Tóm tắt tiếng việt: Kịch bản phim truyện điện ảnh như là một thể loại văn học (Movie script as a literary genre).

Kịch bản phim truyện điện ảnh như là một thể loại văn học (Movie script as a literary genre). Kịch bản phim truyện điện ảnh như là một thể loại văn học (Movie script as a literary genre). Kịch bản phim truyện điện ảnh như là một thể loại văn học (Movie script as a literary genre). Kịch bản phim truyện điện ảnh như là một thể loại văn học (Movie script as a literary genre). Kịch bản phim truyện điện ảnh như là một thể loại văn học (Movie script as a literary genre). Kịch bản phim truyện điện ảnh như là một thể loại văn học (Movie script as a literary genre). Kịch bản phim truyện điện ảnh như là một thể loại văn học (Movie script as a literary genre). Kịch bản phim truyện điện ảnh như là một thể loại văn học (Movie script as a literary genre). Kịch bản phim truyện điện ảnh như là một thể loại văn học (Movie script as a literary genre). Kịch bản phim truyện điện ảnh như là một thể loại văn học (Movie script as a literary genre). Kịch bản phim truyện điện ảnh như là một thể loại văn học (Movie script as a literary genre). Kịch bản phim truyện điện ảnh như là một thể loại văn học (Movie script as a literary genre). Kịch bản phim truyện điện ảnh như là một thể loại văn học (Movie script as a literary genre). Kịch bản phim truyện điện ảnh như là một thể loại văn học (Movie script as a literary genre).

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

NGUYỄN THỊ PHƯƠNG THẢO

KỊCH BẢN PHIM TRUYỆN ĐIỆN ẢNH NHƯ LÀ MỘT THỂ LOẠI VĂN HỌC

Chuyên ngành: Lí luận văn học

Mã số: 9.22.01.20

Hà Nội - 2022

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Lê Trà My

TS Trần Ngọc Hiếu

Phản biện 1: PGS.TS Lý Hoài Thu

Cơ quan công tác: Trường ĐHKHXH & NV – ĐHQG Hà Nội

Phản biện 2: PGS.TS Phùng Ngọc Kiên

Cơ quan công tác: Viện Văn học

Phản biện 3: TS Đỗ Văn Hiểu

Cơ quan công tác: Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

Hà Nội - 2022

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Tính đến nay, điện ảnh đã có hơn 100 năm ra đời và phát triển Dùban đầu xuất phát điểm của nó chỉ được hình dung như là trò tiêu khiểntrong đời sống thị dân phương Tây, điện ảnh dần trở thành loại hình nghệthuật thứ bảy có vị trí, vai trò lớn lao trong đời sống văn hóa bên cạnh cácloại hình nghệ thuật truyền thống đã xuất hiện từ thời cổ đại Được ghinhận là nghệ thuật tổng hợp - có rất nhiều thành tố tham gia, cấu thành -điện ảnh dung hợp đa dạng loại hình nghệ thuật: hội họa, nhiếp ảnh, âmnhạc, kiến trúc… và trong đó có văn học Bộ phận quan trọng nhất của vănhọc tham gia kiến tạo bộ phim là kịch bản Vị trí kịch bản quan trọng tớimức Alfred Hitchcock - nhà làm phim nổi tiếng nước Anh, một trong

những đạo diễn lớn nhất lịch sử điện ảnh khẳng định: "Để làm nên một bộ

phim lớn, cần ba thứ: kịch bản, kịch bản và kịch bản" Với chất liệu ngônngữ - chất liệu của văn học, kịch bản cho thấy điều hiển nhiên: văn học làmột yếu tố cấu thành nên tác phẩm điện ảnh

1.2 Những năm gần đây, nghiên cứu điện ảnh đang là một lĩnh vực pháttriển năng động và có nhiều đổi thay quan trọng Tuy nhiên, đời sống họcthuật vẫn rất thưa vắng những nghiên cứu kịch bản phim truyện điện ảnhdưới góc nhìn văn học, dù kịch bản có vị thế đặc biệt Ở Việt Nam, ngay từ

những năm 90 của thế kỷ trước, trên báo Văn Nghệ đã có cuộc thi sáng tác kịch bản, hai tác phẩm nổi tiếng đạt giải là Cây bạch đàn vô danh (Nguyễn Quang Thân), Trăng trên đất khách (Nguyễn Thị Hồng Ngát) Rất nhiều

nhà thơ, nhà văn Việt Nam hoạt động sôi nổi trong các Hội Điện ảnh, lĩnhvực điện ảnh như: Đặng Nhật Minh, Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn QuangLập, Nguyễn Quang Sáng, Nguyễn Thị Hồng Ngát, Phạm Thùy Nhân,Nguyễn Văn Thông Như vậy, Việt Nam đã sớm ý thức được vai trò đặcbiệt của kịch bản phim truyện điện ảnh trong cả hai loại hình nghệ thuật:điện ảnh và văn học Nhiều kịch bản phim truyện công khai trên các trangInternet, được dịch, xuất bản thành sách như tập kịch bản của Đặng NhậtMinh, Phạm Thùy Nhân, Nguyễn Thị Hồng Ngát, Trần Anh Hùng, Võ Thị

Hảo…, có tác phẩm đạt Giải thưởng Văn học của nhà nước Không chỉ

dừng lại ở chất liệu làm phim, kịch bản phim truyện điện ảnh còn ảnhhưởng tới lối viết của văn học, gắn với những phát kiến mới về mặt trầnthuật Nhiều tiểu thuyết mang tính “xi-nê” ra đời, tác phẩm của MargueriteDuras là một trong những ví dụ tiêu biểu

