Thực trạng vấn đề Như chúng ta đã biết, bài giảng điện tử là bài giảng sử dụng các phần mềm soạn thảo thông dụng như: PowerPoint, Adobe Presenter, LectureMaker… kết hợp với thiết bị hỗ t
Trang 1ĐẶT VẤN ĐỀ
1 Lí do chọn đề tài
Đã từ lâu, việc giảng dạy của mỗi người thầy, cô vẫn thường quen đi với con đường truyền thống: phấn trắng – bảng đen, thầy đọc – trò ghi Chính vì thế mà không lâu sau, một con đường mới mở ra làm không ít thầy cô phải bỡ ngỡ: dạy học kết hợp các phương tiện kĩ thuật hiện đại, hay nói chính xác hơn là kết hợp công nghệ thông tin (CNTT) trong giảng dạy Với những thầy cô lần đầu tiên tiếp xúc hoặc tiếp xúc ít, điều này đã gây ra nhiều khó khăn trong việc tiếp nhận cũng như triển khai trong công tác Giống như một một đứa trẻ đã biết đi, nay lại phải tập đi lại, nhưng trên một phương tiện khó điều khiển hơn.
Thêm nữa, một sự thật thường thấy: chúng ta hay hoài niềm về quá khứ như một món quà nâng niu và trân trọng Khi thời đại thay đổi, dù có nâng niu quá khứ đến mấy cũng phải chấp nhận đối mặt với thực tế: đây là thời buổi CNTT, đây là lúc bản thân mỗi thầy, cô giáo phải tự thích nghi nếu không muốn bị tụt lại Lĩnh vực giáo dục cũng không nằm ngoài sự thay đổi đó Chỉ thị 29/2001/ CT-BGD&ĐT đã nêu rõ: “Đối với giáo dục và đào tạo, công nghệ thông tin có tác động mạnh mẽ, làm thay đổi phương pháp, nhận thức dạy và học Công nghệ thông tin là phương tiện
để tiến tới một xã hội học tập”.
Trong phạm vi nhỏ hẹp với bộ môn Ngữ Văn, người viết nhận thấy rằng đây
là môn học rất cần sự khéo léo và tinh tế của thầy cô trong quá trình giảng dạy Bởi học sinh đang có xu hướng nghiêng về các môn học tự nhiên nhiều hơn là môn học
xã hội Các em học sinh chính là những “khách hàng khó tính” mà thầy cô phải tinh
ý để nắm bắt tâm lí Còn gì buồn hơn trong một tiết học văn mà thầy cô nhìn thấy những khuôn mặt uể oải, những ánh mắt vô hồn… Vậy nên ứng dụng CNTT trong giảng dạy môn Ngữ Văn là một phương pháp “đổi món” thiết thực nhất trong giảng dạy Vấn đề này tuy đã được đề cập từ lâu, nhưng để thật sự để đem lại đạt hiệu quả
và trở thành một con đường thiết yếu trong giảng dạy là một quá trình hết sức gian truân.
Trang 2Với riêng ngôi trường THCS&THPT Trần Văn Lắm, một ngôi trường vùng quê còn gặp không ít khó khăn về cơ sở vấn chất, trang thiết bị dạy học Nếu không tích cực ứng dụng CNTT trong giảng dạy, chẳng khác nào để các em học sinh đã thiệt thòi nay lại thiệt thòi hơn Dù biết rằng ứng dụng là một chuyện, ứng dụng đạt hiệu quả lại là một chuyện khác Trong suy nghĩ và băn khoăn đó, người viết chọn
đề tài “Để ứng dụng CNTT hiệu quả trong giảng dạy môn Ngữ Văn ở trường THCS&THPT Trần Văn Lắm” Đây cũng chính là một cuốn sổ tự bồi dưỡng để người viết trau dồi quá trình học tập, cũng là để chia sẻ chút ít hiểu biết của mình góp phần nâng cao hiệu quả giảng dạy bằng CNTT môn ngữ văn trong trường phổ thông.
