(SKKN HAY NHẤT) vận dụng dạy học theo định hướng phát triển năng lực người học với chủ đề văn hóa việt nam từ thế kỉ x đến nửa đầu thế kỉ XIX

Đây là những tiền đề vô cùng quan trọng để chúng ta : "Tiếp tục đổi mới phương pháp dạy học và đánh giá kết quả học tập, rèn luyện theo hướng phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, s

PHẦN MỘT ĐẶT VẤN ĐỀ

1 Lí do chọn đề tài

Đổi mới phương pháp dạy học và kiểm tra đánh giá là một trong những yếu

tố quan trọng trong sự nghiệp đổi mới của ngành Giáo dục và Đào tạo ở nước tahiện nay Chiến lược phát triển Giáo dục và Đào tạo đến năm 2020 đã khẳng định

một trong những giải pháp quan trọng để phát triển giáo dục là “Đổi mới nội dung, phương pháp dạy học, thi, kiểm tra và đánh giá chất lượng giáo dục”.

Hiện nay giáo dục phổ thông nước ta đang thực hiện bước chuyển từ chươngtrình giáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của người học, từ chỗ quantâm tới việc HS học được gì đến chỗ quan tâm tới việc HS học được cái gì qua việchọc Để có được điều đó, trong những năm qua, toàn thể giáo viên cả nước đã thựchiện nhiều công việc trong đổi mới phương pháp dạy học theo định hướng PTNL

của người học Đây là những tiền đề vô cùng quan trọng để chúng ta : "Tiếp tục đổi mới phương pháp dạy học và đánh giá kết quả học tập, rèn luyện theo hướng phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo và năng lực tự học của người học"

(chiến lược phát triển giáo dục giai đoạn 2011 – 2020 ban hành kèm theo Quyếtđịnh 711/QĐ-TTg ngày 13/6/2012 của Thủ tướng Chính phủ)

Thực hiện chủ trương trên, trong những năm qua Sở Giáo dục và Đào tạoNghệ An đã tổ chức nhiều lớp tập huấn cho giáo viên cốt cán các nhà trường ở hầuhết các môn học nhằm đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy học và KTĐG theo địnhhướng PTNL học sinh thông qua việc xây dựng và dạy học theo chủ đề Tuy nhiên,

từ thực tế giảng dạy của bản thân cũng như việc đi dự giờ đồng nghiệp tại trường

và tham khảo trường bạn, tôi thấy việc triển khai phương pháp dạy học theo hướngPTNL học sinh chưa nhiều, chưa phổ biến Nhìn chung các bộ môn mới chỉ tiếnhành dạy học mỗi năm 2 chủ đề và 4 tiết nghiên cứu bài học theo quy định, nên tôithiết nghĩ cần có công trình nghiên cứu trình bày cụ thể, hệ thống về dạy học theođịnh hướng PTNL trong một khóa trình để nâng cao chất lượng dạy học

Mặt khác các chủ đề được xây dựng trong thời gian vừa qua chủ yếu là theocác chương/bài được xây dựng trong SGK, nội dung kiến thức còn dàn trải hàngngang mà chưa đi sâu, xuyên suốt một giai đoạn lịch sử, một lĩnh vực nên về cơbản không có cái “mới”, cái “khác” trong chủ đề so với nội dung bài học, chưakích thích được sự tò mò, khả năng tổng hợp của người học Nhận thức được tầmquan trọng đó, bản thân tôi nhận thấy nếu tổng hợp được kiến thức của từngchương/bài lại và đi sâu vào một lĩnh vực của các chương/bài, mổ xẻ nó theo chiềusâu thì HS sẽ hứng thú học hơn và phát triển được các năng lực cần hình thành

Với những lí do trên, tôi chọn đề tài: Vận dụng dạy học theo định hướng phát triển năng lực người học với chủ đề Văn hóa Việt Nam từ thế kỉ X đến nửa đầu thế kỉ XIX làm đối tượng nghiên cứu nhằm nâng cao chất lượng dạy học của

bản thân, từ đó đóng góp một phần nhỏ bé vào công cuộc đổi mới căn bản, toàndiện của ngành giáo dục nước nhà

2 Điểm mới của sáng kiến

Sáng kiến đã sắp xếp, cấu trúc lại một số kiến thức quan trọng của Chương

2, Chương 3 và Chương 4 phần Lịch sử Việt Nam từ nguồn gốc đến giữa thế kỉXIX, trong đó đi vào vấn đề “hàng dọc”, theo chiều sâu của ba chương về lĩnh vựcxây dựng và phát triển văn hóa dân tộc, nhằm làm nổi bật một phần bức tranh sựphát triển của chế độ phong kiếnViệt Nam từ thế kỉ X đến nửa đầu thế kỉ XIX

Dạy học theo chủ đề khác với việc dạy học theo bài học thông thường, bêncạnh đảm bảo các chuẩn kiến thức, kĩ năng, thái độ của chương trình và SGK hiệnhành thì nay được nâng lên một mức độ cao hơn với việc ĐHNL cho HS

Điểm khác biệt cơ bản của dạy học theo chủ đề này so với dạy học theo chủ đề thông thường và SGK là:

- Chủ đề là sự xâu chuỗi theo “hàng dọc”, theo “chiều sâu” lịch sử của một

số vấn đề trong các chương/bài ở nhiều giai đoạn lịch sử, nó không dàn trải kiến thứcnhư SGK hoặc các chủ đề khác trình bày các chương/bài Cụ thể:

+ Chủ đề là sự xâu chuỗi quá trình xây dựng và phát triển VH dân tộc quacác giai đoạn phát triển thăng trầm của lịch sử từ TK X đến nửa đầu TK XIX Điều

này dẫn đến ưu điểm là làm nổi bật được bức tranh phát triển liên tục của VH Việt

Nam qua các thời kì lịch sử, trên cơ sở đó HS có điều kiện hiểu sâu hơn về sự pháttriển của VH dân tộc, từ đó dễ dàng so sánh, đối chiếu sự phát triển về VH giữa cácgiai đoạn với nhau và giải thích được các yếu tố tác động dẫn đến sự khác nhau đó,đồng thời rút ra được những bài học bổ ích cho bản thân, những nội dung tích cựccần kế thừa và phát huy, niềm tự hào về VH dân tộc

+ Quá trình xây dựng và phát triển VH dân tộc từ TK X đến nửa đầu TKXIX có ảnh hưởng rất lớn tới sự phát triển toàn diện của đất nước trên các lĩnh vựcxây dựng nhà nước, kinh tế, kháng chiến chống ngoại xâm, ngoại giao…Nó là một

bộ phận cấu thành lịch sử Việt Nam giai đoạn này nhưng SGK trình bày tách biệttrong các chương Ví dụ ở Chương 2 là Bài 18, ở Chương 3 là Bài 24, còn ở Chương

4 thì được trình bày ở mục 3, Bài 25 Cách trình bày như vậy còn dàn trải kiến thứctheo hàng ngang, học sinh chỉ nắm được các sự kiện diễn ra trong cùng một giai đoạnlịch sử nhất định mà không đi sâu, so sánh, tổng hợp được sự phát triển của VH ViệtNam thời phong kiến độc lập, điều đó nó ngắt quãng mạch suy nghĩ của HS, các emkhó thấy được bức tranh phát triển toàn diện của VH dân tộc thời kì này

- Trong SGK chủ yếu là kênh chữ cung cấp thông tin, những nội dung tíchhợp của văn học, địa lí, âm nhạc vào bài dạy gần như không có, kênh hình ảnh để

HS khai thác về chủ đề còn ít và mờ, vì vậy chưa tạo điều kiện cho HS tham gia cáchoạt động học tập và hình thành PTNL trong học tập

2

PHẦN HAI NỘI DUNG

Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

1 Cơ sở lí luận dạy học theo định hướng phát triển năng lực

1.1 Khái niệm năng lực, chương trình giáo dục theo định hướng năng lực

Năng lực: Có nhiều định nghĩa khác nhau về năng lực, nhưng chung lại thì

Năng lực là một thuộc tính tâm lí phức hợp, là điểm hội tụ của nhiều yếu tố như tri thức, kĩ năng, kĩ xảo, kinh nghiệm, sự sẵn sàng hành động và trách nhiệm.

Trong lĩnh vực sư phạm, năng lực còn được hiểu là: khả năng thực hiện có trách nhiệm và hiệu quả các hành động, giải quyết các nhiệm vụ, vấn đề trong những tình huống khác nhau thuộc các lĩnh vực nghề nghiệp, xã hội hay cá nhân trên cơ sở hiểu biết, kĩ năng, kĩ xảo và kinh nghiệm cũng như sự sẵn sàng hành động.

