Hoàn thiện hệ thống tổ chức và hoạt động chi trả các chế độ bảo hiểm xã hội ở việt nam

Nhận thức rõ vấn đề này, ngay từ những năm 60 của thế kỷ XX, Đảng và Nhànước ta đã chính thức ban hành và tổ chức thực hiện chính sách BHXH cho người laođộng.. Tuy nhiên, trong quá trình

LỜIMỞ ĐẦU

1 Tínhcấpthiết củađềtài

BHXHlàmộttrongnhữngchínhsáchxãhộicơbảncủamỗiquốcgia.NếuchínhsáchBHXHđượcbanhànhvàtổchứcthựchiệntốtsẽtrựctiếpgópphầnđảmbảoổnđịnhcuộcsốngchongườilaođộngvàgiađìnhhọ,từđógópphầnđảmbảoASXHbềnvững

Nhận thức rõ vấn đề này, ngay từ những năm 60 của thế kỷ XX, Đảng và Nhànước ta

đã chính thức ban hành và tổ chức thực hiện chính sách BHXH cho người laođộng Theothời gian, chính sách BHXH đã dần dần được hoàn thiện và năm 2006,Luật BHXH của nước ta đã được banhành Để chính sách pháp luật về BHXH đi vàocuộc sống, Chính phủ đã giao cho BHXH Việt Nam là cơquan trực tiếp đứng ra tổchức thực hiện Tuy nhiên, trong quá trình tổ chức thực hiện vẫn cònnhững bất cập,phát sinh và một trong những số đó chính là công tác tổ chức và hoạt

- ĐánhgiáthựctrạnghệthốngtổchứcvàhoạtđộngchitrảcácchếđộBHXHcho ngườilaođộngởViệtNamhiện nay

- Đềxuấtcácgiảiphápnhằmhoànthiệnhệthốngtổchứcvàhoạtđộngchitrảcácchế độBHXHởViệtNamtrongthờigiantới

Việt Nam, đưa ra các giải pháp hoàn thiện hệ thống tổ chức và hoạt động chi trảcácchếđộBHXHởViệtNamtrongthờigiantới.

4 Phươngphápnghiêncứu

Trong quá trình nghiên cứu, tác giả đã sử dụng các phương pháp chủ yếu như:phươngpháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử; phương pháp thống kê và cácphươngpháp phân tích,tổnghợpđểlàmrõ nhữngnộidung mà luậnánđềcập

5 Nhữngđónggópmới củaluậnán

Luậnáncónhữngđónggópmớisau:

- HệthốnghoánhữngvấnđềlýluậncơbảnvềhệthốngtổchứcvàhoạtđộngchitrảcácchếđộBHXH.Tổchức

chitrảcácchếđộBHXHchongườilaođộngcủamộtsốnướctrênthếgiớivànhữngbàihọcđốivớiViệtNam

- PhântíchthựctrạnghệthốngtổchứcvàhoạtđộngchitrảcácchếđộBHXHở ViệtNam, từ đó nêu lên những kết quả đạt được và những vấn đề còn tồn tại trongquátrìnhtổchứcvàchitrảcácchếđộBHXHchongười laođộng ở Việt Nam

- Căncứvàothực trạng,mục tiêu và định hướng phátt r i ể n c ủ a B H X H

ếg i ớ i , trongđónêulêncácchươngtrìnhBHXHmàcácnướctrênthếgiớiđangtổchứcthựchiện.Tuynhiên,nhữngtàiliệunày

Ở Việt Nam, nghiên cứu sinh được biết, từ trước tới nay đã có một sốcôngtrìnhnghiêncứuliênquanđến BHXH.Cụthể:

- Tiểu đề án:"Hoàn thiện quy chế chi BHXH "năm 2005 do ông Trần ĐứcNghiêu

CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ HỆ THỐNGTỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CHI TRẢ CÁC CHẾ

ổ n đ ị n h c u ộ c s ố n g cho ngườilaođộng vàgiađìnhhọ,góp phầnđảmbảo ASXH.