1.3 Việc nghiên cứu kịch bản phim truyện điện ảnh từ góc độ văn học

có thể soi sáng đặc trưng thẩm mĩ của thể loại này; góp phần cung cấp chongười nghiên cứu điện ảnh tri thức nhất định và trang bị tới bạn đọc thôngthường phương pháp giải mã kịch bản, có được cách đọc hiệu quả Luận ánthể hiện sự tôn trọng đối với mỗi kịch bản, cho thấy sự hoàn thiện khôngngừng của kịch bản từ lúc ra đời đến khi lên phim và khẳng định thái độtrân trọng đặc biệt với nhà biên kịch - những tác giả am hiểu về lĩnh vựcđiện ảnh, luôn nỗ lực tìm tòi cái mới trong đề tài, chủ đề, nghệ thuật thể

hiện… và đặc biệt là có lòng kiên nhẫn cao độ, sự hi sinh trong nghềnghiệp để hoàn thành kịch bản đáp ứng yêu cầu của nhà sản xuất, những cơquan, tổ chức… cùng nhiều yêu cầu phức tạp khác

Nghiên cứu này một mặt thúc đẩy, tác động đến hoạt động sáng tác kịchbản bởi chất liệu của kịch bản là ngôn từ; mặt khác khiến chúng ta tư duy lạinhững đặc thù của loại hình văn học kịch Lâu nay nghiên cứu văn học kịchmới chỉ chú ý đến kịch bản kịch, dù điện ảnh ở vị thế “người em” lân cận củasân khấu Nhìn lại lịch sử văn học thế giới, từng bị phủ nhận vị thế nhưng giờđây kịch bản kịch đã trở thành một thể loại văn học độc lập, được viết ra đểphục vụ nghệ thuật sân khấu, đồng thời mang đến khoái cảm của sự đọc; nhiềukịch gia trở thành tác giả điển phạm/ được trao giải Nobel văn học nhưShakespeare, Harold Pinter, Eugene O'Neill… Đã đến lúc nhìn nhận vai tròbiên kịch/ kịch bản phim truyện điện ảnh một cách tương xứng Đây cũng là ýnghĩa lí thuyết của đề tài Chúng ta có thể kỳ vọng tên tuổi các nhà biên kịchđiện ảnh được vinh danh tại giải Nobel vào một ngày không xa

Từ tất cả những lí do về mặt thực tiễn và lí luận trên đây, chúng tôi tiến hành

nghiên cứu: Kịch bản phim truyện điện ảnh như là một thể loại văn học (Movie script as a literary genre)

2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

2.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của công trình này là những đặc trưng của thểloại kịch bản phim truyện điện ảnh khi được nhìn nhận ở tư cách một thểloại văn học

2.2 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu của công trình là những kịch bản phim truyện điện ảnh dài của biên kịch (phân biệt với kịch bản phim ngắn và kịch bản phân

cảnh của đạo diễn giàu yếu tố kĩ thuật) Trong tiếng Anh, khái niệm “kịch

bản” được nói đến theo hai nghĩa: script và screenplay Script mang hàm

nghĩa kịch bản tiền sản xuất, kịch bản văn học gốc, tác phẩm của biên kịch

Screenplay chỉ kịch bản đã được hiện thực hóa trên màn ảnh thành một bộ

phim Khi xem phim, đối tượng tiếp nhận ở mức độ nào đó có thể hìnhdung được kịch bản của bộ phim ấy Do thực hiện nghiên cứu kịch bản

phim truyện điện ảnh từ góc độ văn học, trọng tâm nghiên cứu của người viết là script Tuy nhiên, đôi khi chúng tôi vẫn phải thực hiện thao tác đối chiếu với screenplay trong một số trường hợp, bởi những lí do về bảo mật

hồ sơ phim, thất lạc kịch bản, rào cản ngôn ngữ…

Luận án tập trung khảo sát chủ yếu kịch bản Việt Nam, có mở rộng thêm một số kịch bản nước ngoài với 38 kịch bản phim truyện điện ảnh tiếng Việt,

15 kịch bản nước ngoài; ngoài ra còn khảo sát, đối chiếu hơn 70 kịch bản khác Trong số ấy, có những kịch bản đã được xuất bản thành sách, như tập

kịch bản của Đặng Nhật Minh, Nguyễn Thị Hồng Ngát, Phạm Thùy Nhân, VõThị Hảo, Trần Anh Hùng, Nora Ephron,…; hoặc những kịch bản được in

thành văn bản để người đọc thưởng thức một cách độc lập như: Đời cát, Đảo của dân ngụ cư của Nguyễn Quang Lập; Chơi vơi, Bi, đừng sợ!…, Cha và con

và… của Phan Đăng Di; Vẻ đẹp Mỹ của Alan Ball; Bố già của Mario Puzo, Francis Ford Coppola; Thelma and Louise của Callie Khouri… Một số kịch

bản kịch, phim truyền hình, phim ngắn… cũng được đưa vào khảo sát nhằm sosánh, đối chiếu

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Với nghiên cứu này, lần đầu tiên kịch bản phim truyện điện ảnh đượctiếp cận như một thể loại văn học Luận án hướng đến sự khẳng định tínhđặc thù thể loại của kịch bản phim truyện điện ảnh, phân biệt nó với kịchbản sân khấu và các loại hình tự sự khác