Chương trình giáo dục theo định hướng PTNL được bàn đến nhiều từ nhữngnăm 90 của TK XX và ngày nay đã trở thành xu hướng giáo dục quốc tế Khác vớichương trình định hướng nội dung, chương trình dạy học định hướng PTNL là dạyhọc định hướng kết quả đầu ra, chú trọng NL vận dụng tri thức vào thực tiễn

1.2 Phân loại năng lực

- Năng lực chung: Năng lực chung là những năng lực cơ bản, thiết yếu hoặc

cốt lõi… làm nền tảng cho mọi hoạt động của con người trong cuộc sống và lao độngnghề nghiệp Dạy học theo định hướng PTNL nhằm bồi dưỡng và phát huy cho họcsinh các năng lực chung của học sinh THPT là: Năng lực tự chủ và tự học; năng lựcgiao tiếp và hợp tác; năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo

- Năng lực chuyên biệt: Là những năng lực được hình thành và phát triển

trên cơ sở các năng lực chung theo định hướng chuyên sâu, riêng biệt đáp ứng yêucầu hạn hẹp hơn của một hoạt động như: Toán học, Thể thao, Lịch sử…

- Các năng lực chuyên biệt môn Lịch sử là: Năng lực tái hiện sự kiện, hiện

tượng lịch sử; năng lực so sánh, phân tích, phản biện, khái quát hóa các vấn đề lịchsử; năng lực thực hành lịch sử: lập niên biểu, quan sát, đọc và nêu chính kiến của bảnthân, khai thác nội dung lịch sử qua lược đồ, tranh ảnh, hình vẽ, phim tư liệu; nănglực vận dụng, liên hệ kiến thức lịch sử đã học để giải quyết vấn đề thực tiễn; năng lựcnhận xét, đánh giá, rút ra bài học lịch sử

1.3 Dạy học theo định hướng phát triển năng lực

Dạy học theo định hướng PTNL là mô hình dạy học nhằm phát triển tối đanăng lực của người học, trong đó người học tự mình hoàn thành nhiệm vụ nhậnthức dưới sự tổ chức, hướng dẫn của người dạy Quá trình giáo dục từ chủ yếutrang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học trênnguyên lí: học đi đôi với hành; lí luận gắn với thực tiễn; giáo dục nhà trường kếthợp với giáo dục gia đình và giáo dục xã hội

Trong dạy học theo định hướng phát triển năng lực thì:

- Phương pháp dạy học theo định hướng PTNL môn Lịch sử thường sử dụng

các phương pháp dạy học như: Phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan, dạy học nêuvấn đề, dạy học theo dự án, phương pháp tự học của HS, dạy học tích hợp

- Kĩ thuật dạy học theo định hướng PTNL môn Lịch sử thường sử dụng các

kĩ thuật dạy học như: Tiến hành một cuộc đối thoại, đọc và tóm tắt nội dung bài đọctheo cặp đôi, tranh luận, thông tin phản hồi trong quá trình dạy học

- Hình thức tổ chức dạy học theo định hướng PTNL môn Lịch sử gồm:

“Bài lên lớp”: bài dạy kiến thức và kĩ năng mới; bài thực hành vận dụngkiến thức, kĩ năng; bài ôn tập và hệ thống hóa kiến thức; bài kiểm tra và đánh giákiến thức, kĩ năng

Hoạt động ngoài giờ lên lớp: hoạt động ngoại khóa như tham quan bảo tàng,

di tích lịch sử; câu lạc bộ lịch sử; trò chơi lịch sử; đóng vai nhân vật lịch sử

1.4 Xây dựng câu hỏi, bài tập theo định hướng phát triển năng lực

1.4.1 Tiếp cận bài tập theo định hướng phát triển năng lực

- Tiếp cận năng lực không định hướng theo nội dung học trừu tượng màluôn theo các tình huống cuộc sống của HS Nội dung học tập mang tính tình huống,tính bối cảnh và tính thực tiễn

- Bài tập định hướng năng lực chính là công cụ để HS luyện tập nhằm hìnhthành năng lực, là công cụ để GV và các cán bộ quản lí giáo dục kiểm tra, đánh giánăng lực của HS, biết được mức độ đạt chuẩn của quá trình dạy học

- Các bài tập trong Chương trình đánh giá HS quốc tế (PISA) là ví dụ điển

hình cho xu hướng xây dựng các bài kiểm tra, đánh giá theo năng lực Trong các bàitập này, người ta chú trọng sự vận dụng các hiểu biết riêng lẻ khác nhau để giải quyếtmột vấn đề mới đối với người học, gắn với tình huống cuộc sống PISA không kiểmtra trí thức riêng lẻ của HS mà kiểm tra các năng lực vận dụng như: Năng lực toánhọc, khoa học tự nhiên và năng lực đọc hiểu

1.4.2 Phân loại bài tập theo định hướng phát triển phát triển năng lực

- Bài tập học: Bao gồm các bài tập dùng trong bài học để lĩnh hội tri thức mới.

- Bài tập đánh giá: Là các bài kiểm tra ở lớp do GV ra đề hay các đề tập trung như kiểm tra chất lượng, so sánh; bài thi tốt nghiệp, thi tuyển.

- Bài tập mở: Là những bài tập mà không có lời giải cố định đối với cả GV

và HS (người ra đề và người làm bài); có nghĩa là kết quả bài tập là “mở”.

1.4.3 Các bậc trình độ trong bài tập theo định hướng phát triển năng lực

- Các bài tập dạng tái hiện: Yêu cầu sự hiểu và tái hiện tri thức Bài tập tái

hiện không phải trọng tâm của bài tập ĐHNL

4

- Các bài tập giải quyết vấn đề: Các bài tập này đòi hỏi sự phân tích, tổng

hợp, đánh giá, vận dụng kiến thức vào những tình huống thay đổi, giải quyết vấn đề

Dạng bài tập này đòi hỏi sự sáng tạo của người học

- Các bài tập vận dụng: Các bài tập vận dụng những kiến thức trong các tình

huống không thay đổi Các bài tập này nhằm củng cố kiến thức và rèn luyện kĩ năng

cơ bản, chưa đòi hỏi sáng tạo

- Các bài tập gắn với bối cảnh, tình huống thực tiễn: Các bài tập vận dụng

và giải quyết vấn đề gắn các vấn đề với bối cảnh và tình huống thực tiễn Một câu hỏihoặc bài tập gắn với thực tiễn thường có 3 phần, phần thứ nhất và thứ hai luôn luônxuất hiện trong câu hỏi/bài tập loại này, phần thứ ba có thể có hoặc không có tùy theodạng câu hỏi/bài tập

+ Câu dẫn: mang tính chất vấn đề, gắn liền với thực tiễn, nội dung gây hứng thú cho HS Hình thức có thể trình bày dưới dạng chữ, biểu đồ, hình ảnh, số liệu

+ Câu hỏi: Các dạng như câu hỏi đúng/sai, câu hỏi trắc nghiệm nhiều lựa chọn, câu hỏi mở

+ Các phương án lựa chọn: Đối với câu hỏi đúng/sai phải ghép từ 4 phương

án trở lên, đối với câu hỏi nhiều lựa chọn phải có từ 4 đáp án trở lên

1.4.4 Quy trình xây dựng câu hỏi, bài tập theo định hướng phát triển năng lực

- Bước 1 : Lựa chọn chủ đề trong chương trình để xác định kiến thức, kĩ năng, thái

độ và định hướng hình thành năng lực cần hình thành

- Bước 2 : Xác định chuẩn kiến thức, kĩ năng của chủ đề ứng với mức độ nhận thức;

xác định các năng lực được hình thành

- Bước 3 : Mô tả các mức độ yêu cầu của các chuẩn bằng các động từ hành động

theo 4 mức độ nhận thức của bộ môn lịch sử:

1 Câu hỏi Biết gắn liền với các động từ như trình bày, nêu, liệt kê, kể tên,

2 Câu hỏi Hiểu gắn liền với các động từ như hiểu được, giải thích, tại sao, vì sao, hãy lí giải, vì sao nói, khái quát, mở rộng, phân biệt,

3 Câu hỏi Vận dụng gắn liền với các động từ như phân tích, so sánh được, xác định, thiết lập liên hệ, giải quyết, vẽ sơ đồ, lập niên biểu, chứng minh,

4 Câu hỏi Vận dụng cao gắn liền với các động từ như nhận xét, bình luận, đánhgiá, rút ra bài học lịch sử, liên hệ với thực tiễn,

- Bước 4 : Biên soạn câu hỏi/bài tập theo các mức độ nhận thức của kiến thức, kĩ

năng và định hướng hình thành năng lực

+ Biên soạn các câu hỏi và bài tập ở các mức độ khác nhau theo ma trận đã xây

dựng Câu hỏi phải tường minh, rõ ràng theo hướng dẫn công văn GDTrH của Bộ GD và ĐT ngày 08-10-2014 về xây dựng chủ đề dạy học.