Trang 32 Tổng quan đề tài
- Đặt vấn đề
- Nội dung + Thực trạng + Cơ sở lí luận + Các nội dung ứng dụng trong bài giảng
- Kiểm nghiệm
- Kết luận
3 Tính mới về khoa học của đề tài
Người viết tập trung khai thác vào các nội dung kĩ thuật thể hiện trong bài giảng là chính (phần kĩ thuật hỗ trợ cho nội dung bài học) Ở đây là các nội dung ứng dụng: Ứng dụng Flash, ứng dụng sơ đồ, bảng, kỹ thuật phối màu, sử dụng phim, nhạc Trong đó, theo quan sát và ghi nhận của người viết, ứng dụng Flash là kĩ thuật hầu như chưa thấy trong các bài giảng điện tử, và cũng chưa có một tài liệu
cụ thể nào đã nghiên cứu trước đây.
4 Giới hạn nghiên cứu
Nội dung nghiên cứu là các tác phẩm trong SGK Ngữ Văn 10, 11 và 12 (ban
cơ bản) Các bài giảng sẽ kết hợp với kĩ thuật trình chiếu nhằm mang lại hiệu quả thiết thực:
+ Ngữ Văn 10: Tấm Cám – tập 1 Ra Ma buộc tội –tập 1 Hiền tài là nguyên khí quốc gia – tập 2
+ Ngữ Văn 11: Câu cá mùa thu – tập 1 Chữ người tử tù – tập 1 Hạnh phúc của một tang gia – tập 1.
+Ngữ Văn 12: Đất Nước – Tập 1, Tây Tiến – Tập 1
5 Các phương pháp thực hiện sáng kiến
Trang 4- Thu thập, sưu tầm ứng dụng cần thiết cho bài giảng.
- Rút kinh nghiệm qua mỗi lần giảng dạy có ứng dụng CNTT.
- Tổng hợp kinh nghiệm khi sử dụng và đưa ra giải pháp tùy theo bài học.
NỘI DUNG
1 Thực trạng vấn đề
Như chúng ta đã biết, bài giảng điện tử là bài giảng sử dụng các phần mềm soạn thảo thông dụng như: PowerPoint, Adobe Presenter, LectureMaker… kết hợp với thiết bị hỗ trợ như máy chiếu, loa hoặc T.V… Các phương tiện trực quan này sẽ đem lại nhiều hiệu quả hơn cách giảng dạy bằng giáo án truyền thống thường thấy.
Một tiết học có ứng dụng CNTT sẽ làm cho học sinh trở nên phấn khởi và “đổi gió”
hơn Thao tác của thầy cô khi lên lớp cũng nhẹ nhàng và đơn giản hơn, tiết kiệm được thời gian viết bảng mà nội dung thể hiện bài học lại phong phú và đa dạng rất nhiều.
Trong bộ môn Ngữ Văn, môn học với số lượng tiết học nhiều và kiến thức có phần trừu tượng, cách giảng dạy thông thường ở một số nội dung sẽ khó giúp các
em hình dung ra vấn đề thông qua việc nghe giảng Thêm vào đó, SGK Ngữ Văn cũng ít các tranh ảnh minh họa đi kèm Tuy rằng, văn chương có cách truyền tải và cảm thụ riêng, nhưng không phải học sinh nào cũng có thể cảm nhận và hình dung trong suy nghĩ một cách hiệu quả Chắc chắn rằng một đoạn phim, một tấm hình hay một đoạn nhạc ít nhiều cũng sẽ hỗ trợ các em trong việc tái hiện, khắc sâu kiến thức bài học Thêm nữa, phần đông học sinh hiện này đều học và trả bài một cách máy móc những kiến thức được ghi, đối với câu hỏi tư duy sâu thì các em lại gặp nhiều lúng túng Người viết muốn học sinh hướng tới “học – hiểu” chứ không phải
“học – thuộc” như hiện đa số hiện nay Môn văn là môn học dạy về cái hay cái đẹp, nếu kết hợp CNTT thì rõ ràng hình thức đẹp, nội dung hay chẳng phải là vẹn cả đôi đường, điều mà rất nhiều thầy cô mong muốn đạt tới đó sao?
Tuy nhiên khi nhìn nhận ở hai chiều, điều gì cũng có ưu điểm và khuyết điểm của nó Ở đây, người viết muốn tận dụng mọi ưu thế của việc ứng dụng CNTT để bài
Trang 5giảng trở nên hiệu quả nhất Đa phần hiện nay, các thầy cô đều gặp khó khăn trong việc soạn hoàn chỉnh một bài giảng điện tử, chưa kể khi hoàn chỉnh về nội dung thì hình thức lại gặp nhiều lỗi và sự cố dở khóc dở cười (mọi người bảo hiện đại thì hại điện quả chẳng sai chút nào) Trước những thực trạng ấy, đề tài này hy vọng sẽ giúp các thầy cô nhìn thấy rõ hơn nữa cách làm cho bài giảng điện tử của mình trở nên hiệu quả hơn.
