Thực tiễn hoạt động của luật sư thuộc Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội vói vai ttò là người bào chữa chỉ định tại phiên tòa xét xử các vụ án hình sự Trong giai đoạn từ năm 2016 - 2021, tỷ l
Trang 1Thực tiễn - Kinh nghiệm
THÀNH PHỐ HÀ NỘI VỚI VAI TRÒ LÀ NGƯỜI BÀO CHỮA
1 Thực tiễn hoạt động của luật sư thuộc
Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội vói vai ttò là
người bào chữa chỉ định tại phiên tòa xét xử
các vụ án hình sự
Trong giai đoạn từ năm 2016 - 2021, tỷ lệ
luật sư được chỉ định tham gia bào chữa trong
xét xử vụ án hình sự (VAHS) của Tòa án nhân
dân (TAND) thành phố Hà Nội ngày một tăng
cao Đoàn Luật sư (ĐLS) thành phố Hà Nội
đều thực hiện nghiêm túc việc phân công luật
sư tham gia bào chữa chỉ định theo yêu cầu
của TAND ở quận, thành phố Theo thống kê,
luật sư thuộc ĐLS thành phố Hà Nội, từ ngày
31/12/2015, có tổng số 2.700 luật sư thành
viên; đến ngày 31 /12/2020 tăng lên 4.466 luật
sư thành viên1 Mặc dù số lượng luật sư những
năm qua tăng 1.766 luật sư nhưng trách
nhiệm của luật sư tham gia bào chữa VAHS
trong những năm gần đây vẫn còn những hạn
chế nhất định Điều này đặt ra yêu cầu đối với
trách nhiệm của luật sư ĐLS thành phố Hà
Nội khi tham gia bào chữa với vai ừò là người
bào chữa chỉ định cũng như các quy định của
pháp luật tố tụng hình sự
* Đoàn Luật sư thành phổ Hà Nội
a Những hạn chế trong quá trình thực
hiện vói vai trò bào chữa chỉ định tại phiên tòa
xétxửcácVAHS
- Giai đoạn chuẩn bị xét xử: Trong quá
trình nghiên cứu hồ sơ, kiểm tra các tài liệu tố
tụng của hồ sơ vụ án, nhiều luật sư đã không
phát hiện được các vi phạm tố tụng Một số
NGUYỄN VĂN VĂN*
luật sư chưa chủ động, dự kiến được kế hoạch tiếp xúc, trao đổi vói bị can, bị cáo, vói thân chủ nên còn bỏ sót những vấn đề cần phải làm rõ, liên quan đến chứng cứ có lọi cho thân chủ; chưa xác định được cụ thể tài liệu muốn thu thập dẫn đến việc thu thập lan man, mất nhiều thòi gian Bên cạnh đó, một số luật sư chưa chủ động đề xuất các vấn đề liên quan đến tố tụng vói Tòa án Một số luật sư còn “e ngại”, giữ mối quan hệ vói Tòa án mà không chủ động thực hiện những đề xuất nêu trên khi Tòa án là cơ quan đã yêu cầu ĐLS thành phố Hà Nội cử luật sư tham gia và được trả thù lao bào chữa; một số luật sư chưa dự kiến câu hỏi, luận cứ bào chữa tại phiên tòa, chưa bám sát nội dung vụ án, các hành vi và tội danh mà Viện kiểm sát truy tố nên chưa làm
rõ những mâu thuẫn về chứng cứ, các vi phạm thủ tục tố tụng
- Giai đoạn xét xử tại phiên tòa: Trong phần xét hỏi tại phiên tòa, khi theo dõi diễn biến phiên tòa, luật sư còn thiếu trách nhiệm giúp đỡ thân chủ về mặt pháp lý trong việc thực hiện các quyền và nghĩa vụ tố tụng Tại phần tranh luận tại phiên tòa, một số luật sư chưa có sự chuẩn bị kỹ lưỡng luận cứ bào chữa (dù là sơ bộ) để sử dụng khi cần thiết nên còn lúng túng trong việc trình bày các quan điểm pháp lý và khi viện dẫn các chứng
Trang 2Thực tiễn - Kinh nghiệm
cứ có lợi cho thân chủ về bản chất là bào
chữa theo kiểu “hình thức” hoặc do trình độ,
năng lực hạn chế
- Giai đoạn tuyên án: Thực tế cho thấy, các
luật sư thường lơ là, thiếu trách nhiệm trong
khi láng nghe chủ tọa phiên tòa tuyên án, dẫn
đến không nám rõ toàn bộ nội dung cũng như
hình thức bản án, nhất là các quyết định liên
quan đến thân chủ của mình làm ảnh hưởng
trực tiếp đến quyền kháng cáo theo quy định
của pháp luật
b Nguyên nhân của những hạn chế:
Trước hết, điểm b khoản 1 Điều 76 Bộ luật
Tô tụng hình sự(BLTTHS) năm 2015 quy định