5555/BGDĐT-+ Xây dựng hướng dẫn chấm theo năng lực: Các mức đầy đủ, tương đối đầy đủ,mức không tính điểm dựa theo cách đánh giá của PISA

2 Cơ sở thực tiễn dạy học theo định hướng phát triển năng lực

2.1 Đối với giáo viên

- Sở Giáo dục và Đào tạo Nghệ An, Ban giám hiệu nhà trường đã tổ chứctriển khai đầy đủ các chuyên đề đổi mới phương pháp dạy học và KTĐG theo địnhhướng PTNL học sinh qua dạy học chủ đề theo tinh thần của Bộ đến tổ, nhóm chuyênmôn, từng giáo viên từ năm học 2014-2015 và được nhân rộng, tổ chức rút kinhnghiệm ở các năm học tiếp theo

- Trong hoạt động dạy học, việc xây dựng các chủ đề dạy học theo hướngPTNL còn nặng về hình thức, chưa thực sự đầu tư vào chiều sâu nên hiệu quả chưacao GV chưa mạnh dạn sử dụng các phương pháp và kĩ thuật dạy học theo địnhhướng PTNL Việc vận dụng phương pháp dạy học theo định hướng PTNL hiện naycủa một số GV còn chưa được thường xuyên, thiếu linh hoạt, mang tính rập khuôn,máy móc nên chưa gây được hứng thú học tập cho HS

- Việc đổi mới phương pháp dạy học và KTĐG theo định hướng PTNL họcsinh qua dạy học theo chủ đề mới chỉ dừng lại chủ yếu là xây dựng theo chủ đề thôngthường, tương ứng với các chương/bài trong sách giáo khoa, việc xây dựng chủ đềlịch sử theo “hàng dọc”, đi sâu vào một vấn đề lịch sử còn ít, vì phần lớn giáo viêncòn ngại đảo lộn, sắp xếp lại kiến thức chương trình trong SGK

- Nhiều GV còn lúng túng trong xây dựng hệ thống câu hỏi/bài tập phục vụdạy học và KTĐG theo hướng PTNL nhất là khi xây dựng các câu hỏi “mở” GVchưa nắm rõ các mức độ nhận thức và năng lực cần hình thành trong các chủ đề Dovậy, còn nhầm lẫn giữa các mức độ tư duy

- Một bộ phận giáo viên chưa kịp thời cập nhật nội dung kiến thức, phươngpháp dạy học, KTĐG mới, chưa thực sự cố gắng và cầu tiến trong vấn đề tự học tập

để thực hiện triệt để các giải pháp hữu ích làm thay đổi căn bản phương pháp dạy học

- Mức độ đề kiểm tra chưa phân hóa được năng lực của HS, cách ra đề kiểm tra nhiều lúc còn phiến diện, đơn điệu, thiếu cơ sở khoa học

- Khi xây dựng đáp án, thang điểm chấm GV thường chỉ xây dựng, chiếtđiểm những đáp án đúng cho các câu hỏi nên chưa đánh giá được năng lực và mức độtrả lời câu hỏi khác nhau của HS

2.2 Đối với học sinh

- HS chưa được làm quen nhiều với phương pháp học, kĩ thuật dạy học, các dạng

6

bài tập theo định hướng PTNL.

- Đa số HS còn cảm thấy xa lạ về việc học tập theo chủ đề “hàng dọc” vì đãquen học theo chương/bài trong SGK, còn hình thức khi tiến hành thảo luận nhóm,còn thiếu tự tin khi trình bày một vấn đề trước tập thể hay đưa ra quan điểm riêng củamình về một vấn đề nào đó của bài học, chưa biết tìm kiếm, khai thác các nguồn tưliệu bên ngoài SGK, chưa biết liên kết kiến thức giữa các môn học với nhau

- Đa số HS còn lúng túng với phương pháp học, dạng bài tập “mở” khi đọc

hiểu để trả lời câu hỏi hoặc vận dụng kiến thức để giải quyết các vấn đề thực tiễn

- Đa số câu trả lời của các em còn dựa vào kiến thức trong SGK Bài làmthường thiếu tính sáng tạo Học sinh chưa biết cách sử dụng các kiến thức thực tiễn

và kiến thức liên môn trong giải quyết các bài tập và làm bài kiểm tra

3 Giải pháp

- Trong dạy học theo định hướng PTNL:

+ Xây dựng chủ đề dạy học theo “hàng dọc”, đi sâu vào một nội dung hoặc một vấn đề trọng tâm và các hoạt động dạy học phù hợp theo chủ đề

+ Xây dựng bảng mô tả với các mức độ nhận thức và năng lực cần được

hình thành cho chủ đề Văn hóa Việt Nam từ thế kỉ X đến nửa đầu thế kỉ XIX, lớp

10, Ban cơ bản, THPT

+ Xây dựng hệ thống câu hỏi, bài tập theo định hướng PTNL trong chủ đề

+ Vận dụng câu hỏi, bài tập và các phương pháp dạy học tích cực, kĩ thuật dạy học vào quá trình dạy học theo định hướng PTNL ở chủ đề

+ Xây dựng đề kiểm tra đánh giá cho kiểm tra thường xuyên, kiểm tra định

kì trong chủ đề và vận dụng câu hỏi trong ôn thi HS giỏi tỉnh

+ Hệ thống câu hỏi/bài tập được đưa vào sử dụng trong quá trình dạy kiến thức mới, ôn tập ở lớp, củng cố bài học, hướng dẫn HS tự ôn tập làm bài ở nhà

- Trong kiểm tra đánh giá theo định hướng PTNL:

+ GV luôn bám sát vào qui trình biên soạn đề kiểm tra đã được tập huấn

+ GV cần dành nhiều thời gian để suy nghĩ, tìm tòi, cân nhắc, quyết định ra

đề kiểm tra bám sát bảng mô tả các mức độ nhận thức và năng lực cần được hình thành để ra đề phù hợp với từng đối tượng HS

+ GV cần nắm chắc các cụm từ có tính chất dấu hiệu để phân biệt các mức độ

tư duy (nhận biết, thông hiểu, vận dụng, vận dụng cao) để biên soạn cho đúng

+ Xây dựng hướng dẫn chấm theo năng lực: Các mức đầy đủ, tương đối đầy

đủ, mức không tính điểm dựa theo cách đánh giá của PISA

7

+ Đánh giá khách quan, bám sát đáp án đã được xây dựng Cần khuyến khích những bài làm tự luận có tính sáng tạo, đầy đủ ý trả lời như đáp án đã xây dựng.

Chương 2 XÂY DỰNG CHỦ ĐỀ VĂN HÓA VIỆT NAM TỪ THẾ KỈ X ĐẾN

NỬA ĐẦU THẾ KỈ XIX, LỚP 10, BAN CƠ BẢN, THPT

I Vị trí của Lịch sử Việt Nam từ thế kỉ X đến nửa đầu thế kỉ XIX trong phần Lịch sử Việt Nam từ nguồn gốc đến giữa thế kỉ XIX

- Về cấu trúc chương trình môn Lịch sử lớp 10 - Ban cơ bản có cấu tạo gồm

ba phần (48 tiết thực học và 4 tiết kiểm tra định kì):

Phần 1: Lịch sử thế giới thời nguyên thủy, cổ đại và trung đại gồm 6 chương, 12 bài và 17 tiết

Phần 2: Lịch sử Việt Nam từ nguồn gốc đến giữa thế kỉ XIX gồm 4 chương,

16 bài, 16 tiết và 1 tiết Lịch sử địa phương

Phần 3: Lịch sử thế giới cận đại gồm 3 chương, 12 bài, 15 tiết

- Trong 3 phần trên thì phần Lịch sử Lịch sử Việt Nam từ nguồn gốc đếngiữa thế kỉ XIX chiếm 16 bài, 17 tiết Đây là khóa trình với nhiều vấn đề lịch sử quantrọng, tái hiện những bước phát triển thăng trầm của chế độ phong kiến Việt Namtrong gần 10 thế kỉ Những biến động đó tạo nên những chuyển biến sâu sắc đến tìnhhình đất nước và có ảnh hưởng không nhỏ đến lịch sử của một số dân tộc trong khuvực

- Phần Lịch sử Việt Nam từ TK X đến nửa đầu TK XIX còn có tầm quantrọng về nội dung trong việc tổ chức kì thi HS giỏi tỉnh hàng năm, (theo cấu trúcnhững năm gần đây của Sở thì nội dung của nó chiếm 6 - 8 điểm/20 điểm toàn bàithi) qua đó phát triển các NL tự học, giải quyết vấn đề, sử dụng ngôn ngữ, tư duy trang bị các năng lực cần thiết cho các em bước vào đời

II Xây dựng chủ đề Văn hóa Việt Nam từ thế kỉ X đến nửa đầu thế kỉ XIX trong phần Lịch sử Việt Nam từ nguồn gốc đến giữa thế kỉ XIX

VH cho ngày nay, nó là một bộ phận cấu thành lịch sử dân tộc giai đoạn này

+ Với vai trò to lớn của mình đối với lịch sử dân tộc và những đóng góp cho

VH Đông Nam Á và nhân loại, nên cần tạo thành một chủ đề để đi sâu vào những nộidung bên trong, giúp cho HS hiểu rõ hơn về sự phát triển của VH dân tộc, trên cơ sở

đó giúp các em rút ra được những bài học và hình thành PTNL, phẩm chất cần thiếtkhi học chủ đề này

8

HS tự ôn tập ở nhà trong những ngày nghỉ học phòng dịch Covid-19.