2 Cơ sở lí luận
Đối với hiệu quả của bài giảng, người viết dựa trên các tiêu chí của một tiết học có ứng dụng CNTT làm cơ sở cho đề tài:
1 Tính dễ sử dụng: Học sinh dễ dàng tiếp cận và tự di chuyển dễ dàng trong bài học.
2 Nội dung bài học: Bài học có đủ nội dung chủ yếu, được tổ chức hợp lý, thứ tự
và trình bày rõ ràng, có tính sư phạm, học sinh ghi chép được bài.
3 Sử dụng multimedia: Xem xét hiệu quả của các phương tiện multimedia (text, graphic, audio, animation, video, ) trong việc hỗ trợ học tập (minh họa, mô phỏng, so sánh…).
4 Sự tương tác: Ngoài việc xem nội dung, cần bảo đảm yêu cầu tương tác với bài học thông qua các bài tập, bài thực hành nhỏ (kỹ năng kéo thả, điền vào chỗ trống, chọn câu trả lời…), đồng thời có phản hồi kết quả nhanh.
5 Tính hấp dẫn: Việc trình bày và tương tác có hấp dẫn và kích thích việc học
và luyện tập.
6 Đáp ứng mục đích yêu cầu: Các nội dung và hoạt động của bài giảng đáp ứng được các mục tiêu đề ra.
7 Đánh giá chung: Đánh giá chung về hiệu quả của bài giảng so với việc sử dụng phương tiện truyền thống.
Trên kết các nội dung tiêu chí đánh giá mà một tiết học có ứng dụng CNTT mà người viết đã tham khảo, những nội dung ứng dụng sau đây cũng sẽ nằm trong các tiêu chí trên, nhất là nhấn mạnh ở phần hiệu quả đạt được, bởi đã ứng dụng thì phải tập trung vào hiệu quả so với cách dạy truyền thống thông thường Phương
Trang 6châm ứng dụng đúng lúc, đúng chỗ, không lạm dụng, không phô bày, biểu diễn, sao chép.
3 Các nội dung ứng dụng trong bài giảng
Lưu ý: Tất cả các ứng dụng trong bài giảng điện tử phải bám theo nội dung thực tế của bài học, vì áp dụng tùy tiện sẽ phản tác dụng và không đem lại hiệu quả mong muốn (quá nhiều màu sắc, hình ảnh, âm thanh… sẽ làm học sinh phân tán sự tập trung) Quý thầy cô cần chuẩn bị trước tiên một bài giảng chất lượng về nội dung, đảm bảo chuẩn kiến thức kĩ năng, sau đó tùy vào phần kiến thức trình chiếu,
sự liên tưởng các nội dung giữa bài học và kĩ thuật mà kết hợp một số cách sau đây:
a Ứng dụng Flash (phần minh họa)
Thông thường, một bài giảng điện tử chỉ cần đảm bảo về màu sắc, hình ảnh tĩnh hay động thế là đủ Thế nhưng, nếu kết hợp với các file Flash trong bài giảng sẽ mang lại hiệu quả sinh động hơn cho phần nội dung minh họa Vì đây chỉ là nội dung minh họa hình thức nên tùy ý tưởng mà chúng ta sử dụng.
Flash là tập tin có định dạng: [tên file.swf].Tập tin Flash là những hình ảnh động nhưng có thể tương tác trực tiếp và hiệu ứng chi tiết, sắc nét, đẹp hơn nhiều
so với hình động (hình động có định dạng [tên file.gif]) Trong quá trình sử dụng cũng như giảng dạy, người viết nhận thấy việc sử dụng file Flash vào bài giảng sẽ khiến bài giảng trở nên sinh động và các chi tiết minh họa cũng thực tế, hấp dẫn.
Bài giảng trở nên trau chuốt và tỉ mỉ hơn, long lanh hơn về mặt hình thức, đó là một trong những yếu tố giúp các em tập trung vào bài học, tạo sự phấn khởi, hứng thú.
