và cho học sinh dựa theo một cách mở bài mẫu đó để viết mở bài nên học sinh có viết được thì cũng là dập khuôn, không có sự sáng tạo và đa số các em chọn cách viết mở bài trực tiếp.
Cách làm này vô hình chung góp phần tạo nên sự dễ dãi, cẩu thả cho các thế hệ học sinh, các em mất đi sự sáng tạo khi sáng tác văn chương, không bồi dưỡng được tình yêu văn học cho các em, hạn chế khả năng học tập lên khối lớp trên.
2 Mô tả giải pháp sau khi có sáng kiến
Từ những kết quả nghiên cứu, phân tích thực trạng dạy và học, tìm hiểu được những khó khăn, xác định nguyên nhân chính dẫn đến khả năng viết mở bài gián tiếp của HS còn hạn chế, tôi đã đưa ra một số giải pháp giúp giáo viên và học sinh tháo gỡ khó khăn khi dạy và học cách viết mở bài gián tiếp như sau:
2.1 Giải pháp 1: Thay đổi nhận thức của giáo viên
Chúng ta đã nói rất nhiều về vấn đề thay đổi nhận thức trước khi muốn đạt tới mục tiêu. Thay đổi hay không thay đổi luôn là một cuộc đấu tranh trong chính mỗi con người.
Con người có tính thích nghi cao nên hay tạo ra nền nếp, thói quen sinh hoạt và làm việc. Khi đã trở thành thói quen thì rất khó có thể thay đổi và luôn có thái độ hoài nghi, bất hợp tác thậm chí là kháng cự khi được yêu cầu hay bắt buộc phải thay đổi.
Trang 8Đối với việc giảng dạy của giáo viên cũng vậy, với cách tư duy, phương pháp và thói quen dạy học cũ trong việc dạy một kiến thức khó như mở bài gián tiếp thì việc thay đổi đối với giáo viên càng khó.
Vậy thay đổi nhận thức của giáo viên bằng cách nào để đạt được mục tiêu: học sinh phải có kỹ năng viết được mở bài gián tiếp, có những mở bài ấn tượng, kích thích khả năng sáng tạo của các em. Tôi tiến hành tổ chức trao đổi chuyên môn về chuyên đề “Dạy mở bài gián tiếp cho bài văn miêu tả lớp 4”. Các nội dung trao đổi trong cuộc buổi sinh hoạt:
+ Đánh giá hiệu quả mang lại của việc mở bài gián tiếp so với cách mở bài trực tiếp trong bài văn tả.
+ Thực trạng bài viết mở bài gián tiếp của học sinh.
+ Nguyên nhân cho những hạn chế, chia sẻ kinh nghiệm dạy học về nội dung này.
+ Đưa nội dung kiến thức, kĩ năng viết mở bài gián tiếp là một trong những nội dung được kiểm tra và đề cao tính sáng tạo, tính cá nhân trog bài viết.
2.2.Giải pháp 2: Tháo gỡ khó khăn vướng mắc về nội dung bài học trong sách hướng dẫn học
* Tường minh hóa nội dung ghi nhớ “nói chuyện khác” bằng những cách
mở bài gián tiếp cụ thể Như đã nêu ở phần phỏng vấn giáo viên, một trong những khó khăn khi dạy học sinh viết mở bài gián tiếp chính là nội dung bài học được thiết kế trong sách hướng dẫn chưa tường minh, chưa có những mở bài mẫu với những cách dẫn phong phú để học sinh dễ hiểu, dễ hình dung hơn “những chuyện khác” là chuyện gì. Trên cơ sở đó, các em có thể sáng tạo nên những
mở bài cho riêng mình.
Trang 9Cụ thể là khi dạy học sinh viết mở bài cho bài văn kể chuyện. Sau khi phân tích hai dạng mở bài để thấy sự khác nhau giữa chúng thì học sinh rút
ra được khái niệm về mở bài trực tiếp và mở bài gián tiếp là:
- Mở bài trực tiếp: là nói ngay vào sự vật định kể.