1.2 Nội dung chủ đề: Chủ đề gồm một số nội dung kiến thức trong ba chương:

Chương 2 Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XV

Chương 3 Việt Nam từ thế kỉ XVI đến thế kỉ XVIII

Chương 4 Việt Nam nửa đầu thế kỉ XIX Cụ thể:

I TƯ TƯỞNG, TÔN GIÁO (SGK trang 101-102; 121; 129)

II GIÁO DỤC (SGK trang 102-103; 122; 129)

III VĂN HỌC (SGK trang 103; 122-123; 129)

IV NGHỆ THUẬT (SGK trang 103-104; 123; 129 )

V KHOA HỌC, KĨ THUẬT (SGK trang 105; 124; 129 )

1.3 Xác định mục tiêu chủ đề

- Kiến thức: + Trình bày được những nét lớn về tư tưởng, tôn giáo, giáo dục, văn

học, nghệ thuật, khoa học, kĩ thuật ở nước ta từ thế kỉ X đến nửa đầu thế kỉ XIX

+ Giải thích được sự thay đổi vai trò thống trị về tư tưởng của Phật giáo, Nho giáo và sự phát triển thăng trầm của nó trong xã hội phong kiến Việt Nam

+ Giải thích được sự phát triển thăng trầm của giáo dục qua các thời kì lịch sử

+ Phân tích được những đóng góp và hạn chế của giáo dục Nho học ở nước ta

và những điểm giống nhau của giáo dục nước ta thế kỉ X đến nửa đầu thế kỉ XIX

+ Phân tích được tính dân tộc và dân gian thể hiện trong từng lĩnh vực VH

+ Rút ra được bài học lịch sử cần kế thừa và cần đấu tranh trong xây dựng VH dân tộc

+ Đánh giá được sự tiếp nhận các yếu tố VH bên ngoài vào nước ta

- Tích hợp: Kiến thức văn học Việt Nam TK X đến nửa đầu TK XIX; kiến thức

môn giáo dục công dân, âm nhạc, hội họa

- Kĩ năng: + Tái hiện lại những nét chính về sự hình thành và phát triển của nền

văn hóa dân tộc từ TK X đến nửa đầu TK XIX

+ Rèn luyện kĩ năng thuyết trình, so sánh sự phát triển của các lĩnh vực văn hóa qua các giai đoạn lịch sử

+ Rèn luyện kĩ năng khai thác và sử dụng hình ảnh, video có liên quan đếnchủ đề

+ Rèn luyện kĩ năng phân tích, nhận xét, đánh giá các sự kiện quan trọng trong chủ đề.

- Thái độ: + Bồi dưỡng niềm tự hào dân tộc, giáo dục truyền thống yêu nước, lòng

tôn kính đối với các danh nhân văn hóa

+ Nhận thức được những giá trị của VH dân tộc và có thái độ trân trọng nó,hình thành ý thức giữ gìn, phát triển các giá trị VH truyền thống

+ Giáo dục ý thức phát huy năng lực sáng tạo của mình trong lĩnh vực VH

- Định hướng các năng lực hình thành:

- Năng lực chung: Năng lực tự học, năng lực phát hiện và giải quyết vấn

đề, năng lực hợp tác (khi làm việc cặp đôi, theo nhóm nhỏ trên lớp và thực hiện dự ánhọc tập nhóm khi được giao nhiệm vụ ở nhà), năng lực sử dụng ngôn ngữ…

- Năng lực chuyên biệt: + Thực hành bộ môn: khai thác kênh hình, khai

thác thông tin để trình bày những thành tựu văn hóa lớn của dân tộc

+ Phân tích, so sánh, đối chiếu ý nghĩa của các thành tựu VH để thấy bướcphát triển nó và việc giữ gìn, phát huy các thành tựu đó trong công cuộc xây dựng vàphát triển VH dân tộc ngày nay

+ Đánh giá về nhân vật lịch sử; những thành tựu VH trong công cuộc xây dựng và phát triển đất nước

+ Xác định và giải quyết mối liên hệ, ảnh hưởng, tác động giữa các sự kiệnlịch sử với nhau: Sự phát triển của tư tưởng Nho giáo ảnh hưởng tới sự phát triển củavăn học chữ Hán; bối cảnh lịch sử đất nước ảnh hưởng đến sự phát triển của VH dântộc

+ Vận dụng: kiến thức lịch sử đã học để giải quyết những vấn đề thực tiễn đặt ra; kiến thức liên môn để giải quyết vấn đề bài học, lĩnh hội kiến thức mới

1.4 Chuẩn bị của giáo viên và học sinh:

* Chuẩn bị của giáo viên: Kế hoạch dạy học; các bảng biểu và phiếu học tập;

tranh ảnh, video, tư liệu tham khảo liên quan chủ đề; máy tính kết nối máy chiếu

* Chuẩn bị của học sinh: Sưu tầm tư liệu, tìm hiểu thành tựu về xây dựng vàphát triển VH ở địa phương có liên quan đến chủ đề; bài làm giáo viên giao thực hiện dự án học tập nhóm ở nhà

1.5 Phương pháp và kĩ thuật dạy học

- Phương pháp dạy học: thảo luận nhóm ở lớp, ở nhà theo dự án học tập, sử dụng phương tiện dạy học, tình huống, thuyết trình, tích hợp liên môn

- Kĩ thuật dạy học: Tiến hành đối thoại, đọc và tóm tắt nội dung bài đọc theocặp đôi, tranh luận, ủng hộ, phản đối, thông tin phản hồi trong quá trình dạy học, làmviệc với tư liệu, đồ dùng trực quan

2 Xây dựng bảng mô tả và biên soạn hệ thống câu hỏi/ bài tập

10

2.1 Xây dựng bảng mô tả các mức độ nhận thức và năng lực cần được hình thành trong chủ đề

Mức độ Nhận biết Thông hiểu Vận dung Vận dụng cao Nội

dung

Tư - Trình bày - Giải thích được: - So sánh được - Rút ra được bài học

được những + sự thay đổi vai trò điểm khác cần kế thừa và đấu tưởng,

nét chính tư thống trị về tư tưởng nhau về tư tranh đối với hệ tư tôn giáo.

tưởng, tôn của Phật giáo, Nho tưởng, tôn giáo tưởng Nho giáo còn giáo nước ta giáo ở TK X-XV thời Lí, Trần tồn tại trong xã hội

TK X đến + sự phát triển thăng với thời Lê sơ hiện nay.

nửa đầu TK trầm của tư tưởng - Đánh giá được sự

được một số + vì sao Đạo thiên ta.

nhân vật tiêu chúa bị chính quyền biểu phong kiến hạn chế

truyền bá và mở rộng ảnh hưởng.

+ vì sao từ TK XVI đạo Phật phục hưng trong nhân dân và sự

nở rộ tín ngưỡng dân gian.

II Giáo - Trình bày - Giải thích được: - Phân tích - Liên hệ được truyền

được sự phát + mục đích nhà Lý được: thống học hành khoa dục

triển giáo xây dựng Văn Miếu + những mặt cử ở Nghệ An Phát dục nước ta và nhà Lê sơ cho lập tích cực và hạn biểu được suy nghĩ

TK X đến bia ghi danh tiến sĩ chế của giáo của bản thân về nửa đầu TK + hiện nay tại Văn dục nho học truyền thống đó.

XIX Miếu còn thờ một số + điểm giống - Rút ra được bài học

- Kể tên vị vua nhau của giáo kinh nghiệm từ sự được một số + tại sao giáo dục dục nước ta phát triển của nền nhân vật tiêu nước ta TK X-XV qua các triều giáo dục Đại Việt

+ gương mặt - Liên hệ được chính tiêu biểu có sách của Đảng và nhà nhiều cống nước ta hiện nay đối hiến cho nền với giáo dục.

11

III Văn - Trình bày - Giải thích được tại - Phân tích - Nhận xét được sự học được được sao lại có sự khác được những phát triển nền văn

sự phát triển nhau về nội dung thay đổi về tình học viết nước ta từ của văn học của văn học trong 2 hình tư tưởng, TK X đến nửa đầu nước ta từ giai đoạn TK X-XV tôn giáo, giáo TK XIX.

TK X đến với TK XVI-XVIII dục, văn học nửa đầu TK - Rút ra được trong các TK XIX nguyên nhân dẫn tới XVI-XVIII so

- Kể tên sự thay đổi về tư với TK X-XV.

được một số tưởng, tôn giáo, giáo tác giả và dục, văn học ở TK tác phẩm XVI–XVIII so với tiêu biểu TK X-XV.

IV Nghệ - Biết được - Giải thích được vì - Quan sát và - Liên hệ được những

những nét sao TK XVI-XVIII phân tích được công trình nghệ thuật, Thuật

chính về dòng văn hóa dân nét độc đáo của lễ hội, trò chơi dân nghệ thuật gian lại nở rộ nghệ thuật kiến gian tiêu biểu ở địa

V Khoa - Liệt kê - Giải thích được vì - Phân tích - Nhận xét được học-kĩ được những sao các thành tựu được tính dân những thành tựu đạt thuật thành tựu cơ khoa học tự nhiên, tộc sâu sắc của được của KH-KT.

bản của kĩ thuật ít phát triển văn hóa Đại - Đánh giá được giá khoa học - -Rút ra được nguyên Việt từ TK X trị của nền VH Đại

kĩ thuật nhân phát triển của đến nửa đầu Việt đối với ngày

văn hóa nước ta TK TK XIX nay.

phát triển của VH nước ta Phát biểu được suy nghĩ của bản thân trong việc bảo tồn và phát huy nền VH dân tộc.

* Định hướng năng lực được hình thành:

- Năng lực chung: giải quyết vấn đề, tự học, giao tiếp, hợp tác, sử dụng ngôn ngữ, sử

dụng công nghệ thông tin

- Năng lực chuyên biệt: quan sát tranh ảnh, tư liệu lịch sử; lập bảng biểu, nhận xét và rút

ra bài học lịch sử, liên hệ kiến thức lịch sử để giải quyết những vấn đề thực tiễn đặt ra

- Tích hợp: Một số đánh giá, nhận định về VH Việt Nam thế kỉ X-XIX, tích hợp liên môn

Văn học, Giáo dục công dân, Âm nhạc, Hội họa

2.2 Xây dựng câu hỏi/bài tập theo định hướng PTNL trong chủ đề

* Câu hỏi, bài tập mức độ Biết

* Câu hỏi trắc nghiệm

Câu 1 Thiền phái Trúc Lâm ở nước ta do vị vua nào sau khi xuất gia sáng lập ra?