Để đảm bảo trong bài giảng điện tử có thể sử dụng được các file flash, quý thầy cô cần phải cài đặt trong máy tính của mình các phần mềm sau:
+ Bộ Office 2013 hoặc cũ hơn (2010, 2007) + Phần mềm Quicktime
+ Phần mềm SwiffPlayer
Trang 7+ Flash Player mới nhất + Adobe Presnter
Sau khi cài đặt đầy đủ các phần mềm yêu cầu, mở Powerpoint ta sẽ thấy xuất hiện một mục mới tên là Showroom hoặc Adobe Presnter (xem hình)
[Powerpoint chưa cài]
[Powerpoint đã cài]
Công việc tiếp theo là chọn lựa và sưu tầm các file Flash để phục vụ cho bài giảng của mình, người viết xin đưa ra một số đường dẫn có các file Flash đẹp:
+ http://namkna.blogspot.com/2012/04/mot-so-flash-ep-ve-bien-va-flash-phong.html
Trang 8+ http://www.dunghennessy.blogspot.com/2013/03/flash-ep-phan-1.html
Đến nội dung chính, vậy thì câu hỏi đặt ra: “tôi sẽ đưa file Flash vào như thế nào trong bài giảng?” Ở đây chúng ta cần phải xác định: “bài mình sắp dạy là bài gì? Mình cần mình họa cho nội dung nào, ý tưởng của mình trong bài giảng là gì?”
Với nội dung này thì mình mình họa file Flash nào là phù hợp Người viết lấy dẫn chứng thức tế từ các bài học sau đây:
+ Trong tác phẩm Câu cá mùa thu của Nguyễn Khuyến, hình ảnh người viết liên tưởng đầu tiên là chọn lựa một khung cảnh miền quê yên tĩnh, ở đó có một chiếc thuyền câu, có vài chú cá bơi lội dưới dòng sông Tấm hình về miền quê thì đơn giản, có chiếc thuyền câu cũng không phải quá khó, nhưng làm sao để có hình ảnh những chú cá bơi ở dưới sông theo ý tưởng mới là cái khó File Flash sẽ giúp chúng ta gỡ rối ý tưởng ấy để biến thành hiện thực:
Trang 9[Flash cá bơi lội trong bài giảng]
Với hình ảnh minh họa thực tế, nhẹ nhàng và tự nhiên, kết hợp với lời giảng cúa quý thầy cô, chắc chắn các em sẽ có những hình dung sống động Đặt trong bối cảnh tác phẩm thì không còn gì nên thơ cho bằng Tuy nhiên, phải luôn ghi nhớ nội dung là chính, hình ảnh minh họa là phụ, đừng để các em hiện thực hóa tác phẩm sẽ mất cái thi vị vốn có trong văn học.
+ Thêm một ví dụ thứ hai, trong bài giảng truyện cổ tích Tấm Cám Ở phần đầu bài học, kế bên hình ảnh minh họa cho tác phẩm, người viết đã chọn lựa một file Flash có những chú bướm đang bay trên một bông hoa Ngụ ý minh họa cho câu chuyện dân gian gần gũi với thiên nhiên, là một tác phẩm chứa đựng nhiều ý nghĩa giá trị, khiến bài học như một trang mở đầu nhẹ nhàng, gần gũi như tuổi thơ của các em Điều thú vị là khi di chuyển chuột vào vùng Flash này, chú bướm sẽ đi theo dấu chuột của với những dài màu sắc lấp lánh, điều mà các hình ảnh minh họa thông thường không thể nào làm được:
Trang 10[Flash bướm bay]
Tóm lại, qua các ví dụ trên ta cần ghi nhớ rằng: phải có ý tưởng trong bài giảng thì mới tìm file Flash phù hợp với nội dung Đây là một công việc đòi hỏi sự tỉ
mỉ và cách sắp xếp khoa học, sự liên tưởng và tính thẩm mĩ cao Cái khó đó lại là một ưu thế khiến bài giảng điện tử của thầy cô trở nên công phu hơn, mang nhiều tâm huyết hơn, không còn đơn thuần là những slide trình chiếu chỉ thể hiện kiến thức Bài giảng điện tử vừa “tốt gỗ mà tốt luôn cả nước sơn”.
Ưu điểm của việc ứng dụng Flash:
+ Nội dung minh họa trực quan và sinh động, hấp dẫn Dung lượng Flash nhỏ gọn có thể tích hợp trong bài giảng điện tử tùy ý, không hạn chế
+ Tạo hứng thú cho giáo viên khi soạn giảng, nâng cao tính thẩm mĩ, khoa học, kích thích sự sáng tạo cho bài giảng.