về đối tượng bát buộc phải có người bào chữa
trong trường hựp “Người bị buộc tội có nhược
điểm về thể chất mà không thể tự bào chữa;
người có nhược điểm về tâm thần ” đã xảy ra
những bất cập Ví dụ như bị can bị cụt một tay
hoặc chỉ bị hỏng một mát có nàm trong
trường họp chỉ định luật sư bào chữa hay
không? Quy định về thủ tục chỉ định luật sư
tham gia bào chữa Tuy nhiên, các giai đoạn
tố tụng trước đó luật sư không tham gia nên
rất kho có thể làm tròn trách nhiệm một cách
tối đa mặc dù sau khi được chỉ định buộc luật
sư phải nghiên cứu rõ toàn bộ hồ sơ vụ án
Quy định về thù lao của luật sư tham gia bào
chưa khi được chỉ định, ttong trường họp theo
yêu cầu của cơ quan tiến hành tố tụng (THTT)
chưa bảo đảm Như cách tính giờ làm việc
trên một ngày của luật sư bị giói hạn bỏi cách
xác định thời gian gặp bị can, bị cáo; thòi gian
thu thập tài liệu, đồ vật, tình tiết liên quan;
thòi gian nghiên cứu hồ sơ và chuẩn bị tài liệu
tại cơ quan THTT; thòi gian tham gia phiên
tòa; thời gian đi công tác điều này làm giảm
đi đáng kể thù lao trên ngày của luật sư
Thứ hai, nhiều luật sư khi được Tòa án yêu
cầu còn thiếu tinh thần trách nhiệm với bị
cáo, kỹ năng hành nghề của luật sư bào chữa
còn chưa đồng đều, dẫn đến tình trạng đưa ra
những đề nghị không phù họp; thậm chí còn
làm ảnh hương đến quyền của bị can, bị cáo
Thực tiễn hoạt động của luật sư vẫn còn
không ít trường họp do không hiểu thấu đáo
quyền và nghĩa vụ mà pháp luật quy định, nên đã không thực hiện đúng quyền và nghĩa
vụ của mình khi làm nhiệm vụ bào chữa cho
bị can, bị cáo
Thứ ba, từ phía cơ quan THTT: thực tiễn
cho thấy, người THTT đôi khi chưa đánh giá hết mặt tích cực khi có sự tham gia của luật sư trong quá trình giải quyết VAHS Một số người THTT đã không nhạn thức đúng về vị trí? vai trò của luật sư, quan niệm luật sư chỉ là “thầy cãi” gây khó khăn cho hoạt động tố tụng nên không tôn trọng và thực hiện nghiêm những quy định của pháp luật để luật sư thực hiện nhiệm vụ bào chữa của họ Còn coi nhẹ, e dè, cảnh giác khi nghe ý kiến của luật sư, thậm chí còn gay khó khan cho hoạt động hành nghề của luật sư
2 Giải pháp hoàn thiện hệ thống pháp luật về tố tụng hình sự
Một là, cần quy định cụ thể hơn về đổi tượng bắt buộc phải có người bào chữa: việc chì đĩnh người bào chữa được quy định tại Điều 76 BLTTHS năm 2015: “1 Trong các trường họp sau đây nếu người bị buộc tội ”, một trong những điều kiện chỉ định ngưòi bào chữa là chỉ khi người bị buộc tội, người đại diện hoặc người thân thích của họ không mòi người bào chữa Vì vậy, cơ quan có thẩm quyền THTT cần xác định thời điểm, hoàn cảnh và thời gian mà người bị buộc tội, người đại diện hoặc người thân của họ thuộc trường hợp bắt buộc phải chỉ định mà không nhờ người bào chữa
Mặt khác, ttong quá trình xây dựng các văn bản pháp quy hương dẫn thi hành BLTTHS
năm 2015, ngoại trừ người dưới 18 tuổi có giấy
tờ khai sinh chứng minh, các trường họp người bị nhược điểm về thể chất hoặc nhược điểm về tâm thần sẽ được cơ quan có thẩm quyền THTT xác định thông qua việc cảm nhạn trực quan hay phải chờ kết quả kết luận giám định Đối VÓI bị cáo có nhược điểm về tâm thằn thì khó khăn nhất là trường họp những nhược điểm này không phải bẩm sinh
mà xuất hiện trong quá trình điều tra, xét xử
vụ án Khi cơ quan THTT có nghi ngờ về tình
97
Tạp chí Quản lý nhà nước - số 308 (9/2021)
Trang 3Thực tiễn Kinh nghiệm
trạng tâm thần của bị cáo thì các cơ quan
này phải trưng cầu giám định theo Điều 206
BLTTHS năm 2015.