A Trần Nhân Tông B.Trần Thái Tông C Lý Thái Tổ D Lý Thánh Tông

Hướng dẫn trảlời: Mức độ đầy đủ: A Mức không tính điểm: HS chọn các đáp án khác, hoặc không trả lời Câu 2 Danh nhân văn hóa nào của Việt Nam được tổ chức UNESCO vinh danh là

danh nhân văn hóa thế giới không sống ở thế kỉ X đến nửa đầu thế kỉXIX?

A Hồ Chí Minh B Chu Văn An C Nguyễn Trãi D Nguyễn Du

Hướng dẫn trảlời: Mức độ đầy đủ: A Mức không tính điểm: HS chọn các đáp án khác, hoặc không trả lời Câu 3 Đâu là di sản văn hóa phi vật thể thế giới được tổ chức UNESCO công

nhận ở địa phương em?

B Dân ca quan họ C Dân ca ví, dặm.D Đờn ca tài tử

Mức độ đầy đủ: C

Mức không tính điểm: HS chọn các đáp án khác, hoặc không trả lời Câu 4 Dưới thời nhà Trần ai là thầy giáo, nhà nho được triều đình trọng dụng

nhất?

A Trương Hán Siêu B Chu Văn An C Nguyễn Trãi D Phạm Sư Mạnh

Hương dẫn tra lơi: Mức độ đầy đủ: B

Mức không tính điểm: HS chọn các đáp án khác, hoặc không trả lời Câu 5 Hãy nối tên tác giả ở cột A cho phù hợp với tên tác phẩm ở cột B

Hướng dẫn trảlời:

A Nhã nhạc cung đình.

3 Nguyễn Du C Hịch Tướng Sĩ.

Hương dẫn tra lơi: Mức độ đầy đủ: 1-B; 2-D; 3-A; 4-C.

1.Tượng Phật chùa Quỳnh Lâm A Thăng Long-Hà Nội

Hương dẫn tra lơi: Mức độ đầy đủ: 1-B; 2-A, 3-D; 4-C

Mức không tính điểm: HS chọn làm đáp án khác, hoặc không trả lời

* Câu hỏi tự luận

Câu 1 Trình bày những nét chính về tư tưởng, tôn giáo ở nước ta TK X đến nửa

đầu TK XIX?

- Hướng dẫn trảlời: Mức độ đầy đủ:

Bước sang thời độc lập, Nho giáo, Phật giáo, Đạo giáo vốn được du nhập vào nước ta từ thời Bắc thuộc, có điều kiện phát triển

- Nho giáo:

+ Thời Lý, Trần dần dần trở thành hệ tư tưởng chính của giai cấp phong kiểnthống trị, chi phối nội dung giáo dục thi cử song không phổ biến trong nhân dân Thời

Lê sơ được nâng lên vị trí độc tôn, kéo dài đến cuối TK XIX

+ TK XVI - XVIII từng bước suy thoái, trật tự phong kiến bị đảo lộn

- Phật giáo:

+ Thời Lý, Trần được phổ biến rộng rãi, chùa chiền được xây dựng khắp nơi,

từ vua đến quan và dân đều tôn sùng đạo Phật, các nhà sư được triều đình coi trọng

Thời Lê sơ Phật giáo bị hạn chế, đi vào phát triển trong nhân dân

+ Thế kỉ XVI-XVIII Phật giáo, Đạo giáo có điều kiện khôi phục lại, nhưng không phát triển mạnh như thời kỳ Lý, Trần

- Đạo giáo:Tuy không phổ cập nhưng hòa lẫn với các tín ngưỡng dân gian, một số đạo quán được xây dựng

- Đạo Thiên chúa: được du nhập vào nước ta từ TK XVI và ngày càng được truyền

bá rộng rãi Thời nhà Nguyễn hạn chế hoạt động của Thiên Chúa giáo Do nhu cầu củaviệc truyền đạo, chữ Quốc ngữ theo mẫu tự Latinh cũng ra đời ở TK XVII

- Tín ngưỡng truyền thống được phát huy, tôn trọng như thờ cúng tổ tiên, thần linh,các anh hùng hào kiệt có công với đất nước…

Mức tương đối đầy đủ: HS trả lời được một số ý đúng nhưng chưa đủ.

Mức không tính điểm: HS làm các đáp án khác, hoặc không trả lời.

Câu 2 Trình bày những nét chính tình hình giáo dục ở nước ta từ TK X đến nửa

đầu TK XIX?

- Hướng dẫn trảlời: Mức độ đầy đủ:

Nhu cầu xây dựng nhà nước và việc nâng cao dân trí đã thúc đẩy nhà nước đương thời quan tâm nhiều đến giáo dục Chữ Hán trở thành chữ viết chính thức

- Năm 1070, Vua Lý cho lập Văn Miếu Năm 1075, khoa thi quốc gia đầu tiênđược tổ chức ở kinh thành Nền giáo dục nước ta bước đầu được hình thành

- Từ thếkỉXI đến thếkỉXV, giáo dục từng bước được hoàn thiện, nhất là dướitriều Lê sơ: nôịdung hoc ̣ tâp ̣ đươc ̣ quy đinh ̣ chăt ̣che,̃ quy chếthi cử đươc ̣ ban hànhrõràng, cứ 3 năm cómôt ̣kỳthi Hôi, ̣ chon ̣ Tiến sĩ

- Năm 1484 nhà nước cho dựng bia, ghi tên Tiến sĩ

- Thế kỉ XVI-XVIII trong tình hình chính trị không ổn định, giáo dục Nho học vẫn tiếp tục phát triển nhưng chất lượng giảm sút:

+ Đàng Ngoài: Giáo dục vẫn như cũ nhưng sa sút dần về số lượng

+ Đàng Trong: 1646 chúa Nguyễn tổ chức khoa thi đầu tiên

+ Thời Quang Trung: Đưa chữ Nôm thành chữ viết chính thống

- Đầu TK XIX giáo dục Nho học được củng cố song không bằng các thế kỉ trước

Mức tương đối đầy đủ: HS trả lời được một số ý đúng nhưng chưa đủ.

Mức không tính điểm: HS làm các đáp án khác, hoặc không trả lời.

Câu 3 Trình bày những nét chính tình hình phát triển của văn học nước ta từ TK

X đến nửa đầu TK XIX?

- Hướng dẫn trảlời: Mức độ đầy đủ:

- Thế kỉ X-XV:

+ Ban đầu văn học mang nặng tư tưởng Phật giáo

+ Phát triển mạnh từ thời nhà Trần, nhất là văn học chữ Hán, hàng loạt tác phẩm tiêu biểu ra đời thể hiện lòng yêu nước và tự hào dân tộc

+ Từ TK XV văn học chữ Hán và chữ Nôm đều phát triển, với nội dung cangợi triều đại, sự thái bình, thịnh trị xuất hiện hàng loạt tập thơ nôm như Quốc ÂmThi Tập của Nguyễn Trãi, Hồng Đức Quốc Âm Thi Tập của Lê Thánh Tông

- Sang TK XVI- nửa đầu TK XIX :+ Văn học chữ Hán giảm sút so với giai đoạn trước Văn học chữ Nôm pháttriển mạnh hơn trước, chiếm vị trí trọng yếu, xuất hiện những nhà thơ nổi tiếng như:

Nguyễn Bỉnh Khiêm, Nguyễn Du

15

+ Bên cạnh dòng văn học chính thống, dòng văn học dân gian nở rộ với cácthể loại phong phú … nội dung vừa nói lên tâm tư nguyện vọng của mình về mộtcuộc sống tự do, thoát khỏi những ràng buộc của lễ giáo phong kiến, ca ngợi quêhương, vừa phản ánh những phong tục tập quán hay đặc điểm của quê hương.

Mức tương đối đầy đủ: HS trả lời được một số ý đúng nhưng chưa đủ.

Mức không tính điểm: HS làm các đáp án khác, hoặc không trả lời.

Câu 4 Hãy điền các thành tựu tiêu biểu về nghệ thuật cho phù hợp với các mốc

thời gian đã cho:

Nội dung Thế kỉ X-XV Thế kỉ XVI-XVIII Nửa đầu thế kỉ XIX

Kiến trúc, điêu khắc Sân Khấu, âm nhạc

Chuông, tượng cũng được đúc, tượng Phật ở các cung điện, lăng

+ Kinh đô Thăng Long , thành - Nghệ thuật dân gian độ phát triển cao nhà Hồ là những công trình nghệ được hình thành trong của nghệ thuật kiến thuật tiêu biểu và đặc sắc chịu các công trình điêu trúc và điêu khắc.

ảnh hưởng kiến trúc Nho giáo khắc và kiến trúc.