1.1.1.2 Bảnchấtcủabảohiểmxãhội

- BHXHlàhìnhthứcbảohiểmthunhậpchongườilaođộng,làsảnphẩmtấtyếu kháchquancủa xã hộipháttriển

- BHXH là hình thức dịch vụ công để quản lý và đáp ứng nhu cầu chia sẻ rủi rotrong cộngđồng

- BHXHvừathựchiệncácmụcđíchxãhội,vừathựchiệncácmụcđíchkinhtế

- BHXHlàquyền cơbản củangườilaođộng

Vớibảnchấtnhưtrên,chứcnăng củaBHXHbaogồm:

Thứnhất,BHXHđảmbảobùđắphoặcthaythếmộtphầnthunhậpchongườilaođộng Thứhai,BHXHphânphốilạithunhậpgiữanhữngngườithamgiaBHXH.

Thứba,BHXHgópphầnkíchthíchnângcaonăngsuấtlaođộngcánhânvànăngsuấtlaođộngxãhội

Thứtư,BHXHgópphầnthuhútlaođộng,hìnhthànhvàpháttriểnthịtrườnglaođộng,gắnbólợiích

giữangườilaođộngvớingườisửdụnglaođộngvàx ã hộị

1.1.2 Vaitrò củabảo hiểmxãhội

1.1.2.1 Đốivớingườilaođộng

BHXH đã trực tiếp góp phần ổn định cuộc sống cho người lao động và giađìnhhọkhingườilaođộng gặp rủi rohaysựkiệnbảohiểm

Tham gia BHXH còn giúp người lao động nâng cao hiệu quả trong chi dùng cánhân, giúp

họ tiết kiệm những khoản tiền nhỏ, đều đặn để có nguồn dự phòng cầnthiết chidùngkhigiàcảhaymấtsứclaođộng…

1.1.2.2 Đốivớingườisửdụnglaođộng

BHXHgiúpngười sửdụnglao độngổnđịnhsản xuất kinhdoanh

BHXHcònlàmchongườisửdụnglaođộngcótráchnhiệmvớingườilaođộng,khôngchỉkhitrựctiếpsửdụnglaođộngmàtrongsuốtcuộcđờihọ

BHXHcòngiúpchongườisửdụnglaođộngổnđịnhnguồnchi,ngaycảkhicórủirolớnxảyrathìcũngkhônglâmvàotìnhtrạngnợnầnhayphásản

1.1.2.3 Đối với nềnkinhtế-xã hội

BHXHtạoracơchếchiasẻrủiro,nângcaotínhcộngđồngxãhội,củngcốtruyền thốngđoànkết,gắnbógiữacác thành viêntrongxã hội

BHXHlàcôngcụphânphối,sửdụngnguồnquỹdựphònghiệuquảnhấtchoviệcgiảmhậuquảrủiro, tạođộnglực pháttriểnkinhtế,xã hội

1.1.3.1 Khuyếncáocủa TổchứcLao động quốctế

Tại kỳ họp thứ 35, Hội nghị toàn thểcủaI L O đ ư ợ c H ộ i đ ồ n g q u ả n

tain ạ n l a o đ ộ n g h o ặ c b ệ n h n g h ề n g h i ệ p ; t r ợ c ấ p g i a đ ì n h ; t r ợ c ấ p t h a i

s ả n ; t r ợ cấptàntật;trợcấptiềntuất

Chín chế độ trong Công ước 102 của ILO đã hình thành một hệ thống chếđộBHXH Mỗi nước tham gia Công ước tuỳ điều kiện kinh tế - xã hội trong mỗigiaiđoạn lịch sử cụ thể, khi triển khai BHXH có quyền thực hiện Khuyến nghị đó ởmứcđộkhác nhau

- Ra đời, tồn tại và phát triển gắn với mục đích đảm bảo ổn định cuộc sốngchongườil a o đ ộ n g v à g i a đ ì n h h ọ k h i g ặ p c á c b i ế n c ố , r ủ i r o l à m g i ả m h o ặ c m ấ t

t h u nhậptừlaođộng

quỹtiềntệtậptrung,tồntạitrongmộtthờigiandài,luônvậnđộng,biếnđổivàthườngcósốdưtạmthờinhànrỗilớn