- Mở bài gián tiếp: là nói chuyện khác liên quan rồi giới thiệu câu chuyện định kể.
Hay khi dạy mở bài cho dạng văn tả đồ vật, tả cây cối, sách hướng dẫn cũng đưa ra hai dạng mở bài rồi yêu cầu học sinh phân biệt, xác định cách
mở bài dựa vào phần lý thuyết đã được rút ra ở dạng bài văn kể chuyện trước rồi yêu cầu học sinh viết mở bài gián tiếp cho một số đề văn.
Chúng ta biết rằng, lối tư duy của học sinh tiểu học đi từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng. Mà mở bài gián tiếp là một kiến thức khó đối với học sinh lớp 4. Với vốn từ còn hạn hẹp, khả năng tư duy, sử dụng ngôn ngữ, liên hệ, tổng hợp, khái quát vấn đề còn rất hạn chế, các em khó có thể viết được một mở bài gián tiếp mang dấu ấn cá nhân chỉ thông qua một ví dụ
và khái niệm rất chung chung như sách hướng dẫn thiết kế. Vậy nên để có thể viết được một mở bài gián tiếp thì sách hướng dẫn và giáo viên cần phải cung cấp thêm cho học sinh một số mở bài mẫu với nhiều cách tiếp cận, lối dẫn khác nhau để học sinh dễ hình dung ra được “những chuyện khác” liên quan đến đối tượng định tả là chuyện gì. Từ đó các em có hiểu biết ban đầu
Trang 10là thứ: nào sách vở, bút mực, áo quần… nhưng có một thứ mà em đặc biệt yêu thích đó chính là chiếc cặp sách có hình Doremon.
(Đề văn tả một đồ vật mà em yêu thích - thể loại tả đồ vật) VD2: Không bao giờ em quên kỷ niệm được cùng ông đi hội chợ xuân năm đó. Sau khi thỏa sức với các trò chơi, ông bảo: “Bây giờ, ông cháu mình
đi tìm mua một cây mang về trồng để rước lộc xuân vào nhà nhé!”. Ông đã chọn cây hồng xiêm mang về trồng ở góc vườn. Mới đó mà cây đã được ba năm rồi.
(Đề văn tả về một cây trong vườn nhà em - thể loại tả cây cối) VD3: Chủ nhật tuần trước, gia đình em về quê ăn giỗ. Vừa bước vào sân,
VD2: “Minh ơi, ra đây xem bố có gì nào!”. Nghe giọng bố gọi ngoài sân, tôi đoán chắc có gì hay lắm. Tôi vội vã chạy xuống nhà, lòng đầy háo hức. Ôi, một chú vẹt vô cùng dễ thương, con vật mà tôi ao ước có được bấy lâu nay.
(Đề văn tả con vật em yêu thích- Thể loại Tả con vật.)
- Cách 3: Bắt đầu bằng một câu thơ/ câu hát/ câu đố.
VD1: “Ai trồng cây, người đó có tiếng hát…Ai trồng cây, người đó có hạnh phúc…” Mỗi khi ra vườn chăm cây, em lại nghêu ngao bài bài này và
Trang 11cảm thấy thật hạnh phúc khi thấy cây lớn lên từng ngày. Xem kìa. cây hoa hồng nhung mới trồng mấy tháng mà đã trổ hoa rực rỡ cả một góc vườn.
- Cách 4: Bắt đầu nói về những sự vật gần gũi có liên quan đến đối
tượng định tả.
VD1: Dạo này lũ chuột nhà tôi hoành hành, phá phách dữ quá. Cả nhà họp bàn cách diệt chuột. Và ngay buổi sáng hôm sau, mẹ cùng tôi đi chợ đón
về một anh mèo mướp.