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Từ mục đích nghiên cứu, chúng tôi xác định nhiệm vụ nghiên cứu: xây dựng mô hình nghiên cứu kịch bản phim truyện điện ảnh như một thể loại văn học Mô hình này không chỉ giúp chúng ta hiểu đặc trưng văn học của

kịch bản phim truyện điện ảnh, mà còn góp phần gợi ý cho người làm phim

và khán giả phần nào tiêu chí đánh giá về khâu kịch bản phim ở những mức

độ nhất định Việc đề xuất mô hình nghiên cứu sẽ khu biệt luận án với cáctài liệu dạy viết kịch bản - nơi ta sử dụng kịch bản như là những trường hợpnghiên cứu cụ thể để hướng dẫn làm nghề điện ảnh Mục đích luận ánkhông nhằm giúp bạn đọc có được những hiểu biết, kỹ năng để viết kịch

bản, mà cho thấy kịch bản là một văn bản nghệ thuật mang tính thẩm mỹ,

không chỉ cần thiết đối với người và nghề làm phim, mà còn có thể tạokhoái cảm đọc cho người tiếp nhận

4 Phương pháp nghiên cứu

Chúng tôi chủ trương kết hợp nhiều phương pháp khác nhau trong quátrình nghiên cứu, trong đó có các phương pháp chính như sau:

Phương pháp cấu trúc: Với luận án này, người viết thực hiện công việc

mô hình hóa - đề xuất mô hình nghiên cứu kịch bản phim truyện điện ảnhnhư một thể loại văn học, nên phương pháp quan trọng nhất được thực hiện

là phương pháp cấu trúc

Phương pháp loại hình: Dựa trên hệ thống kịch bản phim truyện điện

ảnh đa dạng được khảo sát, người viết tìm ra những đặc trưng chung cơbản, cộng đồng giá trị của các kịch bản dưới góc nhìn văn học

Phương pháp liên ngành: Do đối tượng nghiên cứu của luận án rất đặc

thù - kịch bản phim truyện điện ảnh - một thành tố của tác phẩm điện ảnh,điện ảnh lại là một bộ môn nghệ thuật tổng hợp nên người viết thực hiệnnghiên cứu từ góc độ liên ngành - văn học, điện ảnh; điện ảnh, sân khấu;điện ảnh, nhiếp ảnh; điện ảnh, hội họa…

Phương pháp so sánh: Thao tác quan trọng cần được sử dụng trong luận

án là so sánh, để tìm ra đặc trưng của thể loại kịch bản phim truyện điệnảnh Dù đối tượng nghiên cứu chủ đạo của luận án là kịch bản văn học gốccủa biên kịch (script), chúng tôi vẫn cần những so sánh, đối chiếu nhất địnhvới “screenplay” - kịch bản được hiện thực hóa trên màn ảnh thành bộphim

Phương pháp thống kê: Từ số lượng kịch bản nhất định (đảm bảo

nguyên tắc đa dạng, phong phú), chúng tôi thực hiện thao tác này để phântích những khía cạnh về tính văn học được thể hiện trong các kịch bản đượcđưa vào khảo sát; từ đó rút ra những nét đặc trưng chung cơ bản dưới gócnhìn của văn học ở kịch bản phim truyện điện ảnh

5 Đóng góp mới của luận án

Đây là công trình đầu tiên nghiên cứu một cách tập trung và có hệ thốngkịch bản phim truyện điện ảnh không phải dưới góc nhìn điện ảnh mà với

tư cách một thể loại văn học độc lập Luận án xây dựng mô hình nghiêncứu kịch bản phim truyện điện ảnh như một thể loại văn học, xác lập nhữngđặc trưng của thể loại này trong sự phân biệt nó với kịch bản sân khấu vàcác văn bản tự sự khác

Luận án có đóng góp nhất định trong đời sống thưởng thức văn học.

Kịch bản phim truyện điện ảnh - văn bản quan trọng trong quá trình sảnxuất phim và người ta thường nghi ngờ tính văn học của nó, nhưng trênthực tế kịch bản là loại hình văn bản nghệ thuật giàu tính thẩm mỹ, tạo nênkhoái cảm đọc, có thể tồn tại độc lập như mọi tác phẩm văn học khác Luận

án góp phần cung cấp những hiểu biết nhất định để bạn đọc có được “sựđọc” chính xác, hiệu quả; đồng thời giúp người xem phần nào đánh giáđược giá trị kịch bản phim thông qua việc đọc văn bản trực tiếp hay quaquá trình xem phim

Luận án có ý nghĩa thực tiễn nhất định với người sáng tác kịch bản phim truyện điện ảnh Kịch bản phim truyện điện ảnh mang những đặc

trưng riêng, biên kịch nên tránh viết như một truyện ngắn, tiểu thuyết, kịchbản kịch… trong thực tế làm nghề

Trong khi các nhà nghiên cứu văn học còn đang tập trung vào phương thứcchuyển thể, coi đó như là mối quan hệ liên văn bản giữa văn học và điện ảnh,thì nghiên cứu này là một hướng nghiên cứu liên ngành khả quan khi tiếp cậnkịch bản phim truyện điện ảnh dưới góc nhìn văn học, bởi kịch bản sử dụngchất liệu ngôn ngữ - chất liệu của nghệ thuật văn học

1.1.1 Phim truyện điện ảnh như một phương thức kể chuyện

Lịch sử loài người ban đầu chưa có chữ viết, những câu chuyện được

truyền miệng - kể bằng lời nói Ngoài chất liệu ngôn ngữ, con người kể chuyện bằng đa dạng các hình thức: hình vẽ khắc trong hang núi, những bài dân ca, các điệu nhạc, tranh ảnh trên bình gốm, đồ tế lễ… Chữ viết ra đời là khúc ngoặt kể chuyện lớn lao của loài người Khi có chữ viết, con

người kể chuyện bằng lời văn Khoảng 20 thế kỷ tiếp theo, nghệ thuật kểchuyện phát triển tinh hoa với thể loại tiểu thuyết Không chỉ vậy, với nhu

cầu chia sẻ ở những mức độ khác nhau, các câu chuyện được kể bằng nhiều loại chất liệu đa dạng đã phát triển tinh hoa thành nghệ thuật: bằng

màu sắc, đường nét trong hội họa; tiết tấu, nhịp điệu, âm vực trong âmnhạc; nghệ thuật diễn xuất của diễn viên trong bối cảnh nhất định ở sânkhấu; hình ảnh tĩnh trong nhiếp ảnh…