Ngoài ra, các đền tháp Chăm Trên các vì, kèo ở

+ Nghệ thuật điêu khắc cũng có làng, các nghệ nhân những nét đặc sắc, mang những đã khắc lên những họa tiết, hoa văn độc đáo cảnh sinh hoạt thường

ngày của người dân như cày, bừa

Sân - Nghệ thuật sân khấu như - Nghệ thuật sân khấu - Nhã nhạc cung Khấu, tuồng, chèo ngày càng phát phát triển ở cả Đàng đình Huế một di

âm triển Múa rối nước là một loại Trong và Đàng Ngoài sản văn hoá nổi bật nhạc, hình nghệ thuật đặc sắc, phát với nhiều phường còn tồn tại đến

ca triển từ thời Lý tuồng, chèo ở các ngày nay Các loại múa - Âm nhạc phát triển với các làng, các làn điệu dân hình ca múa nhạc nhạc nhạc cụ như trống cơm, sáo, ca ở các địa phương dân gian được tiếp

tiêu, đàn cầm, đàn tranh phổ biến tục phát triển trong

- Ca múa, trò chơi dân gian được nhân dân.

tổ chức trong các ngày lễ hội

Mức tương đối đầy đủ: HS trả lời được một số ý đúng nhưng chưa đủ.

Mức không tính điểm: HS làm các đáp án khác, hoặc không trả lời.

Câu 5 Hãy điền các thành tựu tiêu biểu cho phù hợp với các mốc thời gian đã cho:

Nội dung Thế kỉ X-XV Thế kỉ XVI-XVIII Nửa đầu thế kỉ XIX

Khoa học

Kĩ thuật

- Hương dẫn tra lơi: Mức độ đầy đủ:

Nội dung Thế kỉ X-XV Thế kỉ XVI-XVIII Nửa đầu TK XIX

Khoa - Sử học: Đại Việt - Sử học, bên cạnh các bộ sử - Quốc sử quán được

học sử kí-bộ sử chính nhà nước, có các bộ sử tư thành lập, chuyên

thống của nhà nước nhân như Ô châu cận lục, Đại sưu tầm, lưu trữ sử được biên soạn Việt thông sử, đặc biệt là bộ sách cổ và biên soạn Ngoài ra có Lam sử thi bằng chữ Nôm Thiên các bộ sử chính Sơn thực lục, được Nam ngữ lục (khuyết danh) thống Các bộ sử do soạn thảo - Địa lí có tập bản đồ Thiên Quốc sử quán biên

- Địa lí: có Dư địa Nam tứ chí lộ đồ thư soạn lần lượt ra đời chí, Hồng Đức bản - Quân sự có Hổ trướng khu như "Đại Nam thực

Lập thành toán - Có nhiều tác phẩm về nông của Ngô Cao

Địa lí: nhiều tập địa chí địa phương được biên soạn.

Kĩ thuật - Súng thần cơ, - Đúc súng đại bác theo kiểu - Tiếp tục phát triển

thuyền chiến có lầu, phương Tây, đóng thuyền các kĩ thuật ở thế kỉ Thành nhà Hồ chiến, xây thành lũy XVI-XVIII

Mức tương đối đầy đủ: HS trả lời được một số ý đúng nhưng chưa đủ.

Mức không tính điểm: HS làm các đáp án khác, hoặc không trả lời.

* Câu hỏi, bài tập mức độ Hiểu.

* Câu hỏi trắc nghiệm

17

Câu 1 Lí do để nhà Nguyễn cấm việc truyền bá Đạo Thiên chúa ở nước ta là

do các giáo sĩ phương Tây

A truyền bá chữ Quốc ngữ B thăm dò tình hình nước ta báo cho nước Pháp

C có quan hệ gần gũi với nhà Thanh D ủng hộ khôi phục vương triều Tây Sơn

Hướng dẫn trảlời: Mức độ đầy đủ: B Mức không tính điểm: HS chọn các đáp án khác, hoặc không trả lời Câu 2 Đâu không phải là lí do để Phật giáo và các tín ngưỡng dân gian phát triển

ở nước ta thế kỉ XVI – XVIII?

A Nho giáo suy thoái

C Trật tự phong kiến bị đảo lộn

B Đạo Thiên chúa được du nhập vào nước ta

D Nhà nước phong kiến khủng hoảng

Hướng dẫn trảlời: Mức độ đầy đủ: B Mức không tính điểm: HS chọn các đáp án khác, hoặc không trả lời Câu 3 Lí do chính để khoa học tự nhiên, kĩ thuật ở nước ta thế kỉ X – XIX ít phát

triển là

A trình độ dân trí còn thấp

C kinh tế phát triển chưa cao

B tập trung kháng chiến chống ngoại xâm

D hạn chế của nội dung giáo dục Nho học

Hướng dẫn trảlời: Mức độ đầy đủ: D Mức không tính điểm: HS chọn các đáp án khác, hoặc không trả lời

* Câu hỏi tự luận

Câu 1 Vì sao Phật giáo rất phát triển thời Lý, Trần nhưng đến thời Lê sơ lại không

phát triển?

- Hướng dẫn trảlời: Mức độ đầy đủ:

- Phật giáo phát triển mạnh dưới thời Lý, Trần vì:

+ Phât giáo được du nhập vào nước ta từ đầu công nguyên, bằng con đườnghòa bình, có nội dung phù hợp với phong tục tập quán và tâm lí của người Việt nênđược nhân dân ta tiếp thu và phát triển

+ Chế độ phong kiến đang trong giai đoạn đầu, Nho giáo chưa có điều kiện trở thành tư tưởng thống trị xã hội

+ Do ý thức tự chủ nên nhà nước phong kiến muốn tìm một hệ tư tưởng mới đối trọng với hệ tư tưởng Nho giáo của giai cấp phong kiến phương Bắc

+ Phật giáo có mối quan hệ tự nhiên, gắn bó với người đứng đấu triều Lý (LýCông Uẩn), do vậy có điều kiện phát triển Các vị sư tăng thời Lý, Trần có nhiều caotăng với kiến thức uyên thâm, yêu nước thương dân, tâm huyết với thế sự…

+ Nhà nước có những chính sách khuyến khích đạo Phật phát triển, Vua quan nhiều người theo Phật, chùa chiền xây dựng khắp nơi, đúc chuông, tô tượng, viếtgiáo lí nhà Phật Đặc biệt vua Trần Nhân Tông đã sáng lập ra thiền phái Trúc Lâm.

+ Ngôi chùa không chỉ là nơi thờ cúng mà còn là một trung tâm VH, là hìnhtượng về chân - thiện - mĩ đối với mọi người dân, trở thành nơi lưu giữ và phổ biến

VH, tri thức cho dân chúng

- Thời Lê sơ Phật giáo không phát triển vì:

+ Nho giáo được nâng lên vị trí độc tôn, trở thành hệ tư tưởng chính thống của giai cấp thống trị Nhà nước coi Nho giáo là công cụ để quản lí đất nước

+ Nhà nước thời Lê sơ không chú trọng Phật giáo, hạn chế xây dựng chùachiền, các nhà sư ít được trọng dụng, nhà Lê sơ tuyển chọn quan lại chủ yếu quakhoa cử…nên số người theo đạo Phật giảm dần

+ Với việc nhà nước thời Lê sơ nâng Nho lên vị trí độc tôn, nhằm quản lí đất nước chặt chẽ hơn, nên Phật giáo không có điều kiện phát triển như thời Lý, Trần

Mức tương đối đầy đủ: HS trả lời đúng một số ý nhưng chưa đầy đủ Mức không tính điểm: HS làm đáp án khác, hoặc không trả lời Câu 2 Lí giải sự phát triển thăng trầm của hệ tư tưởng Nho giáo ở nước ta qua

các giai đoạn lịch sử từ thế kỉ X- XIX

- Hướng dẫn trảlời: Mức độ đầy đủ:

- TK X-XIV cùng với sự phát triển của chế độ quân chủ chuyên chế trungương tập quyền, Nho giáo dần trở thành hệ tư tưởng chính của giai cấp phong kiếnthống trị Tuy nhiên trong nhân dân ảnh hưởng của Nho giáo còn ít, bởi vì nó đề caođạo đức xã hội, đưa ra những quy định khắt khe về chuẩn mực đạo đức, chủ trươngduy trì trật tự phong kiến và bảo vệ quyền lợi cho giai cấp thống trị…

- Thời Lê sơ, Nho giáo chiếm vị trí độc tôn vì do chính sách của nhà nước

Lúc này nhà nước quân chủ chuyên chế đạt đến độ hoàn thiện, tính tập quyền trungương cao nhất Nhà Lê đã tìm cách hạn chế Phật giáo, độc tôn Nho giáo

- Thế kỉ XVI- XVIII, do sự suy yếu, bất lực của nhà nước; sự phát triển của nền kinh tế hàng hóa, Nho giáo từng bước suy thoái, mất địa vị độc tôn

- Thế kỉ XIX, khi nhà Nguyễn được thiết lập trong bối cảnh đất nước khủnghoảng về mọi mặt nên tăng cường tính chuyên chế ở mức độ cao vì vậy đã chủtrương độc tôn Nho giáo

Mức tương đối đầy đủ: HS trả lời đúng một số ý nhưng chưa đầy đủ Mức không tính điểm: HS làm các đáp án khác, hoặc không trả lời Câu 3 Mục đích của việc nhà Lý cho xây dựng Văn Miếu, nhà Lê sơ cho lập bia

tiến sĩ?