VD2: Tôi rất yêu căn phòng nhỏ của mình. Nơi đây có những người bạn gắn bó thân thiết cùng tôi trong sinh hoạt và học tập: chiếc giá sách sơn xanh điệu đà bên cửa sổ, hộp đồ chơi phong phú những món hàng… và một người bạn mà tôi muốn giới thiệu đó chính là chiếc bàn học đáng yêu của mình.
( Đề văn tả đồ vật em yêu thích – Thể loại tả đồ vật) VD3: Mỗi lần ở nhà, tôi lại thích được ra vườn chơi. Khu vườn được cả nhà chăm sóc nên rất đẹp và xanh mát. Ở đó có bao nhiêu là cây: cây hồng bì, cây cam, cây khế… nhưng tôi yêu nhất là cây hồng xiêm khiêm tốn đứng nơi góc vườn.
( Đề văn tả cây trong vườn nhà em- Thể loại tả cây cối)
- Cách 5: Bắt đầu bằng việc nói về vai trò, tầm quan trọng của sự vật.
VD1: Không biết tôi có thể xoay sở thế nào với một đống đồ dùng học tập của mình nếu như không có bạn ấy. Các bạn có biết tôi đang nói đến người bạn nào không? Đó chính là chiếc cặp sách dễ thương, người bạn luôn đồng hành cùng tôi trên con đường học tập.
( Bài văn tả cái cặp sách của em- Thể loại tả đồ vật) Với một số cách mở bài cụ thể trên, chắc chắn sẽ là một điểm tựa giúp cho cả giáo viên và học sinh cảm thấy dễ dàng hơn trong việc tổ chức dạy và
Trang 12học. Từ đó, các em sẽ sáng tạo nên những cách vào bài khác mang dấu ấn cá nhân thay vì chỉ đưa ra một kiểu mở bài gián tiếp rồi yêu cầu học sinh dựa vào lý thuyết chung chung là “nói chuyện khác” rồi dẫn vào đối tượng định tả.
Đó thực sự là một việc đánh đố đối với người học dẫn đến học sinh cảm thấy khó khăn, bí bách, chán nản và có tư tưởng bỏ qua ngay khi chưa bắt đầu.
mà viết được những mở bài hay, phong phú. Đây phải được coi là một tiết học mới về cách mở bài gián tiếp cho thể loại văn tả đồ vật.
- Với cách tổ chức dạy - học theo mô hình Vnen, giáo viên vẫn tôn trọng thiết kế các hoạt động với trình tự như sách hướng dẫn, chỉ bổ sung phiếu điều chỉnh cho bài tập 2 của hoạt động thực hành:
- Cụ thể:
B. Hoạt động thực hành.
1. Viết mở bài theo kiểu trực tiếp cho bài văn miêu tả cái bàn học ở lớp hoặc ở nhà của em.
VD: Vào ngày khai trường, bố mua cho em một chiếc bàn học rất đẹp.
2. Viết mở bài gián tiếp cho bài văn tả cái bàn học ở lớp hoặc ở nhà của em.
Trang 13VD: “Minh ơi, ra đây xem bố có gì nào!”. Nghe giọng bố gọi ngoài sân, tôi đoán chắc có gì hay lắm. Tôi vội vã chạy xuống nhà, lòng đầy háo hức. Ôi, thì ra là một chiếc cặp sách mới tinh mà em đã ao ước bấy lâu nay.
+ Cách 3 : Bắt đầu bằng việc nói về những sự vật gần gũi có liên quan.
VD: Hành trang cùng em đến trường là sách vở, bút mực, là phấn trắng, bảng đen…Nhưng người bạn mà em yêu quý nhất vẫn là chiếc cặp sách mẹ mới mua cho em khi bước vào năm học.
- Em thích cách dẫn nào trong các mở bài trên?
- Em có thể sáng tạo thêm cách bắt đầu khác không?
b. Em hãy viết mở bài gián tiếp cho bài văn tả cái bàn học của em.