Điện ảnh nảy sinh từ sự gợi ý, sức hấp dẫn ở nhiếp ảnh Nếu nhiếp ảnh

là “ảnh tĩnh” thì điện ảnh là nghệ thuật “hình ảnh động” Điện ảnh tiến

bước từ ghi hình giải trí đơn thuần đến một môn nghệ thuật Điều khiến điện ảnh có sức cuốn hút đặc biệt tới đại chúng là nhờ khả năng tổng hợp

và khắc phục nhiều giới hạn của những nghệ thuật tạo hình và biểu hiện trước đó Điện ảnh khắc phục giới hạn của sân khấu đầy tính ước lệ gắn với

quy tắc “tam duy nhất”, hấp thu sự hấp dẫn của âm nhạc, hội họa, nhiếpảnh…

Phim điện ảnh có nhiều thể loại: phim truyện, phim tài liệu, phim khoahọc, phim giáo khoa… Trong thế giới điện ảnh, phim truyện giữ vị trí nổibật Phim truyện điện ảnh có thể được định nghĩa đơn giản mà cốt lõi như sau:

Là bộ phim kể một câu chuyện nào đó bằng ngôn ngữ điện ảnh giàu tính nghệ

thuật Phim truyện điện ảnh vừa là một phương thức kể chuyện của loài người, vừa là loại hình giải trí hàng đầu hiện nay của thế giới.

Giai đoạn đầu, phim truyện điện ảnh chưa có kịch bản, kịch bản chỉ tồntại dưới dạng ý tưởng Để tăng sức cạnh tranh với nhiều loại hình nghệthuật giải trí khác (như sân khấu), phục vụ cho quá trình làm phim chuyênnghiệp… kịch bản ra đời, vai trò của biên kịch dần định hình rõ nét

1.1.2 Kịch bản - khâu khởi đầu của phim truyện điện ảnh

Phần lớn các bộ phim ra đời đều trải qua ba giai đoạn: tiền sản xuất, sảnxuất, hậu kỳ Kịch bản nằm trong giai đoạn đầu tiên của quá trình làm phim,với nhiều chặng: bản tóm lược, kịch bản qua một/ vài lần sửa chữa, kịch bảnhoàn chỉnh (còn gọi là kịch bản chi tiết)

Kịch bản là một khâu của quá trình sản xuất phim Nếu như kịch bản đượcthực hiện với văn bản ngôn ngữ nghệ thuật thì các khâu còn lại là sự chuyểnhóa văn bản ấy thành phim bằng những thao tác kỹ thuật, diễn xuất, kết hợpnhiều loại hình nghệ thuật (hội họa, nhiếp ảnh, âm nhạc, điêu khắc, ) nhằmtạo ra những thước phim sống động

1.2 Những công trình nghiên cứu kịch bản phim truyện điện ảnh

1.2.1 Nghiên cứu kịch bản phim truyện điện ảnh trong những công trình nghiên cứu nghệ thuật điện ảnh

* Thứ nhất, những công trình nói về định nghĩa kịch bản phim truyện điện ảnh

Định nghĩa kịch bản phim truyện điện ảnh được nói đến trong rất nhiều

công trình, tài liệu nghiên cứu: Ngôn ngữ điện ảnh và truyền hình (DIXT/ Jean Pierre Fougea và Hội Điện ảnh Việt Nam đồng xuất bản, 2007); Điện ảnh, nghệ thuật thứ bảy (Cao Thụy, Nhà xuất bản Trẻ, 2004); Dạo chơi vườn điện ảnh (Việt Linh, Nhà xuất bản Văn hóa Sài Gòn, 2006) Dưới góc nhìn

điện ảnh, kịch bản phim truyện điện ảnh được hiểu là kịch bản cho một câuchuyện Nó là bộ phim bằng giấy Là một trạng thái trung chuyển, một dạngthức văn bản nhất thời để rồi tự biến đổi và mất đi để thành phim, được viết

ra cho đối tượng chủ yếu là các thành viên đoàn phim đọc - mỗi đối tượngđọc theo cách riêng và mục đích riêng cho quá trình quay phim, không phải

để thưởng thức văn chương Chỉ bao gồm những gì “cho thấy”: hình ảnh, âmthanh, những cái nhìn và sự im lặng, động tác, và bất động

* Thứ hai, những công trình nghiên cứu điện ảnh theo xu hướng lịch

sử, nói về vị thế và vai trò của kịch bản, biên kịch phim truyện điện ảnh

Là giáo trình quan trọng của sinh viên điện ảnh, hai tập Lịch sử điện ảnh thế giới (Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội, 2007) và cuốn Nghệ thuật điện ảnh (Nhà xuất bản Giáo dục, 2008) của Kristin Thompson, David