Hai là, về thủ tục chỉ định luật sư làm
người bào chữa: khi người bị buộc tội thuộc
trường họp phải chỉ định người bào chữa, cơ
quan THTT phải yêu cầu hoặc đề nghị ĐLS
phân công tổ chức hành nghề luật sư cử luật
sự tham gia bào chữa Tuy nhiên, trong thực
tiên tố tụng hình sự ở nước ta hiện nay có một
khoảng trống trong giai đoạn từ khi thực hiện
lệnh bát người bị giữ trong trường họp khẩn
cấp, bát bị can, bị cáo để tạm giam cho đến
khi các thủ tục nhờ người bào chữa chính
thức được thực hiện phải mất một khoảng
thòi gian nhất định Trong giai đoạn này, đã
có trường họp bức cung, nhục hình xảy ra, tác
động đến nhận thức, thái độ khai báo, làm
ảnh hưởng trực tiếp đến quyền và lọi ích họp
pháp của họ Xuất phát từ điều này, Liên đoàn
Luật sư Việt Nam đã đề xuất Ban soạn thảo
xem xét nghiên cứu xây dựng chế độ trực ban
Luật sư
Ba là, tăng mức thù lao của luật sư tham
gia bào chữa khi được chỉ định Mức thù lao
của luật sư tham gia bào chữa sẽ do Tòa án
thanh toán theo quy định tại Thông tư liên tịch
số 191/2014/TTLT-BTC-BTP ngày 12/12/2014
của Bộ Tài chính và Bộ Tư phap quy định
hướng dẫn về thù lao và thanh toán chi phí
cho luật sư trong trường họp luật sư tham gia
tố tụng theo yêu cầu của cơ quan THTT Tuy
nhiên, quy định về mức thù lao chưa được
bảo đảm, cách tính giờ làm việc trên một ngày
của luật sư chưa họp lý Do đó, cần có sự điều
chỉnh phù họp theo kịp với sự phát triển
chung của xã hội
Bốn là, nâng cao năng lực của đội ngũ luật
sư thuộc ĐLS thành phố Hà Nội Cần thường
xuyên bồi dưỡng, nâng cao trình độ chuyên
môn, giáo dục chính trị, đạo đức nghề nghiệp,
củng cố bản lĩnh cho đội ngũ luật sư, tạo điêu
kiện cho luật sư nghiên cứu, tiếp cận và cập
nhật những kiến thức pháp luật để không
ngừng hoàn thiện kỹ năng hành nghề Ngoài
ra, ĐLS thành phố Hà Nội cần tăng cường
kiểm tra, giám sát hoạt động hành nghề của các luật sư, luật sư tập sự về việc tuân theo quy tác đạo đức nghề nghiệp, phát hiện, xử lý nghiêm minh những vi phạm thuộc thẩm quyền và kiến nghị cơ quan nhà nước có thấm quyền xử lý theo quy định của pháp luật, tăng cường vai trò của ĐLS thành phố
Hà Nội vói các tổ chức hành nghề của luật sư, phối họp với Sở Tư pháp Hà Nội kiểm tra, giám sát các tổ chức hành nghề luật sư, hoạt động hành nghề của luật sư, nám bát kịp thời
và thay mặt luật sư phản ánh, kiến nghị những thác mác trong hoạt động hành nghề của mình trong quá trình tham gia bào chữa khi được chỉ định
Năm là, nâng cao năng lực nhận thức của
cơ quan, người THTT: Đối vói cơ quan THTT phải nhận thức rõ việc luật sư tham gia bào chữa cho bị cáo tại phiên tòa xét xử khi được chỉ định đóng vai trò bảo vệ quyển và lọi ích chính đáng của bị cáo, đồng thời giúp cơ quan nhà nước giải quyết vụ án khách quan, toàn diện và đúng pháp luật Bên cạnh đó, những người THTT cần được đào tạo, bồi dưỡng và tập huấn thường xuyên những kiến thức mới về pháp luật, nghiệp vụ, kinh nghiệm thực tế Thay đổi nhận thức của một
số những nguôi THTT về vai trò, vị trí của luật
sư khi được chỉ định bào chữa tại phiên tòa xét xử các VAHS; phát động các phong trào thi đua có nội dung về đạo đức nghề nghiệp, tác phong sống, làm việc nghiêm túc, lành mạnh, coi day là cơ sở đề xuất bổ nhiệm, miễn nhiệm □
Chú thích:
1 Đoànluậtsư Thànhphố Hà Nội Văn kiện Đại hội đại biểu Đoàn luật sư thành phố Hà Nội lần thứx, nhiệm kỳ2020 2025.
Tài liệu tham khảo:
1 Bộ luật Tố tụng hình sựnăm 2015.
2 Thông tư liên tịch SỐ191/2014/TTLT-BTC- BTP ngày 12/12/2014 của Bộ Tài chính và Bộ Tư pháp quy định hướng dẫn về thù lao và thanh toán chi phí cho luật sư trong trường họp luật sư tham gia tố tụng theo yêu cau của cơ quan tiến hành tố tụng.
98 Tạp chí Quản lý nhà nước - số 308 (9/2021)