- Phân phối quỹ BHXH vừa mang tính chất hoàn trả, vừa mang tính chấtkhônghoàntrả

- QuỹBHXHlàhạtnhân,lànộidungvậtchấtcủatàichínhBHXH

1.1.4.2 Nguồnhìnhthànhvàmụcđíchsửdụngquỹbảo hiểmxã hội

Quỹ BHXH được hình thành từ các nguồn: Người sử dụng lao động đóng góp;ngườilao động đóng góp; Nhà nước hỗ trợ thêm; lãi đầu tư quỹ nhàn rỗi; các nguồnkhác(nhưcánhânvàcác tổchứctừthiệnủnghộ, )

Quỹ BHXH được sử dụng chủ yếuc h o c á c m ụ c đ í c h : C h i t r ả t r ợ

c ấ p c á c c h ế độ BHXH; chihoạtđộngđầutưquỹnhànrỗi; chiphí quảnlý BHXH;chikhác

1.2 HỆ THỐNG TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CHI TRẢ CÁC CHẾ ĐỘBẢOHIỂMXÃHỘI

1.2.1 Hệthống tổ chứcchi trả cácchếđộbảo hiểmxã hội

1.2.1.1 Kháiniệm

Hệ thống tổ chức chi trả BHXH là một hệ thống các bộ phận có liên quan vớinhau,cùngphốihợpđểgiảiquyếtcácquyềnlợiđượchưởngBHXHcủangườilaođộngvàgiađì nhhọkhicórủirohoặcsựkiệnbảohiểmxảyrađốivớingườilaođộng.

1.2.1.2.Mụcđích,chứcnăngvànhiệmvụcủahệthốngtổchứcchitrảbảohiểmxãhội

Mụcđ í c h c ủ a h ệ t h ố n g t ổ c h ứ c c h i tr ả B H X H l à n h ằ m giúpt ổ c h ứ c B H X H thực hiệnchi trả trợ cấp các chế độ BHXH đến tay các đối tượng hưởng BHXH mộtcáchnhanhchóng,antoàn vàhiệu quả.ChứcnăngcủahệthốngtổchứcchitrảBHXH:giúpcơquanBHXHquảnlýtài chính, kế toán,chi trả chế độ BHXH, chi hoạt động bộ máy, các khoản chi khác vàtàisản theoquyđịnhcủaphápluật

Nhiệmvụ củahệthốngtổ chứcchitrảBHXHbao gồm:

- Tổ chức thực hiện các văn bản hướng dẫn về công tác chi trả các chếđộBHXHtheoquyđịnhcủapháp luật

- Nghiêncứu,đềxuấtvớicơquanchứcnăngxâydựng,sửađổi,bổsungchếđộ tàichính, kế toán đối với quỹ BHXH và cơ chế tài chính áp dụng đối với BHXHnóichungvàhoạtđộngchitrảnói riêng

- Hàngn ă m , l ậ p v à đ i ề u c h ỉ n h d ự t o á n c h i t r ả c á c c h ế đ ộ B H X H c

ủ a h ệ thống

- Tiếp nhận các khoản kinh phí từ NSNN chuyển sang để chi trả các chếđộBHXH Đồng thời, xây dựng kế hoạch và thực hiện hàng tháng việc cấp phát kinhphíchitrảđãđược duyệt

- Phối hợp với các bộ phận có liên quan trong hệ thống để quản lý và sửdụngcóhiệu quảnguồnquỹBHXH

giántiếpchocácđốitượnghưởngBHXHtheođúngchếđộ,chínhsáchvàquyđịnhcủacơquanBHXHtrungương

1.2.2 Hoạt động chitrả cácchế độbảohiểmxãhội

1.2.2.1 Vaitròv à nguyêntắcchitrả cácchếđộ bảo hiểm xãhội

Vaitròcủahoạt độngchitrảcácchếđộBHXH:

- Chi trả đủ, kịp thời, chính xác tới từng đối tượng được hưởng trợ cấpBHXHsẽgópphần độngviênkịpthờicảvềvậtchấtvàtinhthầnchohọ

- Chi trả các chế độ BHXH là một trong những cơ sở khoa học và thực tiễnđểtínhphíBHXH,từđóxácđịnhđúngđắnmứcđónggópcủacácbênthamgiavàoquỹBHXH.