19

- Hướng dẫn trảlời: Mức độ đầy đủ:

- Năm 1070 Vua Lý Thánh Tông cho lập Văn Miếu nhằm:

+ Thờ các bậc tiên thánh, tiên sư của đạo Nho như Khổng Tử, Chu Công, Tứ phối, Thất thập nhị hiền

+ Văn Miếu còn mang chức năng một trường học hoàng gia, nơi dạy các Tháitử

+ Thể hiện sự quan tâm, tôn vinh của Nhà nước đến giáo dục và lí tưởng xây dựng nền trị đạo nhân nghĩa trên đất nước ta

- Năm 1484 vua Lê Thánh Tông cho lập bia tiến si ̃taịVăn Miếu nhằm:

+ Khuyến khích vàphát huy truyền thống hiếu hoc ̣…

+ Tôn vinh nhân tài…

+ Nhắc nhởngười đỗđat ̣phải cótrách nhiêṃ xây dưng ̣ đất nước

+ Lưu danh, làm tấm gương cho hâụ thếnoi theo

Mức tương đối đầy đủ: HS trả lời đúng một số ý nhưng chưa đầy đủ Mức không tính điểm: HS làm các đáp án khác, hoặc không trả lời Câu 4 Hiện nay tại khu di tích Văn Miếu - Quốc Tử Giám còn thờ những vị vua

nào? Vì sao lại thờ những vị vua đó?

- Hướng dẫn trảlời: Mức độ đầy đủ:

- Tại khu di tích Văn Miếu - Quốc Tử Giám hiện còn thờ những vị vua:

+ Lý Thánh Tông: là vị vua có công khai sáng nền giáo dục nho học, là người đưa ra quyết định cho lập Văn Miếu (1075)

+ Lý Nhân Tông: là vị vua mở mang nền giáo dục nho học và xây dựng Quốc

Tử Giám (1076)

+ Lê Thánh Tông: là vị vua tổ chức được 12 khoa thi hội, năm 1484 quyếtđịnh dựng bia ghi tên tiến sĩ, là người tạo dựng nền giáo dục và thi cử thịnh vượngcủa nước Đại Việt thời phong kiến

Mức tương đối đầy đủ: HS trả lời đúng một số ý nhưng chưa đầy đủ Mức không tính điểm: HS làm các đáp án khác, hoặc không trả lời Câu 5 Tại sao giáo dục nước ta thế kỉ X-XV lại phát triển?

- Hướng dẫn trảlời: Mức độ đầy đủ:

- Do nhu cầu xây dựng nhà nước và nâng cao dân trí đã thúc đẩy các nhà nước đương thời quan tâm đến giáo dục, đến việc đào tạo nhân tài…

- Sự phát triển về các mặt kinh tế, chính trị của các triều Lý, Trần, Lê sơ tạo tiền đề cho các mặt giáo dục, văn học, nghệ thuất phát triển

- Nhà nước có nhiều hình thức khuyến khích, động viên người học tập, thi

cử như dựng bia ghi tên những người đỗ Tiến sĩ và được “vinh quy bái tổ”, nhữngngười đỗ đạt đều được bổ dụng làm quan…

- Lúc bấy giờ học hành, thi cử đỗ đạt là con đường để làm quan, để được

“vinh danh” và kính trọng của nhiều người…

- Do tinh thần hiếu học của nhân dân ta…

- Do ảnh hưởng của giáo dục Nho học Trung Hoa

Mức tương đối đầy đủ: HS trả lời đúng một số ý nhưng chưa đầy đủ Mức không tính điểm: HS làm các đáp án khác, hoặc không trả lời Câu 6 Tại sao lại có sự khác nhau về nội dung của nền văn học nước ta ở thế kỉ X-

XV so với thế kỉ XVI-XIX?

- Hướng dẫn trảlời: Mức độ đầy đủ:

- Có sự khác nhau về nội dung của nền văn học trong 2 giai đoạn là vì bối cảnh lịch sử có sự thay đổi:

+ Từ thế kỉ X đến thế kỉ XV là giai đoạn hình thành và phát triển của chế độphong kiến Việt Nam, văn học thể hiện ý thức dân tộc cao độ, đặc biệt là “Hào khíĐông A” thời Trần trở thành nguồn cảm hứng sáng tác rất lớn Đồng thời thể hiệntrách nhiệm cá nhân trong công cuộc xây dựng, bảo về đất nước

+ Từ thế kỉ XVI trở về sau, chế độ phong kiến bước vào giai đoạn suy yếu, tìnhtrạng chia bè phái, cát cứ nổi lên, chiến tranh liên miên, đời sống nhân dân cựckhổ Văn học đã phản ánh hiện thực khách quan, nêu lên khát vọng của nhân dân

Mức tương đối đầy đủ: HS trả lời đúng một số ý nhưng chưa đầy đủ Mức không tính điểm: HS làm các đáp án khác, hoặc không trả lời Câu 7 Nguyên nhân nào dẫn đến những thay đổi tình hình tư tưởng, tôn giáo, giáo

dục, văn học ở nước ta trong các thế kỉ XVI-XVIII so với thế kỉ thế kỉ X-XV?

- Hướng dẫn trảlời: Mức độ đầy đủ:

- Do chế độ phong kiến suy yếu và tác động bởi nền kinh tế hàng hóa nên tôn ti trật tự phong kiến không còn như trước

- Tác động của phát kiến địa lí dẫn đến sự du nhập của tôn giáo mới và chữ quốc ngữ

- Do biến động về chính trị, chiến tranh liên miên, chế độ phong kiến suyyếu nên giáo dục không được như trước, văn học chữ Hán cũng mất đi nguồn đề tàitrong sáng tác, văn học chữ Nôm phát triển nói lên tâm tư, nguyện vọng của nhândân

Mức tương đối đầy đủ: HS trả lời đúng một số ý nhưng chưa đầy đủ Mức không tính điểm: HS làm các đáp án khác, hoặc không trả lời Câu 8 Vì sao thế kỉ XVI-XVIII dòng văn hóa dân gian lại phát triển nở rộ?

- Hướng dẫn trảlời: Mức độ đầy đủ:

- Xuất phát từ nhu cầu, nguyện vọng của người dân trong hoàn cảnh xã hội

21

rối ren, kinh tế sa sút

- Tác động của những biến động xã hội trong giai đoạn này cùng với sự pháttriển của kinh tế hàng hóa, giao lưu văn hóa rộng rãi

- Khả năng sáng tạo, tinh thần lạc quan của người Việt

- Sự suy thoái của văn hóa chính thống là cơ hội cho VH dân gian phát triển

- Kế thừa những giá trị văn hóa truyền thống dân tộc

Mức tương đối đầy đủ: HS trả lời đúng một số ý nhưng chưa đầy đủ Mức không tính điểm: HS làm các đáp án khác, hoặc không trả lời Câu 9 Nguyên nhân dẫn tới sự phát triển của văn hóa ở nước ta thế kỉ X-XV?

- Hướng dẫn trảlời: Mức độ đầy đủ:

- Sự phát triển toàn diện về các mặt chính trị, kinh tế của các triều đại Lý, Trần, Lê sơ đã tạo tiền đề cho VH phát triển

- Các triều đại phong kiến đều có những chính sách phù hợp tạo điều kiện cho các hoạt động này phát triển

- Sự sáng tạo của nhân dân ta trong lao động và sản xuất, trong đấu tranh nhằm gìn giữ, bảo tồn và phát huy những giá trị VH của dân tộc

- Tác động của các yếu tố VH bên ngoài, chủ yếu là VH Trung Hoa

- Sự kế thừa những yếu tố VH của người Việt cổ trong nền văn minh Văn Lang-Âu Lạc

Mức tương đối đầy đủ: HS trả lời đúng một số ý nhưng chưa đầy đủ Mức không tính điểm: HS làm các đáp án khác, hoặc không trả lời

* Câu hỏi, bài tập mức độ vận dụng.

* Câu hỏi trắc nghiệm

Câu 1 Điểm khác nhau về tư tưởng, tôn giáo thời Lê sơ so với thời Lý, Trần là

A Nho giáo nâng lên vị trí độc tôn.

C Phật giáo nâng lên vị trí độc tôn.

B Nho giáo và Phật giáo có vị trí ngang nhau.

D Đạo giáo được xem là quốc giáo.

- Hướng dẫn trảlời: Mức độ đầy đủ: A Mức không tính điểm: HS chọn các đáp án khác, hoặc không trả lời Câu 2 Thầy Chu Văn An được xã hội trọng vọng, tôn thờ trong Văn Miếu bởi

thầy là người

A dạy giỏi B đỗ Thái học sinh C có tài năng và đức độ D dạy cho thái tử

Hướng dẫn trảlời: Mức độ đầy đủ: C Mức không tính điểm: HS chọn các đáp án khác, hoặc không trả lời Câu 3 Điểm khác nhau về văn học nước ta thế kỉ XVI-XVIII với thế kỉ X-XV là

A Văn học dân gian phát triển khá rầm rộ.

C Văn học chữ Hán và chữ Nôm đều phát triển.

B Văn học chữ Nôm phát triển.

D Văn học chữ Hán phát triển.

- Hướng dẫn trảlời: Mức độ đầy đủ: A Mức không tính điểm: HS chọn các đáp án khác, hoặc không trả lời

* Câu hỏi tự luận

Câu 1 Phân tích những mặt tích cực và hạn chế của nền giáo dục nho học nước ta

thời phong kiến độc lập

- Hướng dẫn trảlời: Mức độ đầy đủ:

đã góp phần quan trọng vào việc xây dựng đất nước

+ Bên cạnh đào tạo ra nhiều trí thức tài giỏi thì giáo dục thời kì này còn làm cho số người đi học tăng lên, góp phần nâng cao trình độ dân trí

- Hạn chế:

+ Giáo dục Nho học chỉ dạy chủ yếu các môn khoa học xã hội, xem nhẹ cáckiến thức khoa học tự nhiên, hạn chế sự phát triển kĩ thuật phục vụ sản xuất nênkhông tạo điều kiện cho kinh tế phát triển

Mức tương đối đầy đủ: HS trả lời đúng một số ý nhưng chưa đầy đủ Mức không tính điểm: HS làm các đáp án khác, hoặc không trả lời Câu 2 Phân tích điểm giống nhau cơ bản của giáo dục nước ta qua các triều đại

từ thế kỉ XI đến nửa đầu thế kỉ XIX

- Hướng dẫn trảlời: Mức độ đầy đủ:

- Nội dung giáo dục chủ yếu là Nho học, đề cao đạo đức xã hội qua các sách Tứthư, Ngũ kinh và phương pháp học thuộc lòng theo kiểu “tầm chương trích cũ”…

- Thi cử được tổ chức chặt chẽ Giáo dục và khoa cử đều được các triều đại tổ chức, là hình thức chủ yếu để tuyển chọn quan lại

- Giáo dục thời kì này có tác dụng nâng cao dân trí, đào tạo ra nhiều trí thức tài giỏi cho đất nước, góp phần tích cực vào công cuộc xây dựng và bảo vệ đất nước

- Tuy nhiên giáo dục thời kì này còn xem nhẹ các kiến thức khoa học tự nhiên, hạn chế sự phát triển kĩ thuật, không tạo điều kiện cho kinh tế phát triển

Mức tương đối đầy đủ: HS trả lời đúng một số ý nhưng chưa đầy đủ Mức không tính điểm: HS chọn các đáp án khác, hoặc không trả lời Câu 3 Phân tích những thay đổi về tình hình tư tưởng, tôn giáo, giáo dục, văn học

trong các thế kỉ XVI-XVIII với thế kỉ X-XV

- Hướng dẫn trảlời: Mức độ đầy đủ:

23

+ Về tư tưởng, tôn giáo: Nho giáo từng bước suy thoái, Phật giáo, Đạo giáo

có điều kiện khôi phục vị trí của mình nhưng không được như thời Lý, Trần Đạothiên chúa được du nhập vào nước ta

+ Về giáo dục: Tiếp tục mở các khoa thi nhưng dưới triều vua Lê – chúaTrịnh ở Đàng ngoài chất lượng giáo dục suy giảm, số người đi thi và đỗ đạt khôngnhiều…, thời vua Quang Trung đưa văn thơ Nôm vào nội dung thi cử

+ Về văn học: Văn học chữ Hán mất dần vị trí vốn có của nó, văn học chữ Nôm phát triển, văn học dân gian phát triển khá rầm rộ, đa dạng về thể loại

Mức tương đối đầy đủ: HS trả lời đúng một số ý nhưng chưa đầy đủ Mức không tính điểm: HS làm các đáp án khác, hoặc không trả lời Câu 4 Qua quan sát một số công trình kiến trúc của nước ta TK X-XIX, hãy phân

tích nét độc đáo về nghệ thuật kiến trúc Việt Nam thời kì này

- Nghệ thuật kiến trúc thời kì này chịu ảnh hưởng của các tôn giáo Các côngtrình thường được xây ở những nơi có phong cảnh đẹp, gắn bó với núi, sông, hồ,…

- Kiến trúc các ngôi chùa là các ngôi tháp, tiêu biểu như: Chùa Trấn Quốc (Hà Nội), chùa Thiên Mụ (Huế), tháp chùa Phổ Minh (Nam Định),…

- Mái chùa thường uốn cong, lợp bằng ngói, các góc của mái chùa đều cóđầu đao xây cong lên hình lưỡi đao hay hình cái đuôi chim phượng Hệ thống bộ máicủa chùa chiếm 2/3 công trình như chùa Một Cột (Hà Nội), chùa Bút Tháp (BắcNinh)

- Rồng là biểu tượng của sự cao quý, tượng trưng cho sức mạnh vũ trụ nên thường được các vua chúa sử dụng

- Những họa tiết hoa văn độc đáo như: rồng mình trơn cuộn trong lá đề,bông cúc nhiều cánh, bệ chân cột hình hoa sen nở, thường được sử dụng trong cáccông trình kiến trúc của Việt Nam.

Mức tương đối đầy đủ: HS trả lời đúng một số ý nhưng chưa đầy đủ Mức không tính điểm: HS làm các đáp án khác, hoặc không trả lời

Câu 5 Phân tích tính dân tộc sâu sắc của văn hóa Đại Việt từ thế kỷ X đến nửa

đầu thế kỉ XIX

- Hướng dẫn trảlời: Mức độ đầy đủ: a Tư tưởng, tôn giáo:

- Tư tưởng, tôn giáo: tiếp nhận Nho giáo, Phật giáo, Đạo giáo từ bên ngoài,nhân dân Đại Việt hoà lẫn với tư tưởng, tình cảm, tín ngưỡng truyền thống của mình

để tạo nên lôi sống và cách ứng xử riêng

+ Giai cấp phong kiến thống trị đã tiếp nhận Nho giáo, xem nó là hệ tư

24

tưởng của mình Nhưng Nho giáo cũng chỉ được tiếp thu ở Việt Nam từng yếu

tố riêng lẻ, nhất là về chính trị - đạo đức, chứ không bê nguyên xi cả hệ thống

+ Để vượt ra khỏi sự ràng buộc của các ảnh hưởng từ phương Bắc, Phật giáođược đề cao, được giai cấp thống trị thời Lý, Trần và nhân dân tôn trọng Phật giáonước ta không xuất thế mà nhập thế, gắn với phù chú, cầu xin tài lộc, phúc thọ hơn là

tu hành thoát tục Tầng lớp tăng lữ đi sâu hơn vào Phật học, dần hình thành nhữngtôn phái riêng như Thiền Tông Trúc Lâm đề cao Phật tại tâm

+ Thời Lý, Trần, Phật giáo cực thịnh nhưng vẫn đón nhận cả Nho giáo, Đạo giáo, tạo nên bộ mặt văn hóa mang tính chất “Tam giáo đồng nguyên”

- Các tôn giáo bên ngoài du nhập vào nước ta không làm mất đi tín ngưỡngdân gian bản địa mà hoà quyện vào nhau, làm cho cả hai phía đều có những biến hóanhất định, như Nho giáo không hạ thấp vai trò người phụ nữ, việc thờ Mẫu ở nước tarất thịnh hành Tính đa thần, dân chủ, cộng đồng được thể hiện ở việc thờ tập thể giatiên, thờ nhiều cặp thần thánh, vào một ngôi chùa không chỉ thờ Phật mà thờ cả nhiều

vị khác, thần linh có mà người thật cũng có Đây chính là những nét riêng của tínngưỡng Việt Nam

b Văn học:

- Từ thời Trần văn học dân tộc ngày càng phát triển, hàng loạt bài thơ, bài

hịch, bài phú nổi tiếng như: Nam quốc sơn hà, Hịch tướng sĩ, Bạch Đằng Giang Phú, Bình Ngô đại cáo…cùng hàng loạt tập thơ, truyện, kí ra đời… thể hiện tinh thần yêu

nước, tự hào dân tộc, đánh dấu sự hình thành văn học dân tộc

- Từ thế kỉ XI - XII, trên cơ sở chữ Hán, người Việt đã sáng tạo ra chữ Nôm

- chữ viết riêng của dân tộc TK XV cả văn học chữ Hán và chữ Nôm đều pháttriển với sự xuất hiện của hàng loạt tập thơ của Nguyễn Trãi, Lê Thánh Tông… thểhiện lòng yêu nước, tự hào dân tộc, ca ngợi đất nước phát triển

- Từ thế kỉ XVI văn học chữ Nôm phát triển mạnh, văn học dân gian nở rộ…

c Nghệ thuật:

- Nghệ thuật kiến trúc nở rộ với những nét độc đáo, tinh xảo bao gồm kiếntrúc Phật giáo và Nho giáo Đặc biệt thời Lý, Trần có bốn công trình nghệ thuật đượcđánh giá là “An Nam tứ đại khí” của dân tộc

- Nghệ thuật điêu khắc tinh tế, độc đáo với nhiều loại hình họa tiết, hoa vănđộc đáo như hình rồng trơn mình cuộn trong lá đề, bệ chân cột hình hoa sen nở, phùđiêu nổi hình cô tiên, vũ nữ múa mang đậm bản sắc của người Việt

- Các loại hình nghệ thuật dân gian ra đời sớm và ngày càng phát triển, trong

đó múa rối nước là một loại hình nghệ thuật đặc sắc Các nghệ nhân sáng tạo nhiềuloại hình nhạc cụ: trống cơm, sáo tiêu, đàn cầm, đàn tranh, cồng chiêng, được sửdụng với những trò chơi lễ hội dân gian đấu vật, đua thuyền, đá cầu

d Khoa học – kĩ thuật:

25