Bordwell, nhắc đến kịch bản với tư cách một trong những vấn đề quan trọngcủa khâu chuẩn bị làm phim Điện ảnh thế giới gắn liền với lịch sử kịch bảnnhiều bộ phim được chuyển thể từ tiểu thuyết, kịch bản sân khấu; đa số cácphim thành công rực rỡ là nhờ kịch bản tiềm chứa khả năng rung động sâu

sắc lòng người… Về lịch sử điện ảnh Việt Nam, những cuốn Lịch sử điện ảnh Việt Nam (Cục Điện ảnh xuất bản năm 2003, 2005); Điện ảnh Việt Nam

1983 (Cục Điện ảnh xuất bản) cho thấy ngay từ giai đoạn đầu của nền điện ảnh

nước nhà, các kịch bản đã được trân trọng và trao giải trong Liên hoan phim Đặc

biệt, bài viết Kịch bản điện ảnh và những quan niệm của Lê Ngọc Minh (Hành trình nghiên cứu điện ảnh Việt Nam Nhà xuất bản Văn hóa Thông tin, 2007)

khẳng định quan niệm của nhiều nước: kịch bản là một lĩnh vực văn học mới, một lĩnh vực văn học chưa từng có, không thể gạt nó ra ngoài cổng của tháp ngà văn học vì nó đã được khai sinh rồi

Về vai trò của kịch bản trong sự vận động của lịch sử điện ảnh, một công trình đáng chú ý là cuốn sách Viết kịch bản phim truyện của tác giả Lê Ngọc Minh (Hội

Điện ảnh, Nhà xuất bản Sân khấu Hà Nội, 2006) Tác giả đã nêu bật vai trò nàytrước hết thông qua sự thống kê: năm cuộc đại nhảy vọt của điện ảnh đều khởinguồn từ khâu kịch bản hoặc từ sự chụm đầu của các biên kịch và đạo diễn

* Thứ ba, những công trình nói về kỹ thuật viết kịch bản phim truyện điện ảnh

Những công trình nói về kỹ thuật viết kịch bản phim truyện điện ảnh rất

phong phú: Tài liệu Kịch bản Điện ảnh Mỹ (John W Bloch - William Fadiman); Kỹ thuật viết kịch bản điện ảnh và truyền hình (R Walter); Tự học viết kịch bản phim (Ray Frensham); Phương pháp viết kịch bản phim (Trường

Điện ảnh quốc gia Vgik-Liên Xô) Các tài liệu này chủ đích dạy nghề biênkịch, không hướng tới nghiên cứu, lí luận vẻ đẹp của văn bản kịch bản

* Thứ tư, những công trình nói về cách tiếp cận kịch bản của đội ngũ

làm phim

Xuất phát từ mục đích viết kịch bản để làm phim, cộng đồng đọc kịch bảnkhá đông đảo, hầu hết là những người tham gia sản xuất phim Họ đọc kịchbản chủ đạo nhằm tìm ra và tiến hành công việc cụ thể của mình Vì thế, nhữngcông trình nói về vấn đề tiếp cận kịch bản của đội ngũ làm phim rất phong phú:

Trà Giang - Nghệ sĩ nhân dân, Diễn viên điện ảnh (Viện Phim Việt Nam xuất bản, 2010), Nghề quay phim (M.M Vôlưnhes, Nhà xuất bản Hồng Đức, 2016), Khi đạo diễn trẻ già dặn (Lê Minh, Nhà xuất bản Văn hóa Sài Gòn, 2011), Cẩm nang thư ký trường quay (Pat P Miller, Nhà xuất bản Văn hóa Sài Gòn,

2009)… Trong hệ thống tài liệu này, xuất hiện một số ý kiến khẳng định kịchbản phim truyện là một thể loại văn học đặc biệt Nhà biên kịch Nguyễn Thị

Hồng Ngát trong tuyển tập kịch bản Canh bạc, Cha tôi và hai người đàn bà, Trăng trên đất khách (Tác phẩm văn học được giải thưởng Nhà nước, Nhà xuất

bản Hội nhà văn, 2015) khẳng định : Có thể gọi kịch bản điện ảnh là một thể loại văn học đặc biệt Nhà xuất bản Trẻ dịch và xuất bản hàng loạt kịch bản

phim truyện điện ảnh (Dạo bước trên mây, Casabalanca, Bức thư của người

đàn bà không quen…) khẳng định : kịch bản phim truyện điện ảnh đã đứng

được độc lập, trở thành một hình thức văn chương riêng Tuy nhiên, tất cả ý

kiến, nhận định trong các công trình đơn thuần mới chỉ dừng lại ở sự định danh

1.2.2 Nghiên cứu kịch bản phim truyện điện ảnh trong những công trình nghiên cứu liên ngành văn học - điện ảnh và trong nghiên cứu văn học

Nếu phim ảnh là sự dung nạp trong đó tinh hoa nhiều bộ môn nghệ thuật nhưvăn học, hội họa, điêu khắc… thì kịch bản phim truyện điện ảnh lại được tạo nênduy nhất bằng chất liệu ngôn ngữ - chất liệu của văn học Vì thế, trong các côngtrình nghiên cứu liên ngành, kịch bản được nhìn nhận chủ đạo dưới góc độ liên

ngành với văn học Ví dụ : luận án Ảnh hưởng của văn học nghệ thuật truyền thống tới ngôn ngữ nghệ thuật phim truyện Việt Nam của Phan Thị Bích Hà (Viện Văn hóa - Thông tin, 2004), Khuôn mẫu văn hóa và nghệ thuật phim truyện Việt Nam (Nhà xuất bản Văn hóa - Thông tin, 2011) của Trần Thanh Tùng, luận văn Chất thơ trong sự phát triển của điện ảnh Việt Nam (Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội, 2013) của Nguyễn Thị Huyền Trang… Đáng chú ý là ở tuyển tập Điện ảnh và văn học (Timothy Corigan, Nhà

xuất bản Thế giới), bài nghiên cứu về kịch bản của tác giả Besla Balázs khẳng

định : kịch bản phim cũng là một hình thức văn học đặc trưng, độc lập giống như kịch bản sân khấu…, là một hình thức văn chương xứng đáng như ngòi bút của một thi sĩ, một hình thức văn học thậm chí có thể được

xuất bản và đọc như một cuốn sách Trong Từ điển thuật ngữ văn học (Lê Bá

Hán - Trần Đình Sử - Nguyễn Khắc Phi đồng chủ biên, Nhà xuất bản Giáo dục,

2013), kịch bản điện ảnh là một khái niệm thuộc phạm trù của văn học và được

đưa ra định nghĩa rõ ràng

Tóm lại, những tài liệu, công trình nói về kịch bản khá nhiều, nhưng

chủ yếu nghiên cứu kịch bản dưới góc nhìn điện ảnh, nhằm hướng dẫnngười trong giới điện ảnh làm nghề hoặc xem xét mối quan hệ giữa điện

ảnh và văn học ở những khía cạnh nhất định , chưa có công trình nàonghiên cứu có hệ thống kịch bản phim truyện điện ảnh, coi đó như một đốitượng nghiên cứu dưới góc nhìn văn học với chất liệu ngôn ngữ đặc trưng.

Chính điều này làm nên tính mới cho công trình nghiên cứu của người viết.

Ở công trình này, kịch bản phim truyện điện ảnh được đặt ở vị trí trung tâm,với tư cách một thể loại văn học độc lập Người viết thực hiện khảo sát hệthống văn bản kịch bản phim truyện điện ảnh để khẳng định ba vấn đề:Trước hết, kịch bản phim truyện điện ảnh là một kiểu loại văn bản “có thểđọc” như mọi tác phẩm văn học khác; đối tượng đọc của nó đặc trưng, đảmbảo nguyên tắc đa dạng, phong phú; đó thực sự là những văn bản giàu tínhthẩm mỹ, mang lại khoái cảm cho sự đọc

1.3 Nghiên cứu kịch bản điện ảnh như một thể loại văn học: Vấn đề nguyên tắc xác lập thể loại

1.3.1 Vấn đề thể loại văn học

Mọi loại hình nghệ thuật đều có hệ thống thể loại của riêng mình và cónhiều cách phân chia thể loại theo những tiêu chí khác nhau Nghiên cứu tácphẩm văn học ở góc độ thể loại là rất quan trọng, vì khái niệm thể loại gắn liềnvới hình thức chỉnh thể và những đặc trưng nội dung của tác phẩm văn học, có

ý nghĩa trong cả hoạt động sáng tác và thưởng thức, phê bình Mỗi thể loại bao giờ cũng gắn liền góc tiếp cận đời sống rất đặc thù, tức là qua một lăng kính thế giới quan; thể loại là kênh giao tiếp đặc thù; mỗi thể loại gắn liền với một nguyên tắc tổ chức văn bản ngôn từ

1.3.2 Quan điểm nghiên cứu thể loại kịch bản phim truyện điện ảnh như là một thể loại văn học

Có thể dựa trên những nguyên tắc tiếp cận thể loại văn học để đề xuấtquan điểm nghiên cứu kịch bản phim truyện điện ảnh như một thể loại vănhọc Khi xác lập tư cách thể loại văn học cho kịch bản phim truyện điện

ảnh, luận án tiến hành nghiên cứu trên ba phương diện: thứ nhất là cách tiếp cận đời sống, giới hạn tiếp xúc đời sống của nó, thứ hai là cách thức giao tiếp đặc thù, thứ ba là nguyên tắc tổ chức văn bản ngôn từ

Từ quan điểm tiếp cận kịch bản phim truyện điện ảnh như vậy, chúng tôithiết lập các vấn đề về thế giới quan, phương thức giao tiếp, cách thức tự sựnhư là những bình diện của sự tiếp xúc đời sống, sự tương tác người viết -người đọc, cấu trúc văn bản văn học Luận án tiến hành nghiên cứu những vấn

đề chung, “ngôn ngữ” chung của thể loại kịch bản phim truyện điện ảnh, dovậy, các vấn đề thế giới quan, phương thức giao tiếp, cách thức tự sự sẽ đượcxem xét như là những mô hình khái quát, thích hợp tương đối với những dạngkịch bản cụ thể, phong phú đã xuất hiện trong nền điện ảnh Việt Nam và thếgiới Các vấn đề này sẽ lần lượt được đề cập tới ở các chương 2, 3, 4 của luận

án Từ những kết quả nghiên cứu này, luận án sẽ xác lập chỗ đứng cho kịchbản phim truyện điện ảnh trong đời sống văn học đương đại

Tiểu kết chương 1

Điện ảnh ra đời - bước ngoặt lớn về phương thức kể chuyện của loài người,

là môn nghệ thuật thứ bảy cũng là ngành công nghiệp giải trí hàng đầu thế giới

Điện ảnh có nhiều thể loại, hấp dẫn hàng đầu người xem là phim truyện điệnảnh Phim ảnh càng phát triển, vai trò kịch bản phim truyện điện ảnh càng quantrọng, vì đó là khâu đầu tiên của quá trình sản xuất phim Hiện nay kịch bảnphim truyện điện ảnh được phổ biến rộng rãi bằng nhiều phương thức: xuất

bản sách, công khai trên mạng Internet; một số tác phẩm đạt giải thưởng Văn học quốc gia và được dịch ra nhiều thứ tiếng trên thế giới… Kịch bản sống

trọn vẹn đời sống điện ảnh và văn học

Nghiên cứu kịch bản phim truyện điện ảnh dưới góc nhìn văn học trởthành một vấn đề quan trọng, mới mẻ với khoảng trống nghiên cứu lớn Đa

số các tài liệu nghiên cứu về kịch bản mới chỉ dưới góc nhìn của điện ảnh

Sử dụng chất liệu ngôn ngữ, tồn tại như một tác phẩm độc lập có nhiều giátrị, được lưu trữ, phổ biến và dựa trên nguyên tắc xác lập thể loại văn học,kịch bản phim truyện điện ảnh có những căn cứ để xác lập đặc điểm củamột thể loại văn học độc lập với những nét đặc trưng độc đáo

Chương 2 KỊCH BẢN PHIM TRUYỆN ĐIỆN ẢNH NHƯ LÀ

MÔ HÌNH THẾ GIỚI QUAN

Điện ảnh xuất hiện khiến nhiều người cho rằng sân khấu là “người anh” lâncận của nó Cả hai loại hình đều là nghệ thuật tổng hợp, là công trình của tậpthể và mang bản chất “trò diễn” Mặt khác, điện ảnh ra đời vào năm 1895 - thời

kỳ tiểu thuyết lên ngôi, “tiểu thuyết hóa” mạnh mẽ các thể loại khác Mangtrong mình “bộ gen” của tiểu thuyết, những thước phim đầu tiên của nhân loại

có nội dung cảnh thật, người thật: buổi tan tầm ở một nhà máy (Buổi tan tầm ở nhà máy Lumier tại Lyon), tàu vào ga (Đoàn tàu vào ga)… Kịch bản phim

truyện điện ảnh với chất liệu ngôn ngữ là thể loại có thế giới quan đặc biệt, ở

đó có thể nhận ra dấu ấn cái nhìn - tư duy nghệ thuật của kịch sân khấu và cáchtiếp cận đời sống - tư duy nghệ thuật của tiểu thuyết

2.1 Tiếp cận đời sống ở những xung đột, mâu thuẫn hay là dấu ấn tư duy kịch bản sân khấu trong kịch bản phim truyện điện

2.1.1 Tính chất kịch tính trong kịch bản phim truyện điện ảnh

Ở thể loại kịch, kịch tính là đặc trưng nổi bật nhất, được tạo bởi mâu thuẫn,xung đột ở mức độ cao của những hành động mang trong mình tư tưởng,khuynh hướng tính cách khác biệt, đối lập Kịch bản sân khấu thường đượcchia thành các hồi, tương ứng với ba giai đoạn cơ bản: thắt nút - đỉnh điểm -

mở nút Không vượt thoát những đặc điểm của một vở kịch được hiện thực hóatrên sân khấu với giới hạn về không gian, thời gian, nhân vật…, kịch bản kịchthường yêu cầu độ dồn nén cao và “tính kịch” rõ nét

Với kịch bản phim truyện điện ảnh, hạt nhân cơ bản và phổ biến của nó

là một cốt truyện Trong bài nghiên cứu Cấu trúc kịch bản phim truyện điện ảnh (Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, số 423, 2019), chúng tôi đã tổng kết

ba loại cấu trúc phổ biến của kịch bản phim truyện điện ảnh: Mô hình

cấu trúc ba hồi của Hollywood, cấu trúc mảnh ghép/ mảng miếng và phương thức biểu hiện ấn tượng Người viết chú ý loại hình kịch bản theo

cấu trúc ba hồi, bởi nó ưu tiên trước hết về mặt kịch tính nhằm tạo nên sức

cuốn hút với người tiếp nhận Mô hình cấu trúc ba hồi thường là sơ đồ (mang tính hợp lí, kịch tính, gắn liền chuỗi nhân quả) những khó khăn mà nhân vật chính phải vượt qua; gồm 3 phần (gọi là 3 hồi) với 5 cao trào chính, mức độ cao trào ngày càng tăng tiến về độ khó khăn, gay cấn.Toàn

bộ tác phẩm là hành trình nhân vật chính vượt qua mọi khó khăn để có thể

đạt mục đích Nhân vật chính có đồng minh và phải đối mặt với đối thủ Anh/ cô ta luôn vấp phải hệ thống vật cản, nhân vật đối thủ cũng là vật cản.

Việc đối mặt, vượt qua đối thủ làm nên kịch tính cho tác phẩm Hệ thống vật cản gồm vật cản bên trong và bên ngoài Vật cản bên ngoài như thời

tiết (mưa bão, sự nghèo khổ,…), lỗi lầm của chính nhân vật (thiếu thànhthạo trong kĩ năng nào đó, lạc mất hồ sơ quan trọng…); vật cản bên trongthuộc loại tâm lí, tinh thần, ví như nỗi sợ hãi, tính ghen tuông… Trong kịch

bản Đời Cát của Nguyễn Quang Lập, hành trình gìn giữ mối quan hệ chồng

- vợ, vật cản bên trong của bà Thoa là nỗi tự ti khi thanh xuân đã đi quamang theo vẻ đẹp của nhan sắc cũng như khả năng sinh nở, vật cản bênngoài là người vợ thứ hai (nhân vật Tâm)

2.1.2 Mức độ kịch tính trong kịch bản phim truyện điện ảnh

2.1.2.1 Kịch bản phim truyện điện ảnh giảm độ dồn nén và tính ước lệ

so với kịch bản kịch sân khấu

Tuy kế thừa một số yếu tố từ kịch bản sân khấu, kịch bản phim truyệnđiện ảnh vẫn có đặc trưng riêng, xuất phát từ sự khác biệt giữa hai loại hìnhnghệ thuật: phim có nhiều tự do về không gian, thời gian hơn kịch; phimnghiêng về chủ nghĩa hiện thực, kịch thiên về mô tả phong cách hóa; hành

động phim gần gũi thực tế hơn so với kịch Tất cả làm nên sự tự do trong kịch bản phim truyện điện ảnh Về nhân vật, kịch bản phim có thể có hàng

trăm, hàng ngàn nhân vật; kịch bản kịch hạn chế số lượng nhân vật Về

cốt truyện, kịch bản sân khấu thường nhấn mạnh kịch tính, hành động,

xung đột; kịch bản phim truyện điện ảnh có nhiều cách kể, có những cách

không thiên về xây dựng kịch tính Không gian và thời gian trong kịch bản

phim truyện điện ảnh đa dạng, có thể chuyển đổi linh hoạt Hệ quả là kịch

bản phim truyện điện ảnh có số lượng cảnh nhiều hơn kịch bản sân khấu

2.1.2.2 Kịch bản phim truyện điện ảnh gia tăng các yếu tố phi cốt truyện, tạo lối trần thuật chậm rãi so với kịch bản sân khấu

Tiết chế tối đa lời trữ tình ngoại đề, nội dung cảnh của kịch bản kịch và phim truyện điện ảnh đều có hai thành phần chủ đạo là thoại và những lời văn phi cốt truyện mang chức năng mô tả/ giới thiệu lai lịch nhân vật Tuy nhiên, chủ đạo của kịch bản sân khấu là lời thoại, trái ngược với kịch bản phim truyện điện ảnh - chủ đạo với những câu tả - miêu tả bối cảnh, nhân

vật, hành động của nhân vật… Những câu tả có thể khiến tiết tấu trong kịchbản phim truyện giảm đi tính kịch, sự dồn nén, làm chậm diễn tiến cốt

truyện Kịch bản kịch Hãy khóc đi em (biên kịch Minh Ngọc) và kịch bản phim truyện điện ảnh Trăng nơi đáy giếng (biên kịch Châu Thổ) cùng được chuyển thể từ truyện ngắn Trăng nơi đáy giếng (Trần Thùy Mai) là ví dụ

2.2.1 Thế giới chưa ngã ngũ, chưa hoàn kết

Thế giới chưa ngã ngũ, chưa hoàn kết là một nét đặc trưng của tiểu thuyết

và điều này thường xuất hiện trong kịch bản phim truyện điện ảnh - cái kết củatác phẩm có khi không phải là một kết quả rõ ràng, dường như câu chuyện còn

dang dở, có thể gợi ra sự tiếp nối Cảnh cuối của Đời cát (biên kịch Nguyễn

Quang Lập), ông Cảnh ở lại với bà Thoa Tuy nhiên, đó vẫn chưa phải là giảipháp trọn vẹn, bù đắp cho tất cả các nhân vật… Chưa hoàn kết ở kịch bảnphim truyện còn thể hiện ở chỗ người ta chưa thể có đánh giá cuối cùng về nó,

có thể diễn giải nó theo nhiều chiều, từ nhiều điểm nhìn Trong Cuộc đời của

Pi (biên kịch David Magee) có hai câu chuyện Lựa chọn tin câu chuyện Pi vàcon hổ hay câu chuyện được kể cho những người Nhật nhằm hợp thức hóa thủtục bảo hiểm là ở niềm tin tôn giáo của mỗi người tiếp nhận

2.2.2 Tính chất đời thường

2.2.2.1 Nhân vật đời thường

Trước hết, nhân vật trong kịch bản phim truyện điện ảnh rất đa dạng, với đủ kiểu loại người, mọi tầng lớp, giai cấp xã hội - vị lãnh tụ, người

giàu, kẻ nghèo, tên bán nước, người anh hùng, hay những người bị coi là

dưới đáy xã hội… Thứ hai, mỗi kịch bản phim truyện điện ảnh tựa một lát cắt cuộc sống chưa hoàn kết với những nhân vật mang số phận chưa biết đi đâu về đâu Trong kịch bản Ròm (Trần Thanh Huy), không rõ cái kết cuối

cùng cho những người dân mê trò đen đỏ; số phận của nhân vật Ghi - một

“cái mẹ” chuyên ghi và trả số đề bị bỏ lửng, và Ròm (nhân vật chính) cũng

gắn với bí mật số phận… Thứ ba, các nhân vật của phim truyện điện ảnh

có tính cách riêng, có thể rất phức tạp; nhân vật của sự nếm trải, trưởng thành Thelma ngây thơ, sống phụ thuộc sau khi vượt qua bao khó khăn đã

trở thành một phụ nữ độc lập và hiểu được giá trị sống nằm ở sự tự do

trong Thelma and Louise (biên kịch Callie Khouri)… Các đời sống của nhân vật kịch bản/ phim truyện điện ảnh có thể không trùng khít, nhân vật

đa diện Jean-Baptiste trong kịch bản Mùi hương (biên kịch PatrickSüskind): đối với xã hội, hắn hiền lành; với những người chủ, hắn nghe lời

và được việc; nhưng thực chất Jean-Baptiste là một kẻ biến thái luôn khaokhát duy trì hương thơm từ những trinh nữ, sẵn sàng giết người nhằm cốgắng chưng cất họ để giữ lại mùi hương…

2.2.2.2 Lời thoại đời thường

Thoại trong phim truyện điện ảnh không những thể hiện đúng tính cáchnhân vật mà phong cách thoại còn gần gũi cuộc sống Đây là thể loại có

được tiếng nói của rất nhiều tầng lớp trong xã hội - tiếng nói của người