- Từ thực trạng chi trả có thể tìm ra được nguyên nhân làm tăng, giảm chi để cónhữnggiảiphápvàquyếtsáchkịpthời

- HoạtđộngchitrảBHXHcònlàcơsởđểđánhgiáhệthốngtổchứcchitrảBHXHnói riêngvàtoàn bộ hệthốngtổ chứcBHXH

Nguyên tắc chi trảcácchếđộBHXH:

- Chiđúngđối tượng

- Chiđủ những khoảntrợcấp cho các đốitượng

- Chitrảkịpthời

- An toàn,thuận tiệnvàhiệu quả

1.2.2.2 Cơsởchi trảcácchếđộbảo hiểmxã hội

Hết các nước khi tiến hành chi trả các chế độ BHXH đều dựa vào luật, các vănbản,quy định của Nhà nước và các văn bản do cơq u a n B H X H t r u n g ư ơ n g

h ư ớ n g dẫn.CónhữngtrườnghợpphảichimàkhôngcótrongchếđộthìcóthểvậndụnglinhhoạtquanđiểmcơbảncủachínhsáchBHXHđólàbảovệquyềnlợicaonhấtcho ngườilaođộng

Các đối tượng được hưởng trợ cấp BHXH phải đáp ứng các tiêuc h u ẩ n t h e o luậtcủa từng nước quy định Loại trợ cấp, mức trợ cấp và thời gian trợ cấp cho cácđốitượng cũng tuỳ thuộc vào điều kiện kinh tế - xã hội và phương thức quản lý củamỗiquốc gia

1.2.2.3 Phươngthứcchitrả

a Phươngthứcchi trảgiántiếp

PhươngthứcchitrảgiántiếplàphươngthứcchitrảchođốitượnghưởngtrợcấpBHXHthôngquađạilýchitrả

b Phươngthứcchi trảtrựctiếp

ĐólàphươngthứcchitrảtrựctiếpchođốitượnghưởngtrợcấpBHXHkhôngqua cácđạilýtrunggian

1.2.2.4 Thựchiệnchitrảcácchếđộbảohiểmxãhội

Thực hiện chi trả các chế độ BHXH do BHXH địa phương tiến hành (có thểdoBHXHtỉnh,huyệnchitrảtrựctiếphoặcuỷquyềnchođạidiệnchitrảởxã,phườngvàđơnvịsửdụnglaođộngthựchiện).CơquanBHXHtrungươngcótráchnhiệmquảnlýchặtchẽtừngloạiđốitượngđượchưởngBHXH,tìnhhìnhbiếnđộngsốđốitượngđượchưởng,sốtiềnchitrảvàđảmbảoquảnlýnguồntiềnmặttrongquátrìnhchitrả.

Quytrìnhthựchiệnchitrảthườngđượcthựchiệnquacácbướcnhưsau:

Bước1: Phân cấp chitrả.

Bước2:Lậpvàxét duyệt dựtoán chi.

Bước3: Tổ chứcchitrảđến tayđối tượng hưởng trợcấp BHXH.

Bước4: Lập báo cáo,quyết toán chi.

Bước5:Thẩmđịnhquyết toánchi.

1.3 KINH NGHIỆM TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CHI TRẢ BHXH Ở MỘTSỐNƯỚCTRÊNTHẾ GIỚIVÀBÀIHỌCKINHNGHIỆM CHOVIỆT NAM

1.3.1 Bảohiểmxã hộido nhiềungànhquảnlý vàtổ chứcthựchiện

Mô hình này hiện nay được thực hiện ở khá nhiều nước, như: Mỹ, NhậtBản,Cananđa…

Với mô hình BHXH do nhiều ngành đứng ra tổ chức thực hiện theo đúng phápluật củaNhà nước, nên công tác tổ chức và hoạt động chi trả các chế độ BHXH cũngdo từngngành đảm nhận một cách độc lập Tổ chức chi trả cũng tuân thủ theo từngcấp.Phương thức chi trả chủ yếu là gián tiếp thông qua tài khoản cá nhân Riêng cácloạiBHXH ngắn hạn, có nước giao ngay cho các đơn vị sử dụng lao động chi trảđểđảmbảotínhkịpthờivà chínhxác

1.3.2 Bảohiểmxã hộiquảnlý theo môhìnhtậptrungthốngnhất

Theo mô hình này, Nhà nước giao cho một Bộ (thường là Bộ lao động) đứng raquản lý vềmặt Nhà nước, còn một cơ quan độc lập khác do Nhà nước thành lập sẽđứng ra tổ chức thực hiện.M ô h ì n h

n à y c ũ n g đ ư ợ c k h á n h i ề u n ư ớ c á p d ụ n g , đ i ể n hìnhnhư:TrungQuốc,Inđônêxiavà cảViệtNam…

Việctổchứcvàhoạtđộngchitrảđượcthựchiệntheocơquantừngcấpquảnlý.Phươngthức chitrảđược kếthợp cảhaiphươngthứclàtrựctiếpvàgiántiếp

Ngoài hai mô hình tổ chức hệ thống BHXH phổ biến nêu trên, trên thế giớicòncónhữngnướckếthợpcảloạiBHXHlàBHXHdoNhànướcquảnlývàBHXHdotưnhân quản lý, như: Italia, Pháp, Luycxămbua,… Với cách thức tổ chức này, mảngBHXH do tư nhân đảm nhiệm gầngiống với loại hình bảo hiểm con người trong bảohiểm thương mại Chính vì vậy, việcchi trả BHXH hoàn toàn do cơ quan BHXH tưnhân chịu trách nhiệm Phương thức chitrả của loại hình BHXH tư nhân thường làgiántiếp thôngqua các tài khoản cánhân.

1.3.3 Bài học kinh nghiệm về tổ chức và hoạt động chi trả các chế độ BHXH choViệt Nam

Thứnhất,MôhìnhtổchứcbộmáyvàtổchứcthựchiệnchínhsáchBHXH,trongđócótổchứcchitrảtrợcấ

ptheocácchếđộBHXHphảihếtsứclinhhoạt,mềmdẻovàphảiphùhợpvớiđặcđiểmpháttriểnkinhtế-xãhộicủađấtnướctrongmỗithờikỳ

Thứ năm,cũng do đối tượng tham gia rất hạn chế và chính sách BHXH doĐảng và Nhà

nước ban hành nhằm mục đích chính là bảo vệ quyền lợi cho người laođộng và giađìnhhọ,nên loạihình BHXHtưnhânkhôngnênápdụng

ĐỘBẢOHIỂMXÃ HỘIỞVIỆTNAM

2.1 MỘTVÀINÉTVỀBẢOHIỂMXÃHỘIỞVIỆTNAM

2.1.1 Sựra đờivà pháttriển

BHXH bắt đầu xuất hiện ở Việt Nam từ những năm 1930 của thế kỷ XX.Tuynhiên, để có một tổ chức thống nhất thực hiện các chế độ BHXH cho người laođộngthì phải đến ngày 16/02/1995 Chính phủ mới ban hành Nghị định số 19/CP vềviệcthànhlập BHXHViệtNam

Năm 2006, sự phát triển của BHXH được đánh dấu bằng cột mốc quan trọng, đólàLuật BHXH được Quốc hội thông qua ngày 29/06/2006 và có hiệu lực từngày01/01/2007.ĐểcụthểhoáLuậtBHXH,ChínhphủbanhànhNghịđịnhsố152/2006/NĐ -

CP ngày 22/12/2006 hướng dẫn một số điều của Luật BHXH vềBHXH bắt buộc;Quyết định số 41/2007/QĐ - TTg của Thủ tướng Chính phủngày29/03/2007vềquảnlýtài chínhđốivớiBHXHViệtNam…

- Ởhuyện,quận,thịxã,thànhphốthuộctỉnhlàBHXHhuyện,quận,thịxã,thànhphốthuộctỉnh(gọichunglàBHXHhuyện)trựcthuộcBHXHtỉnh

2.1.3 Kếtquả thựchiệnchínhsáchbảo hiểmxã hội

Cùng với số lượng đơn vị sử dụng lao động tham gia BHXH tăng nhanhthìtổngsốlaođộngthamgiaBHXHcũngtănglênđángkể.

Bảng 2.3 trong luận án cho thấy, số lao động tham gia BHXH đều tăng qua cácnăm Năm

2003 có 5.387.257 người tham gia BHXH thì đến năm 2008 số laođộngthamgiaBHXHđãtănglênlà8.527.066người,gấphơn1,5lầnsovớinăm2003

2.1.3.2 Tìnhhìnhtàichínhbảohiểmxãhội

a,Thu BHXH

Thu BHXH từ người lao động và người sử dụng lao động là nguồn chủ yếu vàquantrọng nhất để hình thành quỹ BHXH Trong những năm qua, cùng với nhữngthay đổivề chính sách như việc mở rộng đối tượng tham gia BHXH bắt buộc, tăng tiềnlươngtốithiểu nguồnthuBHXHđãtănglênđángkể

Bảng 2.5 trong luận án cho thấy, số thu BHXH tăng mạnh từ năm 2003 đến2008.Năm

2003 số thu BHXH của các đơn vị thuộc mọi thành phần kinh tế mới chỉđạt tổng thu

là 9.604.453 triệu đồng, thì đến năm 2008 tổng thu đã đạt 29.851.408triệuđồng,tănggấp3,1 lầnsovớinăm2003

b,Chi BHXH

Từ năm 2003 đếnnăm 2008 BHXH ViệtNam đã chi trả trợ cấp ốm đau chohàng chụcnghìn lượt người với tổng số tiền hàng nghìn tỷ đồng; chi trả trợ cấp thaisản cho hàngtriệu lượt người với tổng số tiền hàng nghìn tỷ đồng và chi nghỉ dưỡngsức,chitrợcấpmột lầnhàngchụcnghìnt ỷ đồng

Vớicácđốitượnghưởngtrợcấph ư u tríhàngtháng,trợcấphàngtháng(trợcấpmấtsứclaođộng,tuấthàngtháng,TNLĐ&BNNhàngtháng),BHXHViệtNamhàngnămcũngđãtrợcấpchohàngtriệungười.Từnăm2003đến2008,tổngsốtiềnchichocácđốitượnghưởngtrợcấphưuhàngthánggần100nghìntỷđồng;hưởngtrợcấphàngthánghàngchụcnghìntỷđồng

c,Đầutưtăngtrưởngvà cânđối quỹBHXH

Bảng 2.7 trong luận án cho thấy: Hàng năm tỷ lệ số tiền đầu tư/số dư của quỹtrongnăm đều đạt trên 90%; số tiềnđ ư ợ c s ử d ụ n g đ ể đ ầ u t ư t ă n g t r ư ở n g

q u ỹ c ũ n g đều tăngmạnh qua các năm, nếu như năm 2003 số tiềnđ ư ợ c đ ầ u t ư

m ớ i chỉlà34.119tỷđồngthìđếnnăm2008consốnàyđãlà77.257tỷđồng(tăng gấphơn 2lầnsovớinăm2003)

2.2.2 Hệthống tổ chứcchi trảcácchếđộbảo hiểmxã hội

Căn cứ vào mô hình tổ chức của BHXH Việt Nam và sơ đồ 2.2 trong luận áncho thấy:

để tổ chức chi trả trợ cấp BHXH, BHXH ở Việt nam đã tổ chức mộthệthốngb a o g ồ m c á c b ộ p h ậ n c h ứ c n ă n g ở B H X H c á c c ấ p c ù n g p h ố i h ợ p v ớ i n h

a u để thực hiện Cụ thể: tại BHXH ViệtNam Banchi độc lậpvớiB a n k ế h o ạ c h t à i chính,cácBan nàychỉ phối hợpvới nhauđ ể c h u ẩ n b ị n g u ồ n t à i c h í n h v à

t h a n h quyết toán chi BHXHt o à n n g à n h ; n g o à i p h ố i h ợ p v ớ i

2.3 THỰC TRẠNG HOẠT ĐỘNG CHI TRẢ CÁC CHẾ ĐỘ BẢO HIỂM XÃHỘIỞVIỆT NAM HIỆN NAY

2.3.1 Quy trìnhchitrả cácchếđộ bảo hiểmxã hội

Theophâncấp,quytrìnhchitrả diễn ranhưsau:

- Lập,xétduyệt dựtoán chibảo hiểmxãhội

- Tổ chức chitrả các chếđộbảohiểmxã hội

- Lập báo cáo,xét duyệt thanhquyết toánchicácchếđộbảohiểmxã hội

- Thẩmđịnhchicácchế độbảo hiểmxã hội