Khuyết điểm:
Trang 11+ Cần phải cài thêm phần mềm hỗ trợ mới sử dụng được Phải có nguồn file Flash minh họa phong phú
b Ứng dụng sơ đồ, bảng (phần nội dung)
Một trong những cách giúp học sinh khái quát các nội dung bài học đó chính
là hình thức vẽ sơ đồ, kẻ bảng Vậy nên một bài giảng điện tử có sử dụng sơ đồ và bảng sẽ là một thuận lợi trong phần củng cố các đơn vị trong bài học Dù mỗi bài học có đơn vị kiến thức khác nhau nhưng quan trọng là người soạn giảng nắm được bố cục của bài học, khát quát thành những nội dung ngắn gọn để học sinh theo dõi Đối với những bài tổng kết, SGK đã có sẵn các phần kẻ bảng, nhưng ở riêng từng tác phẩm thì rất ít có, chủ yếu giáo viên phải tự hệ thống qua kinh nghiệm hoặc các nguồn tham khảo Thực tế khi kiểm tra khả năng ghi nhớ của học sinh, các em có thể hoàn thành một bảng tổng kết nhanh hơn mấy lần ngồi đọc lại một đoạn nội dung bài học.
+ Trong truyện cổ tích Tấm Cám, có khá nhiều các chi tiết và sự kiện xảy ra trong cuộc đời của Tấm, đây sẽ là phần kiến thức tái hiện quan trọng trong yêu cầu tóm tắt văn bản tự sự.
Nếu phải chuẩn bị bảng phụ, ta sẽ mất khá nhiều thời gian, chưa kể là bảng phụ chỉ sử dụng một lần với khổ giấy lớn rất tốn kém Phần kẻ bảng cũng chính là nội dung câu hỏi thảo luận hoạt động trong tiết học và cũng chính là nội dung củng
Trang 12cố Nhìn vào đây các em rất dễ dàng nắm bắt hai chi tiết mâu thuẫn ban đầu trước khi Tấm vào cung, vừa hiểu được ngụ ý từ mâu thuẫn phát sinh trong truyện.
+ Thêm một ví dụ trong tác phẩm Ra-Ma buộc tội:
Qua phần khái quát này, học sinh sẽ nắm lại nhanh chóng nội dung tác phẩm.
Góc nhìn đa chiều của sơ đồ, bảng là một lợi thế mà ta phải tận dụng mỗi khi sọan giảng bằng công nghệ thông tin.
Ưu điểm + Giúp học sinh hệ thống bài học khái quát, bài giảng trình bày khoa học.
Khuyết điểm:
+ Người soạn giảng phải nắm chắc về bài học để khái quát thành phần bảng hoặc sơ đồ, nếu ít kinh nghiệm sẽ rất khó hệ thống bài học dưới hình thức này.
+ Phải sử dụng rành các thao tác trong Powepoint để kẻ bảng, sơ đồ hợp lí, tránh các lỗi kĩ thuật khi trình bày.
Trang 13+ Tốn nhiều thời gian so với soạn một đoạn văn bản trên Powerpoint thông thường.
c Kỹ thuật phối màu (phần minh họa)
Màu sắc là một trong những tiêu chí quan trọng để đánh giá chất lượng bài giảng điện tử, đó cũng là tính thẫm mĩ đem lại hiệu quả rất lớn trong việc tiếp thu của học sinh Tất nhiên, phần này chỉ là kĩ thuật để giúp cho nội dung thêm hài hòa cân đối như Flash Các bài soạn giảng hiện nay thường sử dụng ít màu sắc hoặc màu sắc đơn giản để tập trung vào nội dung bài học là chính Trong thời gian soạn các bài giảng điện tử, người viết thấy rằng phối màu đẹp sẽ tiếp tực là một lợi thế đi kèm các ứng dụng ở trên Vậy thì sử dụng màu sắc như thế nào cho hiệu quả nhất là một câu hỏi khó, nếu tính toán sai lầm dễ dẫn đến bài học trở nên lòe loẹt, phản tác dụng, thậm chí làm học sinh bị ức chế Ta hãy xem ví dụ thế này:
+ Ứng dụng trong bài Hạnh phúc của một tang gia Với hàng loạt các nhân vật xuất hiện ở trích đoạn này, người viết đã áp dụng mỗi nhân vật một gam màu
để phân biệt và giúp các em nắm tính cách từng nhân vật trước khi đi vào đọc hiểu
văn bản: